Elaǵa

Keńdik

Ol kisiniń boıynan eń áýeli keńdikti baıqadym. Bir qaraǵanda keńdik degen sózińiz jomarttyqtyń sınonımi sııaqty qabyldanýy múmkin. Biraq bul sózdiń, bul uǵymnyń mán-maǵynasy jomarttyqtan áldeqaıda tereń. Bul eń áýeli oıdyń keńdigi, peıildiń keńdigi. Oı men peıil keń bolǵan jerde adam eshqashan tarylmaıdy. Qazaqtyń «peıiliń tarylmasyn» degen ulaǵatty sózi – birinshiden tilek, ekinshiden tapsyrma. «Keń bolsań, kem bolmaısyńy» da sol. Al endi oıdyń keńdigi degenińiz úlken sharýa. Keń oılaý árkimniń qolynan kele bermeıdi. Eleýsin aǵanyń osy oılaý týrasyndaǵy leksııalarynyń ózi – bir kitap. Ol kisi adam ómiriniń qandaı bolmaǵy oıy men nıetine baılanysty dep biledi.

Bul kisiniń boıyndaǵy osynaý keńdik qaıdan keldi degen suraq boldy. Árıne, oıdyń keńdigi – oqýmen, toqýmen, izdenýmen qalyptasyp, peıildiń keńdigi – ákeniń qany, ananyń súti arqyly boıyńa darıdy. Onyń syrtynda bul kisi perzenthananyń tar bólmesinde emes, qazaqtyń keń dalasynda dúnıe esigin ashqan. Anasy ony egis dalasynda ómirge ákelgen eken. Jáne týa salysymen jaıalyqqa orap, qundaqtap tastamaǵan. Egis dalasynan úıine deıin anasynyń teri sińgen kúpige orap ákelgen. Burynyraqta ájelerimiz erke kelinderine «biz bala degendi dalada júrip-aq týa salatynbyz» dep eskertkeninde, ertegi, ańyz áńgime tyńdap otyrǵandaı áserde bolatynbyz. Myna jaǵdaıdy estigende ańyz adamnan týǵan erteginiń keıipkerin kórgendeı kúı keshkenim ras. Keń dalada dúnıe esigin ashqan adamnyń keńdigin osy jaǵdaımen de baılanystyrǵym keledi.

Kózin ashyp kórgeni de keńdik. Ákesi Naýryzbaı eginshilikpen, ańshylyqpen, balyqshylyqpen, ustalyqpen aınalysyp, tutas bir aýyldy asyraǵan. Eki bólmeli úıiniń bir bólmesin Tursyn, Balqııa atty eki qyzy bar Qalampyr, Lıman degen kisilerge bosatyp berip, óz qamqorlyǵyna alǵan. Olarǵa jeke shym tam salyp berip bólek shyǵarǵan jyly, bosaǵan bólmesine Súırik atty qyzy bar Maqtym degen kempir kelip kirgen. Olar da Eleýsin aǵanyń Naýryzbaı ákesin pana tutqan. Odan keıingi jyldary Jáıken, Montaqaı atty erli-zaıyptylar da Aısulý degen qaryndasymen birge osy shańyraqtyń otyna jylynyp, oshaǵynan dám tatqan eken. Tutas aýyldy ashtyqtan aman alyp shyqqan Naýryzbaı ákesi 1952 jyly 65 jasynda qaıtys bolady. «Qyr­syq qyryq aǵaıyndy» degen ras, ákesi qaıtys bolǵannan keıin bir jyl ótkende talaılarǵa pana bolǵan úıleri órtenip, ornynda kúli ǵana qalady. Odan keıingi jyly ózinen birer jas qana úlkendigi bar Qobylandy aǵasy shetinep ketedi. Bar salmaq taǵdyrdyń júgin ar­qalap, tirshiliktiń qamytyn kıgen anasyna túsedi. Úıi órtenip, eki ulynyń birinen aıyrylǵan Baqyt anasy bes jasar Eleýsindi jalǵyz qaldyrýǵa qorqyp, tańǵy beste oıatyp alyp, jumysyna ar­qalap ketetin bolǵan. Sıyrǵa shóp salatyn aqyrdyń bir buryshyna jat­qyzyp qoıyp, jumysyna kirisedi eken. Arasynda bótelkege quıyp alǵan súti men bir japy­raq nanyn berip, ishine el qondyrady. «Sol ýaqytta qalyptasqan tań­ǵy beste oıanatyn ádetimnen ómir boıy jańylmaı kele jatyrmyn, shetelderde júrgende de Qazaqstan ýaqytymen tańǵy beste oıanyp alamyn», deıdi Eleýsin aǵa.

Anasynyń bir jaǵyna shyǵysyp, qol­ǵa­nat bolý maqsatynda ol on bir jasynda jumysqa shyǵyp, jazǵy kanıkýlda traktor tirkemesindegi tyrmaqqa otyrǵan. Sol jyly eńbekaqysyna 2 qap bıdaı, 1 qap tary jáne 2 arba shóp alǵan. Odan keıin birer jyl ótkende kombaınnyń tirkemesine otyrǵan. Sol jyly qomaqty aqsha alǵan. Tapqan aqshasynyń teń jarymyn Baqyt anasy moldanyń qolyna ustatqan. «Ákeńe, ata-babańa quran shyqsyn, óli razy bolmaı tiri baıymaıdy, bizge qalǵany da jetedi» degen. Osy oqıǵalardyń barlyǵy ol kisiniń boıyndaǵy keńdikti qalyptastyrsa kerek. Sol on bir jasynda-aq shym oıyp, úı salysqan.

Bıiktik

Ekinshi baıqaǵanym – bıiktik. Bıikten qaraǵan adamǵa almaıtyn asý bolmaıdy. Biraq adam birden bıik bola almasy anyq. Ol kisini taǵdyry o bastan kúreskerlikke, qaıratkerlikke tárbıeleý arqyly bıikke kótergenine kózim jetti. On jasynan ınternatta oqydy. Aıyna bir ret ınternat pen aýyldyń ortasyndaǵy 60 shaqyrym joldy jaıaý júrip ótedi. Anasyna bir aılyq otyn-sýyn rettep berip, keri qaıtady. Tórtinshi klastan bastap starosta bolýy da lıderliktiń bastaýy bolsa kerek. Tórtinshi klass oqýshysy Eleýsin Saǵyndyqovtyń oqýshylardy uıymdastyrýdaǵy, tártipke baǵyndyrýdaǵy qabiletine tánti bolǵan ustazy Anna Pavlovna: «Men baıqap júrmin, sen túptiń túbinde jaqsy adam bolasyń. Senen el basqaratyn myqty maman shyǵady. Seniń bolashaǵyń jarqyn. Tek sabaǵyńdy jaqsylap oqy. Basqasyna qarama», degen eken. Keıinnen boksqa qatysyp, respýblıkalyq jarystarda top jarýy da ózin ózi qaıraýy shyǵar.

Ýchılıshe dırektorynyń orynbasar­ly­ǵynan bastalǵan, keıinnen qala­lyq bilim bólimi men oblystyq bilim basqarmasyndaǵy basshylyq qyzmet­terde barlyq máselege bıikten qarap, jańashyldyqqa jol ash­qan. Sonyń arqasynda qanshama jaqsy nátıjelerge jetti. Bilim salasyndaǵy oń ózgeristerdi aıtpaǵanda, Aqtóbede bastalyp, keıinnen respýblıka kóleminde jyl saıyn ótip kele jatqan, daryndy oqýshylar men múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan Prezıdent shyrshasynyń bastaýynda da Eleýsin Naýryzbaıuly tur. Iskerliginiń arqasynda jetistikterge jetip júrgen maman Bilim jáne ǵylym mınıstriniń orynbasary bolyp taǵaıyndalyp, ol jerde de jemisti eńbek etken. Orta mektepterdegi bilim berý baǵdarlamalarynyń táýelsiz el talaptaryna, ýaqyt suranysyna la­ıyq­talyp jańartylýynan bólek, bul kúnde el ıgiligine aınalǵan túrik-qazaq lıseıleriniń ashylýynyń ózi úlken erlik emes pe?! Shamasy jetkenshe sońyndaǵy, aınalasyndaǵy adamdardy ómir súrýge qulshyndyrý, ashyqqan adamǵa balyq jeýdi emes, qarmaq salýdy úıretý, olardy da bıikke jeteleý – kóshbasshyǵa tán qasıet.

Toqsanynshy jyldardyń toqyraýynda, Aqtóbe qalasynyń ákimi bolyp taǵaıyndala salysymen, qalany qoqystan tazartyp, sýyq, qarańǵy úılerge jylý men jaryq bergeni de aqtóbelikterdiń esinde. Zeınetaqy men jalaqylaryn almaǵandaryna jarty jyldan asqan turǵyndardyń da eńseleriniń eptep kóterilgeni de sol shaq eken. Ár kósheniń boıyndaǵy jabaıy jaıma bazarlar bir jerge shoǵyrlandyrylyp, retke keltirilgen. Avtoparkterde qańtarylyp qalǵan qoǵamdyq kólikter de ýaqtyly júre bastaǵan. Mektepterde bastaýysh synyp oqýshylary ystyq tamaq iship, boılaryn jylytqan.

«Shynaıy baqytqa qol jetkizetin máse­le­lerde adamdardyń birigýin maqsat etetin qala – izgilikti qala, al adamdar baqytqa jetý úshin bir-birine kómektesetin qoǵam – izgilikti qoǵam. Barlyq qalalary baqytqa jetý úshin bir-birine kómektesetin adamdar – ónegeli halyq. Sol sııaqty ulttar bir-birine baqytqa jetýge kómektesse, búkil jer beti izgilikke aınalady...». Aqtóbeniń kó­she­lerine ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarasy týraly traktatynan» joǵarydaǵydaı úzindiler jazylǵan bılbordtar ilingen.

Tirshiligi jandanyp, jarqyraǵan qalaǵa ınvestısııa da tartyla bastaǵan. Sol kezde Aqtóbedegi qysqa merzim ishinde bolǵan oń ózgeristerdi kózimen kórgen el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev Eleýsin Naýryzbaıulyn tájirıbeli, isker basshy, ekonomıst retinde joǵary baǵalap, Qazaqstandaǵy oblys ortalyqtary men iri qalalardyń ákimderin Aqtóbege jınap, semınar ótkizý kerek dep sheshken. Qala menedjmenti, qala ákimderine ótpeli kezeńde úlken qalany qalaı basqarýǵa bolatyndyǵyn kórsetý jáne is júzinde úıretý taqyrybyndaǵy ákimder kezdesýi Prezıdent Ákimshiliginiń qoldaýymen 1997 jyldyń tamyzynda uıymdastyrylǵan. Prezıdent Ákimshiliginiń basshysy Oralbaı Ábdikárimovtiń jetekshiligimen ótken úsh kúndik semınar-keńeste ákimder za­manaýı tehnologııalarmen jumys is­teıtin ónerkásiptik kásiporyndarda, kom­mýnaldyq qyzmetterde bolyp, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý ádisterimen ta­nysqan.

Eleýsin Naýryzbaıuly keıin oblys ákimi bolǵanynda óńirdiń «Aqtóbe – Qa­zaqstan ekonomıkasynyń lokomotıvi» degen ataqqa ıe bolýy da bekerden-beker emes. Sol sebepti oblysty basqarǵan jyldarynda ekonomıkalyq ósimdi sıpattap, sıfr tizip otyrýdyń qajeti shamaly. Ol jyldardaǵy Aqtóbeniń qarqyndy ósýi men qaryshtap damýy tasqa da basyldy, el jadyna da jazyldy. Biraq aıtýly oqıǵalardyń birerin tilge tıek etkenimiz durys shyǵar.

Birinshisi – Qobylandy batyrdyń súıegin bútindep, basyn qaraıtyp, úlken as bergeni. Qobylandynyń súıegin kezinde Noel Shaıahmetov zertteý úshin Máskeýge alyp ketken eken, bir bóligi Almatyda qalypty. Adamyn jiberip, aqshasyn tólep, Máskeýdegi súıegin de, Almatydaǵy bóligin de aldyryp, túgendep, arýlap jerlegen. Basyna teńdessiz kesene turǵyzyp, úlken as bergen. Memorıaldyq keshenniń ashylý saltanatyndaǵy qoıylymǵa 2 500 adam qatysqan. Áıgili astaǵy dala teatrynyń qoıylymyn tamashalaǵan sol kezdegi Má­denıet mınıstri Ermuhamed Ertisbaev: «Mynanyń janynda «Kóshpendiler» fılminiń massovkasy oınamaı qaldy» degen eken.

Kıeli jerge áıgili epostyń keıipkeri, qazaqtyń batyrlar jyryndaǵy eń kemel qaharman – Qobylandynyń súıegin jerlep, eldegi eń iri keseneni turǵyzý – túbi bir túrki jurtynyń rýhanı ómirindegi ma­ńyzy tereń, mazmuny bólek oqıǵa bolǵan. Qazaq balasynyń qulaǵyna sińisti epostyń keıipkeri, el tarıhyndaǵy eń aıbyndy, arýaqty batyr – Qobylandynyń rýhy qaıta oralǵan. Ǵylymı múmkindikter paıdalanylyp, Qobylandy batyrdyń bet-pishini músindelgen.

Taǵy bir erlikke para-par isi – jer beti­nen joıylyp kete jazdaǵan týǵan aýy­lyn qalpyna keltirýi. Parlament Sena­tyn­daǵy depýtattyq mandatyn tapsyryp, oblys ákimi bolyp taǵaıyndalyp, sol kezdegi Astanadan týǵan ólkesine kelgennen keıin kindik qany tamǵan aýylyna barady. Barsa, aýylynyń ózi joq, orny ǵana qalypty. Ýaqytynda alpystan asa tútini bar aýylynda aınalasy birer jylda úsh-aq úı qalǵan eken. Uzyndyǵy jetpis, eni otyz-qyryq shaqyrymdy quraıtyn jeri bar, Batpaqty, Egindibulaq syndy ózenderi bar, nýly, sýly aýyldaǵy qalyń elden bir múgedektigi bar kisi, eki zeınetker qarııa jáne jalǵyz balasy bar jesir kelinshek qana qalypty. Kezinde eki myń jylqy jaıy­lyp júretin qunarly jerde jaman laq ta kórinbeıdi. Bunyń jalǵyz sebebi sol, mek­tepti jaýyp, jaryqty qıǵannan keıin-aq jurt údere kóshken.

Qolynan is keletin adamdardy jınap, sharýa qojalyǵyn quryp, ártúrli baǵdarlamamen nesıe alý arqyly egin egilip, óriske mal toltyrý jumystary ja­salǵan. Aýylǵa jaryq, sý, gaz qubyrlaryn tartyp, kóship ketken turǵyndardy izdep taýyp, elge oralyńdar degen. Mektepti ashýǵa bala sany jetpegendikten, jaqyn mańdaǵy aýyldardyń balalaryn da oqytý úshin ınternat saldyrǵan. Burynǵy jeti jyldyqtyń ornyna on bir klasty orta mektep salyp, jan-jaqtan muǵalimder aldyrǵan. Keıingi jyldarda osy mektepten on «Altyn belgi» ıegeri shyqqanynyń ózi mekteptegi bilim sapasyn, eńbektiń ótelgenin bildirse kerek. Aýylda demeýshi jigitterdiń kómegimen úıler salynǵan. Jaryq berilip, mektep ashylǵannan keıin-aq údere kóshken el atajurtyna orala bastaǵan. Mádenıet úıi men meshit, stadıon boı kótergen. Júk mashınalary men traktorlardy jóndeıtin MTS-teri de bolǵan. Osylaı tútini birjola óship kete jazdaǵan týǵan aýylynyń otyn qaıta tutatqan. Bul týrasynda ol: «Árıne, oblys ákimi retindegi negizgi jumysym bul emes. Men jalpy oblysqa jaýap beretin adammyn. Biraq týǵan aýylyma da mańdaı terimdi sińirgim keldi. Aýylym qalpyna kele basta­ǵan saıyn kóńilim kóterilip, janym marqaıa bastady», deıdi.

Osy arada, áńgimemiz qurǵaq sóz bolyp ketpes úshin, bir jylda ǵana atqarylǵan istiń qysqasha deregin keltire keteıik. 2008 jyldyń qyrkúıek aıynda jıyrmadan astam zaýyt-fabrıka men 3,5 myń adam bir mezgilde namaz oqıtyn orny bar ortalyq meshit, 2000 oryndyq pravoslavıe hramy, jylyna 1,5 mln adamǵa qyzmet kórsetetin, qurylysy 10 mln 300 myń dollar bolatyn jańa aeroport ashylǵan. Soltústik Qazaqstan – Aqtóbe oblystary aralyǵyndaǵy 570 shaqyrymdy quraıtyn joǵary voltti elektr júıesi iske qosylǵan. Nıkel-kobalt óńdeıtin fabrıka, sılıkat kirpishi men gazobeton shyǵaratyn zaýyttar, hrom óńdeıtin jańa taý-ken kombınaty, jez-myrysh kombınaty, gaz-týrbınalyq elektr stansasy, shpal shyǵaratyn, bazalt óndiretin kásiporyndar iske qosylǵan. Bir jylda barlyǵy 100-den astam nysan iske qosylǵan. Osyǵan baılanysty oblys ekonomıkasy birden eki ese ósip, 2003 jyly oblystyń ishki jalpy ónimi 190 mlrd teńge bolsa, 2006 jyly 600-700 mlrd teńgeni quraǵan.

Osyndaı úlken áleýetti eskergen Pre­zıdent sol jyly Qostanaıda ótedi dep ­josparlanǵan Qazaqstan – Reseı shekaralas aımaqtarynyń forýmyn kútpegen jerden Aqtóbede ótkizýdi usynǵan. Jáne bul forým burynǵydaı tek shekaralas aımaqtardyń forýmy emes, búkil Reseı men tutas Qazaqstannyń forýmy bolǵan. Reseıden burynǵydaı 11-12 aımaqtyń basshysy emes, 34 aımaqtyń basshylary kelgen. Onyń ishinde Tatarstannyń, Bashqurtstannyń, Ingýshetııanyń, Qalma­qııanyń Prezıdentteri qatysqan.

Bul el ekonomıkasy men áleýetiniń qarqyndy ósýiniń bir ǵana mysaly. 2011 jyly «Aýyldyń gúldenýi – Qazaqstannyń gúldenýi» respýblıkalyq jastar jobasyna 600 myńnan astam adam qatysty. Osy mega-jobanyń bastaýynda da aqtóbelikter turdy. Oblystyq is-shara respýblıkalyq deńgeıge jetti. Bul joba 2005 jyly bastalǵan. Bastapqyda qurylys otrıadtary 500 bolsa, 2010 jyly 2 500-ge jetken. Osy jyldar aralyǵynda qanshama aýyl abattandyryldy.

2005 jyldan tikeleı Eleýsin Naýryz­baıulynyń qoldaýymen «Aýyldyń gúl­denýi – Qazaqstannyń gúldenýi» atty oblystyq jastar marafon-estafetasyna 50 myń stýdent pen oqýshy jáne 20 myń jumysshy jastar, barlyǵy 70 myń adam qatysqan. Aqtóbelik jastardyń eldi mekenderdi kóriktendirip, áleýmettik obektilerdiń qurylysy men jóndeý ju­mys­taryna qatysý bastamasy oblys turǵyndarynyń rızashylyq sezimin týdyryp, úlken qoldaýǵa ıe bolǵan. Osynaý aýqymdy is-sharany iske asyrý úshin oblystyq bıýdjetten 1 mlrd-tan astam teńge bólingen.

2010 jyly Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev Aqtóbege jumys saparymen barǵanda jastardyń marafon-estafetasyn, ony uıymdastyrýshylar men qatysýshylardyń jasaǵan jumystaryn joǵary baǵalap, sol jobany Qazaqstannyń ózge de aımaqtarynda jalǵastyrýdy mindetteıdi. Sóıtip, bul bastama keńinen qoldaý taýyp, respýblıkalyq mega-jobaǵa aınalǵan. Osy jobada jetistikke jetken qatysýshylarǵa bir ǵana 2010 jyly 65 avtokólik, 1200 noýtbýk, 2 500 adamǵa Astanada demalýǵa joldama berilgen. Aýyldardy abattandyryp qana qoımaı, ár perzenttiń týǵan jerine degen qurmet sezimin oıatatyn bul jobanyń qanshalyqty jemisti bolǵany ámbege aıan.

Eleýsin Naýryzbaıuly Aqtóbe oblysyna ákim bolyp barǵanda «Aqtóbe» fýtbol klýby respýblıkada sońǵy orynda bolǵan. Bir ǵana klýbtan joǵary turǵan. Kóńil bólip, janashyrlyqpen qaraǵannyń arqasynda 2005, 2006 jyldary Qazaqstannyń joǵarǵy lıgasynda chempıon boldy. 2007 jyly kúmis júldeger atansa, 2008 jyly qaıtadan chempıon boldy. 2009 jyly taǵy da kúmis júldeni ıelenip, 2010 jyly qaıtadan chempıondyqty jeńip aldy. 2011 jyly da «Aqtóbe» Qazaqstannyń joǵarǵy lıgasynda kósh bastady. Jáne 2004-2011 jyldar aralyǵynda «Aqtóbe» klýby eki márte Qazaqstannyń sýper kýbogynyń ıegeri atanyp, eki márte TMD men Baltyq jaǵalaýy elderi kýbogynyń kúmis júldegeri boldy. Budan bólek, qatarynan alty jyl Eýropa lıgasynda oınap, Qazaqstanǵa eń kóp upaı ákelgen komanda bolǵanyn jankúıerler umytpasa kerek. Bul elimizdiń sport tarıhynda bolmaǵan jetistik edi.

Bul aıtqandarymyz – Eleýsin Naýryz­baı­uly atqarǵan myń san sharýanyń bireri ǵana. Áıtpese, onyń atqarǵan isterin tize berse, tom-tom bolary sózsiz. Ony Aq­tóbe halqy áli kúnge jyr qylyp aıtady. Osydan biraz buryn aqtóbelikterdiń ınstagramdaǵy paraqshasynda sol óńirdi osyǵan deıin basqarǵan ákimderdiń qaısysy elge paıdaly jumys istedi degen saýaldama júrgizilip, sonda basym kópshilik Eleýsin Naýryzbaıulynyń esimin ataǵan.

Aqtóbe oblysynyń ákimi qyzmetinen keıin birneshe jyl qaıtadan Parlament Senatynyń depýtaty boldy. Ol jerde de abyroıly jumys istedi. 2013 jyly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev shaqyryp alyp:

«Aqtóbege (oblysqa) qaıtadan ákim bolyp barasyń ba?», dep surapty. Sonda: «Joq, jastar barsyn», degen eken. Sál únsizdikten keıin Nursultan Ábishuly: «Bundaı usynystan bas tartyp otyrǵan sen birinshi adamsyń», depti.

Eleýsin Naýryzbaıulynyń osy minezin bıiktik demegende, ne deımiz?!

Tereńdik

Eleýsin aǵanyń boıyndaǵy taǵy bir qasıeti – tereńdigi. Ol – tereń oılaıtyn adam. Jınaǵan ilim-bilimi de tereń. Sonaý bala kezinde anasyna, kórshi-kólemniń úlkenderine batyrlar jyryn, ańyzdar men ertegilerdi oqyp berýden bastalǵan kitapqa degen qumarlyǵy bir kemimegen eken. Qazaq aqyn-jazýshylarynan bólek, álem ádebıeti ókilderiniń shyǵarmalarymen, fılosoftarynyń eńbekterimen jete tanys. Alty qurlyqqa aty shyqqan saıasat­ker­lerdiń de tujyrymdy sózderin jatqa aıtady. Sonyń bárinen artyq kóretini – Abaı. Abaı jyrlary, Abaı qarasózderi ol kisiniń ómirlik temirqazyǵy ispettes. Uly oıshyldyń kitaby Eleýsin aǵanyń aıyrylmas serigine aınalǵan. Otyrsa ústeliniń ústinde, jatsa tóseginiń basynda turady. Úıde de, kabınette de, kóliginde de – Abaı kitaby. Shetelderge jıi shyǵatyn bul kisiniń jol sómkesiniń bir buryshynda da Abaı kitabyna oryn bar. Ushaq­ta aqsha bulttardyń tóbesinde ushyp bara jatqanynda da qolynda Abaı kitaby bolady. Abaımen syrlasady, Abaımen muń­da­sady. Qara óleńimen qanattanyp, qara­sózimen qaırattanady. Negizinde, Abaı­dyń nuryn sińirgen adamnyń sáýleli bolatyny anyq qoı. Eleýsin aǵa sondaı sáýleli adam. Sózderin Abaı óleńderiniń, qarasózderiniń úzindilerimen sabaqtap otyrady. Bıik min­ber­de jasaıtyn baıandamasynda da Abaı sózderi aıtylyp jatatyn.

Bul kisiniń kúndelik jazatynyn keıin­nen bildim. Bir kúni sol kúndeligin ashyp, oqyp berdi. Kúndeligi de Abaı óleńderinen alynǵan úzindilerge samsap tur. Jáne ol úzindilerdi jaıdan-jaı jaza bermegen. О́zi jazyp otyrǵan sol kúngi oqıǵalardy tilge tıek etken. Sonymen Eleýsin aǵanyń kúndeligindegi meniń kózim túsken Abaı joldary mynalar:

«Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyqtyń túser sáýlesi. Ishtegi kirdi qashyrsa, Adam­nyń hıkmet keýdesi...».

* * *

«Dúnıe bir qısyq jol burańdaǵan,

Baq taısa, basqa dáýlet quralmaǵan.

Kúnine myń pálege jolyqsań da,

Sonda da kúder úzbe bir Alladan»,

 * * *

«Mal, maqtan, ǵızzat-qurmet adamdy ózi izdep tapsa, adamdyqty buzbaıdy Hám kórik bolady. Eger de adam ózi olarǵa tabynyp izdese, tapsa da, tappasa da adamdyǵy joǵalady»

* * *

«Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti – ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek»

* * *

«Men bolamyn demeńder,

 Aıaqty alshań basqanǵa.

Eki kóziń alaryp,

Qur qararsyń aspanǵa.

* * *

«Saǵattyń shyqyldaǵy emes ermek,

Hámısha ómir ótpek, ol bildirmek.

Bir mınýt bir kisiniń ómirine uqsas,

О́tti, óldi, taǵdyr joq qaıta kelmek».

* * *

«Nıetiń túzý bolsa seniń appaq,

Eki eli aýzyńa qoısań qaqpaq.

Sybyr, ósek degendi syrttaı júrip,

Ǵylym, óner, mal tappaq,

jurtqa jaqpaq»

* * *

«Kúshik asyrap, ıt ettim,

 Ol baltyrymdy qanatty.

 Bireýge myltyq úırettim,

Ol mergen boldy – meni atty».

«О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar,

 Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap»

* * *

«Kóp shýyldaq ne tabar,

Bılemese bir kemel?

Berekeli bolsa el –

Jaǵasy jaılaý ol bir kól»,

* * *

«Bolmasań da uqsap baq,

Bir ǵalymdy kórseńiz.

Ondaı bolmaq qaıda dep,

Aıtpa ǵylym súıseńiz», –

* * *

«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,

Sen de súı sol Allany jannan tátti.

Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,

Jáne haq joly osy dep ádiletti».

* * *

«Adamnyń adamshylyǵy isti basta­ǵa­ny­nan bilinedi, qalaısha bitirgendiginen emes»

* * *

«...óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tas­­tamaıdy», «Eńbekti sat, ar satyp nege kerek?», «Baqpen asqan patshadan, mımen asqan qara artyq, Saqalyn satqan káriden, eńbegin satqan bala artyq»

Osy joldardan Eleýsin Naýryz­baı­uly­nyń Abaıdan qandaı tálim, ǵıbrat alǵanyn, sol arqyly qandaı ustanymda bolǵanyn bilýge bolatyndaı.

Ol toqsanynshy jyldary ǵylymmen aınalysyp, Voznesenskıı atyndaǵy Sankt-Peterbýrg memlekettik ekonomıka jáne qarjy ýnıversıtetinde 1997 jyly «Eńbek naryǵy men bilim berý qyzmetterin ret­teý­diń ádisnamalyq negizderi» atty taqy­ryp­ta kandıdattyq dısertasııa qorǵaǵan. Keıinnen sol ýnıversıtettiń doktorantýrasyna túsip, tórt jylda tórt monografııa jazyp, ortalyq baspasózde 60-tan astam ǵylymı maqala jarııalaǵan. «Aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn basqarý» oqýlyǵynyń avtory boldy. Bul oqýlyqty Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi eki ret qaıta basyp shyǵarǵan. Osyndaı yjdahatty eńbektiń nátıjesinde 2001 jyly dıssertasııasyn sátti qorǵap, ekonomıka ǵylymynyń doktory atandy. «Ǵylymmen aınalysýym meniń keıingi qyzmetterimde kóp kómegi tıdi. Men ár nár­se­ge ǵylymı negizde qaraıtyn boldym», deıdi ol.

Jetpisten asqan, zeınetke shyqqan adam­nyń endi ne isteýine bolady? Bul jas­ta kóp adam izdenisti toqtatatyny jasyryn emes. Al Eleýsin aǵa olaı jasamaǵan. Izdengen, oqyǵan, toqyǵan. Jáne sol dúnıeleriniń barlyǵyn «Qorytyndy oılarym» dep keleshek urpaqqa amanat qylyp qaǵazǵa túsirgen. Sol dúnıesin oqyp otyryp tańǵaldym. Kópti kórgen, kóp is tyndyrǵan, qaıratkerlik tanytqan ónegeli adamnyń aıtpaq oıy múlde tereńde. Qazirgi jastar «Qalaı tez baıyp ketýge bolady» degen sheteldik bestsellerlerdiń bes-altaýyn oqyǵansha, Eleýsin aǵanyń «Qorytyndy oılaryn» oqysa jetkilikti bolatyn sııaqty. Sebebi osy jazbany oqyp otyryp adam ózine baılyq degen ne, baqyt degen ne, jetistik degen ne jáne bularǵa qalaı jetýge bolady, baı, baqytty, jetistikti bolý úshin adam óz boıyndaǵy qandaı qa­sıet­­terdi qalaı damytqany jón, qandaı qun­dylyqtardy joǵary baǵalaýy kerek, tipti qalaı oılaý kerek degen qazirgi kúngi trendtegi saýaldarǵa óte dál jaýap beredi. Ári óz elimizdiń, qazaqtyń mentalıtetin saqtaı otyryp, ıaǵnı jańa dúnıege, jańa kózqarasqa, eski dástúrdi joqqa shyǵarmaı je­týdiń jolyn kórsetedi. Bul jazbalardy adamdyqqa, azamattyqqa, kásipke umtylǵan, bilý men úırenýge talpynǵan árbir jas oqýǵa tıis dep oılaımyn.

Túıin

Jeke ómirindegi, memlekettik qyzmettegi keı sátterine qysqasha toqtalǵanym bolmasa, Eleýsin Naýryzbaıulynyń kisiligi men qaıratkerligin tolyq sıpattaǵan joqpyn. Jáne onyń bárin bir maqalaǵa syıdyrý múmkin de emes. О́mir boıy Abaı aıtqan bes nársege ǵashyq bolǵan, bes nárseden qa­shyq bolǵan, ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrekti bolýdy maqsat etken adam týraly mereıli jasynda osylaı bir qaıyrýdy jón sanadym. О́zin ózi tárbıelegen, qajymaı qyzmet atqarǵan, jetpistiń bel ortasyna kelse de izdenisin toqtatpaǵan adamnyń kisilik kelbetiniń kiltin óz sózinen taptym. Jazyp otyrǵan maqa­lamdy da Eleýsin aǵanyń óz sózimen túıindeıin. El aǵasy jasyna jetip, Elaǵa atanyp otyrǵan Eleýsin Naýryzbaıuly bylaı deıdi: «Qarshadaıymnan ómirdiń qıynshylyqtarymen betpe-bet kelip, moıymaı kúresip, jeńip shyqqan bolsam, ol arysy – Alybaı, berisi – Barsaı babalarym men Taýasar ákemnen qalǵan kúreskerlik. Elimizdiń eń joǵarǵy zań shyǵarýshy organy – Parlament Senatynyń eki márte depýtaty bolsam, ol – óz dáýiriniń ádil bıi atanǵan Saǵyndyq bı atamnan qalǵan aqyl men parasat. Tutas bir óńirdiń tizginin qolyma alyp, eki tizgin, bir shylbyrdy teń ustap, at ústinde júrgen bolsam, ol – qara basynyń qamyn oılamaı, el úshin eńbek etken óz ákem Naýryzbaıdan juqqan qajyr men kúsh. Aınalama qamqor bolyp, bireýge kómektesken bolsam, ol – anamnan kórgen meıirim».

Qaıratkerlikti baǵalaýdaǵy bir-birinen ajyramas úsh uǵym, úsh ólshem – keńdik, bıiktik, tereńdik turǵysynan qaraǵanda, Eleýsin aǵanyń men kórgen kisilik kelbeti osyndaı.

Beıbit SARYBAI