Túrki órkenıetiniń bir qaınary Shyǵysty da umyttyrdy. Sol kezeńdegi Keńes Odaǵyndaǵy bilim, ǵylym ordalarynyń barlyǵynda derlik oqý, zertteý baǵdarlamalary osy saryndas edi.
1970 jyly ýnıversıtetke túsip, sabaǵymyzdy endi bastaǵan tusta, bizge deıin birneshe onjyldyqtar boıynda kóbesi sógilmegen osy úrdis ózgeriske túsip, seń buzyla bastaǵanyna qýandyq.
60-shy jyldardyń basynda qara shańyraq QazMÝ-de alǵan betinen qaıtpaıtyn qaısar, qaıratker ǵalym, professor Beısenbaı Kenjebaev bastaǵan onyń bir shoǵyr shákirtteri osynaý qunarǵa túren sala bastaǵan eken. Altyn shyǵatyn kómbeniń baǵytyn dál ańǵaryp, izdenýshilerin jańa, tyń taqyryptarǵa beıimdeıtin Beısekeń eń bir daryndy, talantty, eńbekqor degen shákirtterin ejelgi ádebıetimiz ben rýhanııatymyzdyń tarıhyn zertteýge jetektep alyp kelipti. Sol jas órkenniń ishinde Myrzataı Joldasbekov, Muhtar Maǵaýın jáne Alma Qyraýbaeva boldy.
Ulyq ustaz, ǵulama ǵalym Beısenbaı Kenjebaevtyń yqylasyna bólenip, batasyn alǵan jas daryn Alma Mútálipqyzy ustazynyń senimin aqtady. Otyz jylǵa jýyq týǵan ádebıetimizdiń taǵdyryna, onyń júrip ótken san ǵasyrlyq tarıhyna arnap súbeli eńbekter jazdy. Alma Mútá-
lipqyzynyń qalamynan osy jyldar ishinde júzdegen ǵylymı-tanymdyq maqala, ondaǵan ǵylymı-zertteý monografııasy, oqýlyqtar men oqý quraldary oqyrman qolyna tıdi. Elýge jeter-jetpes qysqa ǵana ǵumyrynda qyrýar jumys atqardy.
Professor Alma Mútálipqyzynyń qalamynan shyqqan árbir zertteý eńbegi, tanymdyq-taǵylymdyq kitaptary, tereń oılardy tolǵaıtyn, tereń tebirenisten turatyn týyndylary ádebıettanýdaǵy, rýhanııattanýdaǵy qubylys bolatyn. Ustazdary da Zekeńnen (Qabdolovtan), Tursekeńnen (Kákishevten) bastap, barlyǵy osylaı degenine ózim talaı ret kýá boldym.
Al endi A.Qyraýbaevanyń osynaý eńbekteriniń tárbıelik máni, taǵylymy bólek áńgime. Qunarly tilmen, tógilte baıandaıtyn stıldi qalamyna darytqan onyń shyǵarmashylyǵy eshkimdi qaıtalamaıtyn. Árbir jaryq kórgen eńbegi óziniń ǵylymı, kórkemdik sapasymen daralanyp turatyn.
Professor Alma Mútálipqyzynyń eńbekterinde túrkilik rýh jáne ulttyq qundylyqtar qus jolyndaı saırap jatatyn. Eń bastysy, tamyryn myńdaǵan jyldarǵa jibergen, uzyna tarıhy bar, bizdiń zamanǵa qaımaǵy buzylmaı jetken rýhanı jádigerlerimizdi taldaıtyn zertteýlerinde qalamyna qanat bitkendeı, júrek túpkirinen aqtaryla sóıleıtin, jazýda ǵana emes, sóılegende de sheshen bolatyn.
Uly dala tósindegi Eýrazııa kóshpelileriniń ýaqyt pen keńistik, halyq pen tarıh týraly tanym túsinigi kemel bolǵan. Osy konsepsııany tereń uqqan, tanyǵandyqtan ǵalym tańdap alǵan uly baǵytynan aınymady. Professor Alma Mútálipqyzynyń ejelgi ádebıetimizdiń qaınarlaryn ajyratyp, olardyń órkendeý kezeńderine baǵa berip, qyrýar derek kózderin aldyǵa tartyp, bir júıege túsirip, túsindiretin zertteý kitaptaryn tutastaı sholyp qaraǵanda bir artyqshylyqty ańǵaramyz. Ol – zertteýshiniń zerdesi, ǵulamalyǵy, dereksiz sóılemeıtindigi. О́z taqyrybyna degen sheksiz súıispenshiligi, kórkem mátindi, tarıhı jádigerlerdi ylǵı birinshi qatarda ustap, tarıhı-salystyrmaly ádiske taban tirep otyratyndyǵy. Qyrýar tarıhı derekterdiń, tarıhı mátinderdiń ishinde adasyp ketpeı, solardyń eń mándisin, eń mańyzdysyn ajyratyp aıta alatyndyǵy. Ǵalymnyń osy qasıetin erekshe bólip aıtar edim. Endi osyǵan birneshe mysaldy dáıekke keltireıin.
Ǵalymnyń 1988 jyly jaryq kórgen «Ǵasyrlar murasy» atty súbeli eńbeginiń alǵy sózinde zertteýshiniń tyń taqyrypty qalaısha tereńnen qazyp, keń aýqymda qarastyratynyn birden ańǵaramyz. Avtor: «XII-XIV ǵasyrlarda qazirgi Qazaqstan, Orta Azııa jerlerinde, Edil boıynda túrki tilinde sóıleıtin kóptegen ejelgi taıpalar aralas ómir súrdi. Bul kezderde túrki taıpalary áli de jeke-jeke halyq bolyp qalyptaspaǵandyqtan, sol kezde olar jazyp qaldyrǵan ádebı eskertkishter qazirgi túrki tildes halyqtardyń ortaq murasy bolyp tabylady. XIII-XIV ǵasyr eskertkishteri túrkilik bastaýlary tereńde jatqan qazaq ádebıetindegi ejelgi dáýirlerdiń bir arnaly bulaǵy. Ony alǵash professor B.Kenjebaev «Altyn Orda dáýirindegi túrki ádebıeti» dep atap, bul dáýir ádebıetiniń túbegeıli zerttelýi kerek ekendigin qazaq ádebıettaný ǵylymynyń aldyna problema etip qoıyp bergen edi», dep óziniń uly ustazyna iltıpatyn bildirýmen birge, qazaq ádebıeti tarıhynyń zerttelmeı jatqan máselelerin tereń tarıhı aýqymda sóz etedi. Orta ǵasyrdan jetken osynaý qundy muralardy zertteý maqsatyndaǵy belgili túrkologter V.Radlov, N.Ilmınskıı, P.M. Melıoranskıı, A. Samoılovıch, V. Bartold, S. Malov, E. Bertels, N. Konrad, A.Sherbak, A.Kononov, E.Nadjıp, G.Tagırdjanov, qazaq ǵalymdary Muhtar Áýezov, Álkeı Marǵulan, Áýelbek Qońyratbaev, Qulmat О́mirálıev, Sársen Amanjolov, Rahmanqul Berdibaev, Ábjan Quryshjanov eńbekterine toqtalyp ótedi. Slavıan halyqtarynyń kóne dáýirlerdegi tarıhı-ádebı eskertkishterin tereń zerttegen akademık Dmıtrıı Lıhachevtiń eńbekteri men maqalalaryna da taban tirep otyrady.
XIII-XIV ǵasyrlardaǵy túrki tildes halyqtar ádebıetin qarastyrǵan bul monografııada sol zamandardaǵy túrkilerdiń tarıhı-áleýmettik jaǵdaıy, kórkemdik dúnıetanymy, sol tusta dúnıege kelgen prozalyq, poezııalyq týyndylardyń poetıkalyq qýaty, ózindik sıpaty, «Rabǵýzı qıssalary», «Mahabbatnama» eskertkishteriniń ıdeıalyq-kórkemdik erekshelikteri, ejelgi ádebıet dástúriniń XIX-XX ǵasyrlar basyndaǵy qazaq ádebıetindegi kórinisi taldanady, qıssa janrynyń tabıǵaty, ishki qurylymy jóninde tereń, tyń pikirler aıtylady.
Sonymen birge XIII-XIV ǵasyrlardaǵy túrki ádebıeti myńjyldyqtar boıynda arqaýy úzilmeı kele jatqan uly órkenıettiń biri retinde ejelgi Shyǵys poezııasynan, jer júzi mádenıetiniń sol dáýirdegi damýynan, qol jetkizgen belesterinen bólek, tuıyq jatqan qubylys emes, solarmen tyǵyz baılanystaǵy dástúrli ádebıet ekendigin tarata taldaıdy. О́zi zerttep otyrǵan dáýirdegi túrki ádebıeti – Altyn Orda memleketi týǵyzǵan, osy keńistikte ǵana jasalǵan ádebıet emes, Syr boıynda, Horezmde, Kaspıı mańynda, Qara teńiz tóńiregindegi irgeli elderde, Egıpette, taǵy da basqa tarıhı mekenderde tirshilik keshken túrki tildes halyqtar jazyp qaldyrǵan ádebı eskertkishter ekendigin, qypshaq, oǵyz sııaqty rý-ulys taıpalarynyń ortaq murasy bolyp tabylatynyn sandaǵan dáıekpen dáleldep otyrady.
Eńbektiń taǵy da bir qundylyǵy – XIII-XIV ǵasyrlardaǵy túrki ádebıeti Qaıta órleý, shyǵystyq Renessans qubylysy retinde sóz bolady. Bul qazaq topyraǵynda alǵash professor Alma Qyraýbaeva aıtqan jańa ǵylymı konsepsııa. Al endi IX-XII ǵasyrlardaǵy Islam órkenıeti Eýropa Oıanýshylyǵyn (Vozrojdenıe) ákeldi deıdi. Álemdik órkenıettiń eń bir úlken belesi Shyǵys Renassansy Orta Azııada H ǵasyrda bastalǵany, onyń basynda Ál-Farabı, Ábý Álı ıbn Sına, Ál Bırýnı, Ál Horezmı eńbekteri turǵandyǵyn keń aýqymda baıandap otyrady. «Bul dáýirdegi kórkem ádebıet negizinen eki túrli. Birinshisi – aýdarma nazıralyq shyǵarmalar: Qutbanyń «Husraý ýa Shyryny», Sáıf Saraıdyń «Gúlistan», Álıdiń «Qıssa Júsibi», Rabǵýzıdiń «Qıssa –ı-Rabǵýzı kitaby», Mahmýd ıbn Alıdiń «Nehdj ýl Faradıs» («Jumaqqa aparatyn jol»), Hýsam Qatıbtiń «Jum-juma kitaby» t.b. Ekinshisi – tyń týma ádebıet. «Mahabbatnama» dep túıindeıdi. Rabǵýzı kitabynda: Adam ata men Haýa ananyń jaratylýy, Olardyń jumaqtan qýylýy, Ibilistiń áreketteri, On segiz myń ǵalamnyń syry, Dinderdiń paıda bolýy, Paıǵambarlardyń jer betine túsýi, Musylman sahabalardyń erlikteri, mahabbat, zulymdyq, dostyq, qastyq, nadandyq, t.b. taqyryptar kóterilgen. Ásirese adam-pendeniń boıyndaǵy ashkózdik, toıymsyzdyq, arany ashylǵandyq, qanaǵat degen qasıettiń joıylyp ketkendigi aıtylady. Bizdiń uly babalarymyz adam boıyndaǵy osynaý merez minezderdiń HHI ǵasyrda qaıta asqynyp ketetinin kóregendikpen aldyn-ala boljaǵan sııaqty.
Al endi «Qıssa Júsip» týraly: «Rabǵýzı qıssalarynda óleń aralasyp júredi. Olar keıde qara sózben baıandalǵan oqıǵaǵa qosymsha bolyp, sol sátte oqýshyǵa anyǵyraq, aıqynyraq uǵyndyrý úshin... kerek bolǵan. Birazy sıýjetti óleńder. Rabǵýzı óleńderi sıllabıkalyq úlgimen jazylǵan». Qarap otyrsaq, Alma Mútálipqyzy orta ǵasyrlyq ádebı muralardyń barlyǵynan túrkilik qoltańbany, túrkilik rýhty, túrkilik qundylyqtardy anyqtap otyrady.
Eńbektiń birinshi taraýy – «Ýaqyt bederi». XIII-XIV ǵasyrlardaǵy túrki taıpalarynyń tarıhı-áleýmettik jaǵdaıy, ekinshi taraýy – «Aýdarma – názıra ádebıet. Rabǵýzı qıssalary», úshinshi taraýy – «Tyńtýma ádebıet», «Mahabbatnama», tórtinshi taraýy – «Ejelgi ádebıet dástúri», – dep atalady. Qosymsha bólimge M.Kókeevtiń «Gúlshat-Sherızat», Á.Táńirbergenovtiń «Qıssa Zııada – Shahmurat», Á.Naımanbaevtyń «Er Sherızat», T.Iztileýovtiń «Sam palýan» atty shyǵarmalaryn bergen. Irgeli monografııanyń ǵylymı jańalyǵy da, ishki qurylymynyń tutastyǵy da erekshe nazar aýdartady. Ásirese 500 jyldyq tarıhty shyǵystyq ǵulamalar taǵdyrymen sabaqtastyra sóz etetin tustary ǵalymnyń osy kezeń ádebıetin, mádenıetin tutas qarastyratynyn, kóp izdengenin dáleldeıdi.
Alma Mútálipqyzy osynaý ózi zerttep otyrǵan taqyrybyna qatysty qalam terbegen álemdik, odaqtyq deńgeıdegi oqymystylardy, burynǵy jáne ózimen tustas, zamandas túrik, qazaq ǵalymdarynyń birde-bireýiniń eńbegin attap ótpegen. Barlyǵynyń da jarııalanǵan kitaptary bolsyn, maqalalary bolsyn atyn atap, túsin tústep, aıryqsha qurmet kórsetip otyrady. Ǵalymnyń ǵylymǵa degen adaldyǵy, ishki tereń mádenıeti qazaq ádebıettanýyndaǵy sırek ushyrasatyn qubylys dep baǵalar edim. Ǵalym osy qoltańbasynan keıingi jyldary jaryq kórgen eńbekterinde de ajyraǵan joq.
Professor Alma Mútálipqyzy óz eńbekterinde tek Altyn Orda dáýirindegi ádebıetpen ǵana shektelip qalǵan joq. Ǵulama ǵalymnyń shyǵarmashylyǵyndaǵy túbegeıli keshendi túrde qarastyrylǵan ózekti taqyryptarynyń biri – qıssa-dastan janryndaǵy týyndylar bolǵanyn jaqsy bilemiz. Onyń «Qıssa janrynyń ózindik erekshelikteri» (1985), «Abaıdyń poemalary» (1985), «Mahabbatnama» (1985), «Ǵasyrlar murasy» (1988), «Túrki ádebıeti» (1988), «Shyǵystyq qıssa-dastandar» (1997) atty zertteý eńbekteri osyǵan dálel. Ǵalym osynaý qunarly kitaptarynda ejelgi saq, ǵun, túrki dáýirlerindegi jáne XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy epostyq ádebı janr qıssa-dastandardyń genezısi, janrlyq erekshelikteri, kórkemdik dástúr jalǵastyǵy, poetıkalyq bolmysy, ulttyq sıpaty, tildik-stıldik daralyǵy týraly tarıhı derekterge súıene otyryp tereń taldaý arnasynda qarastyrdy. Doktorlyq dıssertasııasy da osynaý eńbekterdiń negizinde jazyldy.
Tyńnan túren salyp, tosyn ǵylymı konsepsııalardy taýyp, usynyp otyratyn zerdeli ǵalym san ǵasyrlyq ıslamdyq, shyǵystyq, túrkilik dúnıetanym turǵysynan oı tolǵaıtyn qıssa-dastandarymyzdy: «Myń bir túnniń» jelisine jazylǵan qıssa-dastandar; dinı sıýjetter jelisine jazylǵan qıssa-dastandar; «Shahnama» jelilerine jaqyn keletin qıssa-dastandar; Qytaıda jaryq kórgen qıssa-dastandar dep taraý-taraýǵa bólip, jiliktep, taqyryptyq-sıýjettik arnalaryn negizge ala otyryp qarastyratyny oıǵa qonymdy. Bul óziniń avtorlyq, ulttyq ustanymdaryn ashyq aıtýǵa, osynshama kól-kósir derekter men týyndylardy shashyratyp almaı, tujyrymdaryn tııanaqtap ustap otyrýyna jol ashqan. О́zi anyqtaǵan, kózin jetkizgen qyrýar kórkem mátinderdi álemdik ádebıettiń konteksinde baǵalap otyrady da, ulttyq tanym bıiginen olardyń qazaq rýhanııatyndaǵy ornyna toqtalyp ótedi.
Al 1999 jyly jaryq kórgen «Ejelgi ádebıet» atty oqýlyǵynda týǵan ádebıetimizdiń san ǵasyrlyq tarıhyn, júrip ótken jolyn kezeń-kezeńge dáýirlep zertteýdi, zerdeleýdi usynady: 1. Zamanymyzdan burynǵy ańyz-jyrlary (saq, ǵun, úısin dáýiri. B.z.b. VII ǵ. – b.z. IV ǵ.). 2. Túrik qaǵanaty dáýirindegi ádebıet (V-VIII ǵ.). 3. Oǵyz dáýirindegi ádebıet (IX-X ǵ.). 4. Islam dáýirindegi ádebıet (X-XII ǵ.). Syr boıy ádebıeti. Qarahan ádebıeti. 5. Altyn Orda dáýirindegi ádebıet (XIII-XIV ǵ.). Bul klassıkalyq júıelerdiń úzdik úlgisi. Ǵalym osylaı myńjyldyqtardy orap jatqan ádebıetimizdi dáýir-dáýirge bólip zertteýdi usynýynda aldymen tarıhı-órkenıettik ólshemdi basshylyqqa alǵan.
Professor Alma Mútálipqyzynyń zamanymyzdan burynǵy saq, ǵun, úısin dáýirindegi folklor jáne ádebıet nusqalaryn sóz etýi – qazaq ádebıettanýy úshin ǵana emes, jalpy ulttyq rýhanııatymyz úshin mańyzy óte joǵary. Ǵalymnyń osynaý dúnıelerdi ulttyq qundylyqtarymyz dep atap, búgingi qazaq rýhanııatynyń tórine shyǵarýy tegin emes. Osy maqsatty kózdep, orta mektepke arnap oqýlyq ta jazdy.
Bizdiń zamanymyzdan 1500 jyl buryn ǵumyr keshken skıf-saqtyń kósemi Tarǵytaı týraly ańyzdardyń tarıhı-poetıkalyq sıpatyn aıqyndap, ondaǵy derekter arqyly skıf-saqtar men qazaq turmys, tirshiliginiń arasyndaǵy sabaqtastyqty dáleldeýi ǵalym eńbekteriniń mánin asha túsken.
Zertteýshiniń b.z.b. VII-II ǵ.ǵ. Enesaı men Ertis, Batys Sibir, Altaı taýlaryn jaılaǵan, Dýnaı boıynda, Aýǵanstan men Iran, Sırııa, Túrkııa jerlerin mekendegen ejelgi túrki taıpalary, arǵy babalarymyz (prototúrikter) Kók Táńirine tabynyp, túrik jazýymen jazǵan, Túrik memleketin «Alyp ımperııany» basqarǵan kósem, erjúrek batyr, áıgili qolbasshy Alyp-Er Tońǵa (Afrasııan) týraly «Alyp – Er Tońǵyny joqtaý», b.z.b. V ǵ. saq patshasy Tumar, b.z.b. VI ǵ. Shıraq batyr, b.z.b. V ǵ. saq patshasy Zarına sulý, b.z.b. 228-174 j.j. ǵundardyń hany Móde batyr, b.z.b. V ǵ. Myńzyquly Edil (Atılla qaǵan) týraly folklorlyq muralardy taldaǵanda sóz basyna túrkilik rýhty tý etip ustap otyratyndyǵy ǵalymnyń basty kredosy boldy. Túrkilik rýhty qaıta oıatý úshin, búgingi murageri bizderdiń júregimizge osy uly ıdeıany ornyqtyrý úshin Alma Mútálipqyzy bel jazbaı eńbek etti. Osyǵan búkil sanaly ǵumyryn arnady...
Qoryta aıtqanda, Syrdarııa topyraǵynan tamyr tartyp, týǵan ákesi Mútálip Qyraýbaıulynan aqyndyq qonǵan, asa daryndy, túrkitanýshy ǵalym, qalamger, óner ıesi Alma apaıymyzdyń qasıetti qalamynan bizderge qymbat mura qaldy. Aldashbaı, Turmaǵambet sııaqty ahýndar men aqyndardy, jyrshy-termeshilerdi, Qorqyt, Hýsam-addın Syǵnaqı syndy ǵulama ǵalymdardy, Maral ıshan sııaqty din qaıratkerlerin dúnıege ákelgen Syr eli, qasıetti Qyzyl-Orda topyraǵy búgin tebirenip jatqan shyǵar. Olaı bolsa, qazaqtyń qaıtalanbas ǵalym qyzy Alma Qyraýbaevanyń búgingi 75 jyldyq belesi rýhanııatymyz úshin eleýli oqıǵa.
Qanseıit ÁBDEZULY,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
