Iýlııa DENISENKO: Abaılańyz: din atyn jamylǵan zııankester!

Shoqyndy Qashqynbaevqa qarsy qylmystyq is qozǵaldy

Elbasy Nursultan Nazarbaev keshegi bolǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasyndaǵy sózinde dinge baılanysty: «Biz sondaı-aq dinı urandar ustanǵan ekstremızmdi, dinı ilimderdi syrttan saıasılandyrýǵa degen talpynystardy, bizdiń halqymyzǵa biz úshin bógde dinı kózqarastar men ıdeıalardy kúshtep tańýdy barynsha teriske shyǵaramyz» dep atap kórsetti.   Tómendegi suhbatta sondaı búldirgish sektalar týraly aıtylady jáne olarǵa qarsy áreket etetin erikti adamdar toby týraly derekter berilgen. Sondaı eriktilerdiń biri, Din isteri jónindegi agenttikpen tikeleı baılanysyp, qyzmet etetin «Ekspert – 2050» qoǵamynyń prezıdenti, adamdardy jat pıǵyldy sektalardan qorǵaý boıynsha keńesshi Iýlııa DENISENKO. Biz onyń áreketteri men kózqarastaryn bilý úshin áńgimege tarttyq. – Qurmetti Iýlııa Olegovna, sizdiń búl­­dir­­gish sektalarmen aınalysqanyńyz­ǵa kóp boldy ma? Olardyń qoǵamǵa zııan­­­dy­­­­­­ly­­ǵy týraly oqyrmandarǵa ne aıtar edi­­­ńiz? – Meniń negizgi mamandyǵym jýrnalıst. Din isterine baılanysty sarapshylyq qyzmetim de jýrnalıstıkadan bastaldy. 2005 jyldan aımaqtyq iri gazetterdiń biri «Kostanaıskıe novostıde» ózimniń mamandyǵym boıynsha qyzmetimdi bastadym. Sol kezde din isterine úlken kóńil bólip, meniń osy taqyrypqa mamandanýyma yqpal etken bas redaktorymyz Sergeı Harchenkoǵa rızashylyǵymdy bildiremin. Men alǵash ret osy gazette din isteri taqyrybyn qaýzap júrgen shaǵymnan bastap búldirgish sektalardy áshkereleýge qatty kóńil bóle bastadym. Sonyń ishinde Qostanaı óńirinde pravoslavıe shirkeýiniń atyn jamylyp belsendi áreket etken «Ioann Bogoslavtyń shirkeýi» atty sekta jumysynyń zııandylyǵyn áshkere qylýdy qolǵa aldym. Onyń basshysy óziniń sektasyna adamdardy Internet arqyly tartqan. Shyn máninde onyń ýaǵyzdarynyń pravoslavıege esh qatysy joq, tek atyn jamylǵan. Osy sektanyń zııandy qyzmetin áshkerelep jazǵan maqalam boıynsha elimizdiń Bas prokýratýrasy sektanyń ekstremıstik zııandylyǵy bar dep taýyp, onyń qyzmeti men saıtynyń Qazaqstan aýmaǵynda jumys isteýine tyıym saldy. Zııankes sektalardyń áreketterine jan-dúnıem qarsy boldy, óıtkeni olardyń yqpalyna túsip ketken jaqyndaryn joqtaǵan jandardyń janaıqaıy meni beıjaı qaldyra almady. Tipti, olardyń tragedııasyn gazette jazýdyń ózi azdyq etetinine kózim jetti. Sondyqtan olarmen is júzinde kúresý kerek dep sheshtim. Osy sebepti, 2007 jyly Qazaqstanda tuńǵysh ret zııankes sektalardan japa shekkenderge kómek berý qoryn ashtym. Qazir ondaı qorlardyń sany kóbeıip, otyz shaqty boldy. Búgingi kúni bizge kelgen ondaı adamdardyń sany myńdap sanalady. Sizdiń suraǵyńyzǵa oraı olardyń qansha­lyqty zııandy ekendigine de toqtala­ıyn. Biz olardy «búldirgish» sektalar dep tegin atamaımyz, óıtkeni olardyń áreketteri shyn máninde búldirgi qylyqtarǵa bastaıdy. Adamnyń jeke basyn eriktiliginen, ata-anasy, jaqyndary, týystarymen baılanys­tarynan úzýge shaqyratyn olar ózderine tartqan jannyń sanasyna jańa mazmundaǵy turpat qalyptastyrýǵa tyrysady. Olardyń negizgi mindeti sektanyń múddesine ǵana saı qyzmet etetin osyndaı adamdardy jaraqtaý. Mundaı áreketterdi jasaý úshin neshe túrli amaldar men aılalardy oılap tapqan. Sonyń ishinde psıhıkalyq turǵydan áser etý joldaryn biledi. Tipti, bir-birinen de úırenip, jetpegenin tolyqtyryp, áıteýir adamdy qalyptasqan sanasynan adastyryp, adamgershilik normalaryn kerek qylmaıtyn teris jolǵa túsiredi. Máselen, olar ata-anany moıyndamaýǵa, olardyń aıtqan janashyrlyq aqyldaryn qabyldamaýǵa, otbasyn kerek qylmaýǵa úndeıdi. Tipti, ózinen týǵan balalardy da ózimen birge teris jolǵa túspese qatygezdikpen qınaý, jazalaý joldaryn úıretedi. Keıbir adamdardy kúızelisten psıhıkalyq aýrýlarǵa ushyratyp, zardap shegýge nemese ózine ózi qol salýǵa deıin jetkizedi. Mine, sondyqtan bul sektalardyń áreketi óte qaýipti. Eń qıyny osyndaı jolǵa túsken adamdar arasynan ózara otbasyn quryp alǵandar da kóp. О́zderiniń adasqanymen qoımaı olar endi balalaryn sektaǵa tartýda. Olarǵa durys jolǵa túsý týraly basqalardyń, sonyń ishinde ata-analarynyń aıtqanynyń bári «jynnyń sózi» bolyp sanalady. Durys máslıhat berip, aqyl aıtqannyń bárin olar «teris joldaǵylar» dep esepteıdi jáne olarǵa degen óshpendiligin ashyq kórsetedi. Saıyp kelgende, mundaı sektalardyń maqsaty qoǵamnyń turaqtylyǵyn buzý arqyly ózderine mol tabys tabýǵa baǵyttalǵan. Tipti, bılikti de kúshpen ózgertip, ózderiniń tilegine saı memlekettik qurylys jasaýdy armandaıtyndary da bar. Mundaılar ásirese, ekstremıstik toptar arasynan tabylady. Mine, qysqasha aıtqanda, búldirgish sektalardyń osyndaı zııankes áreketteri belgili bolyp otyr. – Qandaı dinderdiń atyn jamylǵan sektalar ásirese qaýipti? – Olardyń qaısysynyń bolsyn zııandy­lyǵy úlken. Degenmen, hrıstıandyq din tarmaqtaryn jamylǵandar adamdarǵa kóbine kóp psıhologııalyq jolmen shabýyldaıtyn bolsa, ıslamdyq sektalardyń radıkaldy áreketteri kóp. Máselen, «Allahý akbar» dep aıǵaılap alyp beıbit turǵyndarǵa qarsy lańkestik áreket jasaǵandardy din jolyndaǵylar dep aıtýǵa bola ma? Qanshama adamnyń ajalyna qalyp, balalaryn jetim, áıelderin jesir etken adam qandaı musylman? Mundaılar eshqandaı musylman emes, kerisinshe qanisherler, janalǵysh qanypezerler. Sol sııaqty ata-anańnan bez, biz saǵan eń jaqyn týys bolamyz, tapqan tabysyńnyń kem degende 10 paıyzyn bizge berip turasyń, bizden basqanyń bári jalǵan, bári aldamshy, eshteńeni kerek qylma dep adamnyń bastaryn aınaldyryp, aqshasyn alyp jatqandardy da hrıstıan dininiń ókilderi dep aıtýǵa aýzyń barmaıdy. Sondyqtan, barlyq sektanyń kózdegen maqsaty tek aqsha men bılik dep aıtýǵa negiz bar. Men eń qaýipti sekta – qaısysynyń yqpalyna túsip ketseń sol bolady dep aıtar edim. Olardyń bárine «ult», «tózimdilik», «zaıyrly memleket» degender jat uǵymdar. – Búldirgi sektalardan japa shekken­derdiń sany artyp kele me, álde olardyń sany azaıýda ma? Japa shekkender kóbi­ne­se qandaı zııankestikterge dýshar bolady? – О́kinishke qaraı, ondaı jandardyń sany jyl sanap kóbeıe túsýde. Bizdiń ortalyqtarymyzǵa kún saıyn japa shekken júzdegen adamdardyń keletini sonyń aıǵaǵy. Árıne, bulardyń arasynda jeke óz basy japa shekkender emes, ata-analary, aǵaıyn-týystarynyń kelýi kóp. Solardyń talap etýimen japa shekkenderdiń ózderi de kelip jatady. Olardy qaıtadan qalypty ómirge tartý ońaı emes. Bul iske kóptegen mamandardyń birlesken isin uıymdastyrý kerek. Atap aıtqanda, jalǵyz psıholog emes, din ókili, mádenıettanýshy, pedagog, saıasattanýshy sııaqty mamandardyń da keńesteri kerek bolady. О́ıtkeni, búldirgi sekta degenimizdiń ózi aqsha men bılikti bir adamnyń qolyna shoǵyrlandyrǵan avtorıtarlyq uıym ǵoı. О́zine sózsiz baǵyndyrý úshin onyń kóshbasshysy barlyq ádisterdi, sonyń ishinde biz ataǵan mamandyqtardyń amal-aılalaryn da qoldanady. Sondyqtan onyń syryn áshkerelep, adamnyń basynan teris yqpaldy shyǵarý úshin kóptegen mamandardy tartýǵa týra keledi. Eń qıyny teris yqpalǵa túsken adamdy qalypty ómirge keltirý keıde uzaq ýaqytqa sozylyp ketedi. Tipti, jyldarǵa da sozylýy múmkin. – Jyl saıyn ońaltý ortalyqtaryna qansha adam keledi? – Shamamen olardyń sany úsh myńǵa jetedi. Sońǵy jyldarda 69 adamǵa qatysty isti quqyq qorǵaý organdaryna berdik. Sonyń ishinde birnesheýi boıynsha qylmysty is qozǵalyp, ol sotta qaraldy. Bulardaǵy zııankestikter psıhıkalyq aýytqýshylyqpen ǵana shektelmeı, adamnyń ózin ózi óltirýine deıin jetkizgen. Mysal retinde aıtar bolsam, Soltústik Qazaqstan oblysynda «Alla aıat» ádisimen «emdelýdiń» saldarynan eki adam kóz jumdy. Qant dıabetimen aýyratyn bir adam sektashylardyń aqylymen ınsýlınnen bas tartqan eken, úsh kúnnen keıin kóz jumdy. 2006 jyly Astana qalasynyń prokýratýrasy osy sektaǵa barǵan birneshe adamnyń júıke tamyrlary dertine ushyraǵandyǵy úshin sotqa júginip, bul sektanyń Qazaqstanda áreket etýine múlde tyıym salǵan. – Biraq bul sekta bizde jasyryn áreket etedi degen sybys bar ǵoı? – Ol ras. Bizde onyń áli de kóptegen uıashyq­­tary jumys isteıdi. Astyrtyn jumys isteý ádis­terin meńgergenderi sondaı – ózderi­niń shıfrlary men paroldar júıesin jasap alǵan. Onyń ústine qazir qatar­lary­­na kó­shedegi kezdeısoq adamdy almaı­dy, mindet­ti túrde óz adamdarynyń biriniń usy­ny­symen, tekserip baryp qana qatarla­ryna qa­byldaıdy. Qazir Qazaqstanda tyıym salynǵanymen olar Reseıdiń Máskeý, Oryn­bor qalalarynda ashyq áreket etedi. Osy sektanyń jumystaryna qarap adamnyń aldanýǵa da beıil ekenine kóz jetkizesiń. Aqyl-esi durys adamnyń ózin ómirge ákelip, ósirip-óndirip, tárbıelep, adam etken ata-anasynan bas tartyp, Farhat ata men onyń áıeli Nınany áke-sheshem dep tanýǵa barýyn túsiný qıyn.  – Bizdiń keıbir kórshi elderimizde, atap aıtqanda, О́zbekstanda «Belye bratıa», «Svıdetelı Iegova» jáne t.b. sektalarǵa zańmen tyıym salynǵan. Bizde nege solaı etpeske? – Bul suraqty maǵan túrli kezdesýler, trenıngter ótkizgen kezimde jıi qoıady. Bizdiń 1992 jyly qabyldanǵan «Din isteri týraly» zańymyz barynsha lıberaldy bolyp, adamnyń jandúnıesine shabýyl jasaıtyn barlyq aǵymdarǵa esigimizdi shalqasynan ashyp tastady. Elimizge tamyr jaıyp, áreketterin ulǵaıtyp alǵan zııankestigi belgili keıbir dinı birlestikterdi sońynan shyqqan zańdarymyzben jabýǵa múmkinshilik bolmady. О́ıtkeni, bul jerde adam quqyǵyn buzýǵa jol berip alatyn edik. Sondyqtan, qandaı da bir dástúrli emes dinı birlestikterdiń áreketine tyıym salý úshin onyń jeke adamdarǵa, qoǵamǵa zııankestigin naqty faktilermen dáleldeý kerek bolyp otyr. Al bul jumys ońaı emes. Onyń ústine bizdiń adamdarymyz belsendi áreketten buǵyp qalyp, qynjylystaryn tek as úıde ǵana aıtýǵa totalıtarlyq zamannan úırengen. Sol qalyptan shyǵa almaǵandyqtan zııandy sektalarǵa qarsy kúrestiń tıimdiligi de tómen bolyp otyr. – «Saentologııa shirkeýi» atty aǵym týraly ne aıtasyz? Ol da zııandy sektalarǵa jata ma? – Bul dinı birlestik Qazaqstan aýmaǵynda 1999 jyldan beri belsendi áreket etip keldi. Biraq 2011 jyly qabyldanǵan jańa zań boıynsha ol dinı birlestik retinde tirkeýden óte almady. Bul birlestik adamdardyń boıyndaǵy kemshilikterin joıamyz degen uranmen jumys isteıdi. Osylaı urandap, semınar, kýrstar ótkizip jáne bıznes boıynsha konsýltasııalyq qyzmetter jasaımyz degen soń olarǵa halyq aǵylyp barady. Sonymen birge olar kommersııalyq, ónerkásiptik qurylymdarmen de tikeleı baılanys ornatyp, bıznesteriniń jandanýyna kómektesemiz dep soǵady. Árıne, bul isterde qudaıdyń atyn jamylyp júretinderi de ras. Alaıda, bul uıymdardyń keıbir basshylary zańsyz kásipkerlikpen aınalysyp, salyqtan jaltardy degen aıyptarmen qýǵyndalǵan. Sonyń ishinde Qazaqstanda tirkelip, sapa sertıfıkatyn almaǵan medısınalyq preparattardy satqandary úshin jaýapqa tartylǵandary bar. Pavlodar qalasynda bul uıym adamdardy esirtkige táýeldilikten qutqaramyz dep «Narkonon» atty ortalyq ashqan. Aty jaqsy bolǵanymen mundaǵy áreketterin de saentologtar lısenzııa alyp, zańdy túrde atqar­maǵan. Sondyqtan zańdy jolmen qýdalandy. Qazaqstan dindarlarynyń Ekinshi forýmynda sarapshylar bul uıymdy qudaı atyn jamylǵanymen dinı ortalyq emes, kommersııalyq qurylym dep taný jónin­de sheshim qabyldady. Al sheteldik sarapshy­lardyń kóbisi ony óte qaýipti dinı aǵym dep sanaıdy. Onyń zııankestigi bizdiń elimizde de tolyp jatqan japa shegýshilerdiń shaǵymdarynan kórinip otyr. Nemis sarapshylary saentologııa aǵymynan zııan shekken adamdardy ońaltý jumysy 7-10 jylǵa sozylatynyn dáleldegen. Men saentologııa iliminiń (osylaı ataýǵa bolsa) «atasy» Habbardtyń oń qoly bolyp, onyń hatshysy qyzmetin atqarǵan Kanada azamaty Dj.Armstrongpen sóılestim. Ol kisiniń aıtýynsha, Habbard óziniń ómirbaıanyn qoldan jasaǵan alaıaq eken, Armstrong onyń shyn deregin bilip qalǵan soń qýǵyndaýǵa ushyrapty. Habbardtyń ústinen sotqa shaǵym jazǵan eken, ómirine qastandyq jasalypty. Aqyry Amerıkadan ketip, Kanadaǵa kóshýge májbúr bolǵan. – «Blagodat», «Doroga k schastıý» atty sektalardyń isterinde de halyqqa zııankestik jasalady degen áńgimeler bar. Osylar týraly da aıtyp berseńiz? – Bular bizdiń elimizde dinı birlestik retinde resmı túrde tirkeýden ótken. Sondyqtan olardy sekta dep ataýǵa meniń qaqym joq. Árıne, bulardyń ýaǵyzdary dástúrli dinderden bólek ekeni belgili. Hrıstıan dininiń protestant tarmaǵy negizinde qurylǵan bul dinı birlestiktiń maqsaty qataryna enetin adamdardy barynsha kóbeıte berý. Osyǵan sáıkes «G 12» dep jasap alǵan formýlalary da bar. Munyń mánisi – uıymǵa engen alǵashqy 12 adam kem degende 12 adamnan tartyp, ekinshi býynnyń sanyn 144 adamǵa jetkizýi kerek. Almatyda bolǵan konferensııasynda onyń lıderleriniń biri Ýlf Ekman degen «men bul eldi uıqydan oıatamyn» dep soqty. Aǵym óziniń ýaǵyzdaryn kóbinese jas adamdarǵa, sonyń ishinde jasóspirimderge baǵyttaıdy. Solardy qyzyqtyratyn, tartatyn ádis-aılalardy meńgerip alǵan. Mıssııanyń uıashyqtary ýaǵyzdaryn páterlerde, jekemenshik úılerde ótkize beredi. Injildiń traktattaryn aıta otyryp, olar ózderine kelýshilerge «týystaryńnyń arasynda áskerı qupııa nysandarda qyzmet etkender bar ma nemese memlekettik qupııalarǵa qol jetkize alatyndardy bilesiń be» degen sekildi suraqtardy da synalap ótkizip jiberetin kórinedi. – Demek, olardyń shyn nıeti basqada ekendigi óz-ózinen kórinip tur emes pe? – Dál solaı. Osy tarapta olardyń keıbirine qarsy qylmystyq ister qozǵaldy. Máselen, Qaraǵandy mıssııasy pastorynyń seıfinen «qupııa» jáne «óte qupııa» degen belgileri bar qujattar alynǵan. Astana pastory, shoqynǵan qazaq Qashqynbaevqa qarsy da qylmystyq is qozǵaldy. Ol adamnyń densaýlyǵyna aýyr zalal keltirdi dep aıyptaldy. «Blagodattyń» Qaraǵandy oblystyq mıssııasynyń hramynda T.Makogonova degen azamat asylyp óldi. 2011 jyly Almaty áýejaıynyń kedenshileri Koreıa Respýblıkasynyń azamaty, atalmysh birlestiktiń pastory Kım Sam Sondy Qazaqstannan jasyryn túrde 130 myń dollar áketip bara jatqanynda ustady. Ekonomıkalyq kontrabanda jasaǵany úshin pastor eki jylǵa shartty jazaǵa kesildi. Taldyqorǵan qalasynyń 27 jasar turǵyny S.Asylbekov «Blagodattyń» yqpalyna túsip ketken áıelimen ajyrasqanyn aıtyp, alaıda burynǵy áıeli eki jasar qyzyn mıssııanyń qataryna tartatynynan saqtanyp, Almaty oblystyq balalar quqyn qorǵaý basqarmasyna shaǵym túsirgen. – Endi ózińizdiń ortalyǵyńyz atqa­ra­tyn jumystardyń baǵyttaryna toqtalyp ótseńiz? – Biz qazir «114 – jedel baılanys» jobasyn iske asyrýdamyz. Onyń maqsaty dás­túrli emes dinı birlestikterdiń, jat pıǵyldy aǵymdardyń aram pıǵyldaryn áshkereleýge baǵyttalǵan. Biz jeke adamdarǵa jáne olar­dyń týystaryna qoǵamǵa jat, dinı aǵym­dardy nası­hattaǵan nemese soǵan tartqysy kelgen jaǵdaıda, kúmándi kitap­shalar, jýrnaldar men paraqshalardy taratyp nemese olardy kóshe baǵandaryna jap­syryp júrgen adamdardy kórse bizge habar­lasýyn ótinemiz. Biz óz tarapymyzdan qajetti konsýltasııalar bere alamyz. Osyn­daı isterimizdi unatpaıtyndar bizdi qor­­­qytyp, úrkitý áreketterin de jasap jatyr. – Osyǵan baılanysty sońǵy suraǵym­dy qoımaqpyn. Júrgizip jatqan jumys­taryńyz táýekeldi de qajet etetin sııaq­ty. Qoryqpaısyzdar ma? – Joq. О́z isimizdiń durystyǵyn bilgen soń biz eshqandaı qoqan-loqydan qoryq­paı­myz. – Áńgimeńizge rahmet, eńbegińiz jemisti bolsyn. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».