Eńbek naryǵyndaǵy enshimizden aıyrylmaıyq

Bizge jetispeıtini – bilikti maman

«Eńbek resýrstaryn damytý orta­ly­ǵy» AQ-nyń mamandary «Qazaqstandaǵy sheteldik jumys kúshi: kim jáne qaıdan?» taqyrybynda jasaǵan taldaýynda joǵa­ry bilikti mamandar ekonomıkalyq da­mý­­dyń mańyzdy quramdas bóligi sa­na­la­tynyn jazady. Jergilikti eńbek nary­ǵynda bilikti mamandar bolmaǵan jaǵdaıda memleket mundaı kadrlardy shetelden tartady. Sheteldik jumys kúshi kompanııalardyń ónimdiligin arttyrý úshin ınnovasııalyq jáne tehnologııalyq turǵyda kúrdeli jumysty oryndaı alady. Bul qadam sheteldik jumys kúshin keıin jergilikti mamandarmen aýys­ty­rýǵa, otandyq mamandardyń bilik­tili­gin arttyrýǵa jáne jedeldetýge kó­mek­­tesedi. Jasyratyny joq, eli­miz­­degi eńbek naryǵynda gýmanı­tar­lyq sala­da­ǵy mamandar sany basym bol­ǵa­ny­men, tehnıkalyq personaldyń jetis­peýshiligi baıqalady. Soǵan baıla­nysty, sheteldik jumys kúshi kásipo­ryn­dardyń jo­ǵary bilikti jumys kúshine degen qa­jet­tilikterin der kezinde qana­ǵat­tandyrý úshin ýaqytsha balamaly sheshim sanalady.

Elimizde sheteldik jumys kú­shi­ne degen alǵashqy qajettilik 90-shy jyl­dar­dyń basyndaǵy transformasııa ke­zeńin­de paıda bolǵan edi. Keńes Odaǵy ydyrap, táýelsiz memleketter paıda bola bastaǵan tusta túrli sebepterge baı­lanysty bi­lik­ti mamandar da elden kóshe bastady. Kóp adam tarıhı ota­nyna oraldy. Sonyń sal­darynan, 1993 jyly sheteldik jumys kúshin tartý úshin kvotalaý prosedýrasy engizildi. Sonyń nátıjesinde, 1993 jyly elimizge shamamen 2,1 myń adam keldi. 2000 jyldardyń basynda Qazaqstan she­tel­dikter úshin tartymdy eńbek na­ry­ǵy retinde Reseımen básekelese bastady. 2006 jyly Qazaqstanda 103 eldiń 40 myń­nan astam azamaty jumys istedi.

16 myńǵa jýyq shetel azamaty eńbek etedi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly óz baǵdarlamasynda jáne óńirlerdi aralaǵan kezinde sheteldik jumys berýshiler tarapynan otandas­­­­tarymyzdy kemsitýshilikke jol be­ril­meıtini týraly aıtyp, keıin sheteldik jumys kúshin tartatyn kəsiporyndarda eńbek jáne kóshi-qon zańnamasynyń saqtalýyna qatysty tekserý júrgizilgen edi. Sol tusta 95 kompanııa tekserilip, 930 zań buzýshylyq faktisi anyqtaldy. Osy jumystardyń qorytyndysy negizinde Eńbek jəne halyqty əleýmettik qorǵaý mınıstrligi bir­qatar is-shara əzirledi. Máselen, 2020 jyly sheteldik jumys kúshin tartýǵa arnalǵan kvota aýyz toltyryp aıtarlyqtaı qysqardy. Sonyń nátı­jesinde, 2019 jylǵy kvota mólsheri 49 myń adam bolsa, 2020 jyly bul kórsetkish 29 myńǵa deıin, ıaǵnı shamamen 40 %-ǵa azaıdy.

Bıyl 1 qańtarda 14 932 sheteldik azamat jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń ruqsatymen Qazaqstan aýma­ǵ­ynda eńbek etip kelgen bolsa, 1 mamyrda bul kórsetkish 15 932-ge jetip jyǵyldy. Sheteldik jumys kúshin tartýǵa berilgen ruq­sat­tar­dyń arasynda mynadaı sanattar bar: basshylar men olar­dyń orynbasarlary úshin 630 ruqsat (birinshi sanat), qurylymdyq bólimshelerdiń bas­shylary úshin 3 154 ruqsat (ekinshi sanat). Tartylǵan sheteldik jumys kúshi­niń negizgi bóligi úshinshi (mamandar) jáne tórtinshi (bilikti jumysshylar) sanat­tarǵa jatady. Tıisinshe olar 7 643 jáne 837 adam. Sondaı-aq maýsymdyq jumys­tar­ǵa 1 343 adam, al korporatıvtik aýys­tyrý aıasynda 2 325 adam tartyldy.

Búginde el aýmaǵynda sheteldik ju­mys kú­shin paıdalanatyn 1 733 ju­mys berý­shi bar. Olarda 391 myńnan astam Qazaq­stan azamaty jumys isteıdi. Bul qyzmetkerlerdiń jalpy sanynyń 96%-y. Eńbek mıgranttary keletin ne­giz­gi elder qata­rynda Qytaı (3 613 adam), Túrkııa (1 838 adam), Úndistan (1 293 adam), О́zbekstan (1 385 adam) jáne Ulybrıtanııa (1 083 adam) syndy mem­leketter bar. Ishki eńbek naryǵyn qor­ǵaý maqsatynda Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi jyl sa­ıyn­ respýblıkaǵa shetel mamandaryn tar­týǵa kvota belgileıdi jáne bó­le­di. Osy jylǵy qańtarda iri otan­dyq bıznes ókilderimen kezdesý qor­ytyndysy boıynsha Memleket basshysynyń ber­gen tapsyrmasyn oryndaý úshin mınıs­trl­ik shetel jumys kúshin tartýǵa ar­nal­ǵan kvotany buryn josparlanǵan 28 352 birlikten 23 560 birlikke deıin, ıaǵnı 4 792 adamǵa (16%) qysqartty.

«Ishki eńbek naryǵyn qorǵaý – el qaýipsizdigimen ushtasyp jatqan másele. Jumyssyzdyqty joıý­dyń tıimdi tetigin jumys berý­shiden artyq eshkim bilmeıdi. Ony qajetinshe yntalandyrý kerek. Bıznes ókilderi sheteldik mamandardy tar­týdy azaıtýǵa múddeli bolýǵa tıis. Olar da sonshama jerden, óz elinen, otbasynan bezip, bóten elge jaıdan jaı kelmeıtin shyǵar. «Arqa jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar...» degen. She­teldik jumys kúshiniń tek birinshi sanat­ta­ǵy­sy­nan ózgesin qaıta saraptaıtyn kez keldi dep oılaımyz», dedi Májilis depýtaty Darhan Myńbaı.

Kvotany kim, qalaı belgileıdi?

Ras, shetel azamaty tabys kóp, ja­la­qy mol bolmasa aıshylyq alys jer­ler­den at aryltyp kelmeıtini anyq. Deıturǵanmen, tarazy basy teń bolýy úshin sheteldik jumys kúshine ruqsat bergen memleket qorjyny da qur qalmaýǵa tıis qoı. Bul másele de elimizde júıeli jolǵa qoıylǵan. Máselen, 2017 jyldan bas­tap Qazaqstanda sheteldik jumys kú­shine ruqsat berý jáne uzartý úshin sa­lyq alymy engizildi. Atalǵan salyq shetel­dik jumys kúshiniń sanatyna qaraı 137-den 250 AEK-ke deıin belgilenedi (sanaty men biliktiligi neǵurlym tómen bolsa, salyq alymy soǵurlym joǵary bolady). 2019 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha jergilikti atqarýshy organdar jumys berýshilerge 23 520 ruqsat berse, olar óz kezeginde 7,5 mlrd teńge mól­sherinde salyq alymyn tóledi (2017 jáne 2018 jyldardyń qorytyndysy bo­ıyn­sha jumys berýshiler salyq alymdaryn tıisinshe 9,1 jáne 8,5 mlrd teńgege en­gizdi).

Alaıda kvota kez kelgen adamǵa, ne bol­masa uıymǵa jaıdan-jaı berile salmaıdy. Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıtetiniń eńbek kóshi-qonyn monıtorıngileý basqarmasynyń bas sarapshysy Berik Esqaraevtyń aıtýynsha, elimizde kvotany belgileý jáne bólý degen másele bar. Jumys berýshiler jergilikti atqarýshy organdarǵa shetelden jumys kúshin tartý bo­ıynsha óz usynystaryn ár jyl saıyn 1-qazanǵa deıin usynady. О́z kezeginde, jergilikti atqarýshy organdar sol usynystardyń barlyǵyn jınap, saraptap, komıssııa qurady. Jumysshylardyń elimizge kelý nemese kelmeýin osy komıssııa qa­­raıdy. Komıssııa jumys bary­syn­da Eńbek jáne halyqty áleý­­mettik qorǵaý mınıstrligi be­kit­­­ken qaǵıdaǵa súıene otyryp, tıisti sheshim qabyldaıdy. Keıin osy komıssııanyń qorytyndysyn jer­gilikti atqarýshy organdar 1-qa­ra­shaǵa deıin atalǵan mınıstr­li­kke joldaıdy. Vedomstvo 1-qań­tar­ǵa deıingi merzimde she­teldik m­a­mandardy tartýǵa arnal­ǵan kvo­­tanyń jumys kúshine shaq­qan­daǵy paıyzyn anyqtap, sanyn bel­gi­leı­di. Sosyn jergilikti atqa­rý­shy or­gan­darǵa bóledi.

Eń bastysy, kvota elimizdegi jumys berýshilerdiń qajettiligine baılanysty belgilenedi. «Alaıda jergilikti komıssııa jumys berýshi suraǵan mólsherdi basybaıly qoldaı salmaıdy. Máselen, jumys berýshi kompanııa shetelden 200 adamdy aldyrtýǵa usynys berse, komıssııa sonyń 50-in nemese 150-in qysqartyp tastaýy múmkin. Sebebi komıssııa sol óńir­degi jer­gilikti turǵyndar ara­syn­da­ǵy ju­mys­syzdyq deńgeıin na­zarǵa alady. Eger shetelden 200 adam ke­­letin bolsa, aldaǵy ýaqytta kom­pa­nııa­da eńbek etetin 200 otan­da­symyz ju­mystan bosatylýy, qys­qar­tý­ǵa ushyraýy yqtımal», dedi B.Esqaraev.

Jyl basynan beri Elektrondy eńbek bırjasy arqyly halyqty jumyspen qamtý ortalyqtarynyń qyz­metterin usy­ný jónindegi qa­nat­qaqty joba sheń­be­rin­de jumys izdep júrgen 157,8 myń adam tirkeldi. Sonyń ishinde 141,5 myń adam ju­myssyz mártebesin aldy. Bul rette, jumys izdep júrgen adamdar men resmı jumyssyzdardyń arasynan turaqty jáne ýaqytsha jumys oryndaryna Elek­tron­dy eńbek bırjasy arqyly 39,7 myń adam jumysqa ornalastyryldy. Al 23,8 myń jumyssyz azamatqa Elektrondy eńbek bırjasy ar­qyly jumysynan aıyry­lyp qal­ýyna baılanysty áleýmettik tó­­­lemder taǵaıyndaldy. Elimizde 160 myńǵa jýyq azamat jumyssyz re­tinde tirkelgen tusta 15 myńǵa jýyq shetel azamaty Qazaqstanda eńbek etip, tabys taýyp keledi. Sol 15 myń jumys ornynda ózge emes, óz otandastarymyz eńbek etse jaqsy edi ǵoı? Jaqsysy jaqsy bolǵanymen, biliktilik, kásibı sheberlik, tájirıbe degen másele taǵy bar. Osy olqylyqtyń ornyn qalaı toltyramyz? Bilikti mamandy qaıtsek oqytyp shyǵamyz?