Mektep jabylýdyń aldynda tur!

Shyny kerek, bastapqyda kóńili qulazyp, janyn qoıarǵa jer tappaǵandaı kúı keshken. Onyń aldynan kóńilge qanat bitiretin jaqsy istermen qatar ana tilimizge qatysty problemalar sát saıyn derlik atoılap shyǵyp otyrǵan. Solardyń kúrdelisi ári negizgisi – oqýshy sanynyń azdyǵy máselesi tııanaqty sheshimin tappaı, áli kúnge deıin ashy ishekteı shubatylyp keledi. Olar úsh jyl buryn kelgende toǵyz jyldyq mektepte 16 ǵana bala qalyp, esikke qara qulyp ilinýge shaq qalǵan eken. Búgingi tańda oqýshylardyń sany 31-ge jetkenimen, jabylyp qalý qaýpi áli seıile qoıǵan joq. О́ıtkeni qazirgi jaǵdaı Oqý-aǵartý mınıstrliginiń 9 jyldyq mektepte keminde 41 oqýshy bolýǵa tıis degen talabymen úılespeıdi. Osy sebepti «áne jabylady, mine jabylady» degen qıqý tóbelerinen keter emes. Tyǵyryqtan shyǵýdyń bir joly, syrttan kóship kelýge nıet etken aǵaıyndardyń qataryn molaıtý bolǵanymen, bas­pana jáne jumys jaǵy tapshy. Aýyldyq okrýg ákimi máseleniń tigisin jatqyzýǵa dár­mensiz, qaýqarsyz.

«Tabıǵaty tamasha, aýasy taza, jeri shu­­raıly, 44 tútini bar Bınashqa jiti kóńil bólinse, shekara betkeıin de she­gen­dep, jyrtyǵymyzdy bútindep alǵan bolar edik. Kezinde bul aýyl osy aımaqqa belgili Bınazar Bıtýǵanuly degen kisiniń atymen atalypty. Otyzynshy jyldardaǵy qýyn-súrgin kezinde «halyq jaýy» retinde qýǵyndalǵan. Keıin elge oralyp, «Bınash» degen búrkenshik esim­men ómir súrgen. Tulǵanyń atyn ulyq­taý jóninde aıtqanym­da úlkender jaǵy «Qyzym-aý, bul máseleni talaı ret kóter­genbiz. Derekterdi jınastyryp ber­genbiz. Aýyldyqtardyń ótinishterin aıta-aıta ábden taýymyz shaǵylǵan», dep jaýap bergende jergilikti bıliktiń nem­qu­raı­dylyǵyna ne aıtarymdy bilmedim», deıdi Nurgúl áńgimeni áriden oraǵytyp.

Aldyn kes-kestep oraǵyta bere­tin kedergilerdi keziktirgende keıde qoldy bir siltep, keri kóship ketkisi de kelgen. Biraq jylt etken bir úmit aıaq-qol­dy tusaýlap, alǵa qaraı jetelegen. Qıyndyqtardyń bárin eńseremiz degen senim bo­ıyn kernegen. Mektep oqý­shy­lary sabaqqa alǵyr, ónerli. 9-synypta oqıtyn bir oqýshy oblystyq baıqaýda qazaq tili men ádebıeti páninen ekinshi oryndy, Abaı oqýlaryna qatysqan bastaýysh synyp oqýshylary da ekinshi oryn alǵan. «Ánshi balapan» baıqaýyna irik­teýge on oqýshy baryp, beseýi kelesi kezeń­ge ót­ken. Shaǵyn mektepterdi jap­qan­nan eshkimniń órisi keńimeıdi, keri­sinshe, qanshama balanyń obalyna qala­dy. Jýyrda aýdandyq ákimdiktiń, quzyr­ly mekemeler­diń ókilderi kelip, toǵyz jyl­dyq mektep sanatynda bolý úshin oqýshylardyń shekti sany kemi 41 bolý kerek. «Áıtpese...», degendeı dóń-aıbat kórsetip ketken. Mektep jabylsa, turǵyndar jappaı kóshetinin, aýyldyń qańyrap bos qalatynyn, ıesiz jer jaý shaqyratynyn nege oılamaıdy? 

Aýdanda taza qazaq mektepteri kóp emes, saýsaqpen sanarlyqtaı. Sartomarda, Qyzyl Qazaqstan­da, Sulýshoqta, Bınashta jáne Býlaevo qalasynda ornalasqan. Bınash orta mektebiniń dırektory Álııa Jeksenbına memleket tarapynan jasalatyn áleýmet­tik qamqorlyqqa qaramastan, jer­­si­nip kete almaýy sebepti 3 otba­sy­nyń kóship ketkenin jetkiz­di. Ny­san 1973 jyly turǵyzyl­ǵan. Sodan beri kúrdeli jóndeý júrgizilmegen. Álııa Amantaı­qyzy bıyl mek­tep­tiń jabylý-ja­­byl­­­maýy bel­gisiz ekenin aıtty. Ujymda 32 adam eńbek etedi. Solaqaı sheshim qabyldansa, osynsha adam turaqty jumysynan aıyrylyp, aýyldan eldiń údere kóshýine sebep bolmaq.

Aýdandyq bilim bólimi bas­shylyǵynyń aıtýynsha, bınash­tyqtar ǵana emes, toǵyz mektep qaıta yqshamdaýǵa ushyraýy múm­kin. Másele qalaı sheshiledi – oblystyq bilim basqarmasynyń quzyrynda.

Aýdan ákiminiń orynbasary Azamat Sháripovtiń pikirinshe, aýyldyq okrýgterde jumys isteı­tin sharýashylyq je­tek­shileri de aýyldyń damýyna múd­deli bolýǵa tıis. Osydan biraz jyl bu­­ryn Sulýshoq toǵyz­jyl­dyq mekte­bin­de 25 oqýshy ǵana qalypty. Jeke kásip­ker Qaırat Jánibekov kúngeı jaq­tardan kóship kelgen aǵaıyndarǵa bas­pana tur­­ǵyzyp bergen. Sóıtip, qonys­taný­shy­­lardyń arqasynda oqýshylardyń sany júzge jýyqtap, qazir jańa ǵı­ma­rat salý, onbirjyldyqqa aınaldyrý máselesi pysyqtalýda. Kásipker jańa nysan turǵyzýǵa 20 mln teńge bólmek. Osynda 18 bala tárbıelep otyrǵan patronat shańyraq bar. Aqqaıyń aýyldyq okrýginde bir otbasy 5 balany qam­qorlyǵyna alyp, mekteptiń jabylýyn saqtap qalǵan.

Nurgúl osy tásildi qoldaný arqyly pat­ronat otbasy atanbaq bolǵan ıgi tala­by­nyń júzege aspaı júrgenine qyn­jylady.

«Qoǵamdyq jáne memlekettik tár­bıege qaraǵanda otbasy tárbıesiniń artyq­shylyǵyn eskerip, ári mektepte oqý­shy sanyn kóbeıtsem degen oı­men patronattyq otbasy qurýdy jón kór­dim. Ol úshin sertıfıkat alý qajet ekenin bilgennen keıin byltyr ótinish berdim. Meni Sokolovka korreksııalyq mektep-ınternatyna bekitip, úsh aı boıy onlaın arqyly bilimimdi jetildirdim. Oryssha óte aýyr soqsa da, barynsha tyrystym. Synaq suraqtaryna bilgenimshe jaýap berdim. Svetlana degen kýratorym bilimiń jetkiliksiz degen jeleýmen sertıfıkat berýden bas tartty. Qazaqsha oqyp, tapsyrǵanda bulaı qınalmas edim», dedi armany taýdaı ustaz sharasyzdyq keıippen.

 Biz saýalymyzdy osy másele­men tikeleı aınalysatyn «Ana úıi» qoǵamdyq qory bazasynda qurylǵan Qazaqstanda bala asyrap alý jónindegi Ulttyq agent­tiktiń jergilikti fılıalynyń jetek­­shisi Qorlan Jaıseńbaevaǵa qoıyp, tómendegideı jaýap aldyq.

«Patronat – ata-anasynyń qamqor­lyǵynsyz qalǵan balany shart boıynsha basqa azamattardyń otbasyna tárbıege berý túri. Bul shart balany tárbıelep alýǵa yqylas bildirgen adam /patronat tárbıeshi/ men qorǵanshy­lyq jáne qam­qor­shylyq organy arasynda jasalady. Pat­ronat tárbıeshilerge quqyqtar men min­detter berilip, soǵan oraı jaýapker­shilikter júkteledi.

Biz Nurgúldiń jetim bala­lar­ǵa otba­sylyq tárbıe berý jó­nin­degi talabyn qoldap, arnaıy kýrator belgilegen bolatynbyz. Memlekettik tildi tańdasa, oǵan da jaǵdaı jasar edik. Menińshe, eki taraptan túsinbeýshilik oryn alǵan tárizdi. Áli de kesh emes. Jaǵdaıdy túzetýge bolady. Meni­men habarlassa, tolyq aq­pa­ratqa qanyqqannan keıin oń she­shimin tabatyn bolamyz».

Osy aýdanǵa qarasty Ýspen­ka aýyly­nyń turǵyndary da to­ǵyz­jyldyq mektep­tiń qysqarýyna alańdaýly. Oǵan sebep – taǵy da oqýshylardyń azdyǵy.

Eldi meken turǵyny Alek­­sandra Lıst­ratkına «oqýshy­lardyń negizgi bóli­gi joǵarǵy synyptarda oqıdy, bas­taýysh­ta óte az. Olar oqýlaryn qaıda jal­ǵas­tyrady?», degen suraqqa ja­ýap tappaı dal. Bir qyzyǵy, sheshim jyl basynda qabyldanǵan, biraq ata-analar da, mektep ujymy da odan habarsyz qalǵan. Ýspenka orta mektebiniń dırektory Aı­nagúl Qaldyrovaǵa aýdan bas­shylyǵy ǵımarat demeýshi esebi­nen jóndelse, toǵyzjyldyq már­tebe saqta­lýy múmkin degendi alǵa tartypty. Ázir­ge Dmıtrıı Knaýb degen jergilikti kásip­ker ǵana kómek qolyn sozýǵa tilek bil­di­ripti. Oqý bóliminiń meńgerýshisi Sara Ra­mazanovanyń pikirinshe, 30 qyz­met­ker men 25 oqýshyny bıýdjet esebi­nen qarjylandyrý múmkin emes. Sha­ǵyn ortalyq tár­bıelenýshileri de múl­dem azaıyp ketken. Únemdelgen qarjy bas­qa bilim berý mekemeleriniń qajet­tilikterine jumsalmaq.

Sonda qalaı, mektepterdiń jabylý-jabylmaýy oqýshylar­dyń sanyna emes, demeýshiler­diń qarjylyq demeýine tirelip tur ma?

О́mir ESQALI,

jýrnalıst

Soltústik Qazaqstan oblysy,

M.Jumabaev aýdany