– Baqytjan aǵa, áńgimemizdi búgingi kúnniń ózekti máselesine aınalyp otyrǵan ulttyq-patrıottyq tárbıeden bastasaq. Ony jas urpaqtyń boıyna qalaı darytyp júrmiz?
– Menińshe, patrıottyq tárbıe adamǵa ákeniń qanymen, ananyń sútimen darıdy. Oǵan ósken ortanyń da yqpaly mol. Qazir patrıotızm týraly kóp aıtamyz. Biraq soǵan tereń úńilmeımiz.Shyndap kelgende, otansúıgishtik tárbıeniń máni de, mazmuny da bólek. Men ákesiz óstim. Ákem segiz aılyǵymda dúnıe saldy. Onyń ómirde joqtyǵy janyma batatyn. Keıde kórshi aǵamyz balasyna ursyp jatqanda, soǵan kóńilim túsetin. Sonda sheshem: «Balam, saǵan aıtyp jatqan joq, uryssa, óz balasy, nege birtúrli bolyp otyrsyń» degende, ol kisige, «ákem tiri bolǵanda maǵan da solaı ursatyn edi. Keıde sony saǵynamyn» deımin.
Shyn máninde, meniń patrıot bolyp ósýime ata-anam, baýyrlarym ǵana emes, týǵan aýylym, onda ózim tálim alǵan ata-ájelerimniń tárbıesiniń áseri kóbirek tıdi. Sondyqtan jasy úlken azamattar jastarmen jıi kezdesip, qazaqtyń keńbaıtaq jeri úshin basyn báıgege tikken ataqty handardan bastap, Bógenbaı, Qabanbaı, Naýryzbaı, Raıymbek sekildi erjúrek babalarymyzdyń batyrlyǵyn jan-jaqty aıtýymyz kerek. Odan keıin keshegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Baýyrjan Momyshuly, Qasym Qaısenov, Raqymjan Qoshqarbaev, Talǵat Bıgeldınov, Mánshúk Mámetova, Álııa Moldaǵulova sekildi aǵa-apalarymyzdyń erligi de úlgi. Jáne mundaı áserli áńgimeni jastarǵa aýzy dýaly aqsaqaldar aıtýy kerek. Olardyń sózi uǵynyqty bolady. Kezinde osy máseleni kóterip, Úkimetke usynys hat ta joldadym.
Bir jaǵynan, men óz ómirime rızamyn. Keńes Odaǵynyń Batyry, barlyq qazaq qadir tutatyn Baýyrjan Momyshuly týǵan topyraqta kindik qanym tamdy. «Adam týǵan jerine tartyp týady» deıdi. Baýkeń ómirge kelgen Jýalynyń tabıǵaty óte qatal. Ol jerdiń aptalap soǵatyn borany men saqyldaǵan sary aıazyna jergilikti adamdar bolmasa, bylaıǵy jurt tóze bermeıdi. Jas kúnimnen Baýyrjan aǵama uqsap, batyr bolsam dep armandadym.
– Balalyq shaǵyńyzdan áskerı maman bolýdy maqsat tuttyńyz ba?
– Jasymnan eńbekke aralastym. Jazǵy demalysta kolhoz jumysyna aralastym. О́zim qatarly balalarmen qyrmanda kólikke astyq tıedik. Sonda bizge eńbekaqymyzǵa astyq beredi. Keıde maǵan qyrman meńgerýshisi jetim bala ǵoı dep, birneshe qap bıdaıdy artyp jiberedi. Ony bazarǵa aparyp ótkizip, aqshasyna mektepke kıetin kıim-keshek, oqý quraldaryn satyp alamyn.
Onynshy synypta oqyp júrgende qandaı joǵary oqý ornyna tússem eken dep oıladym. Almatyǵa baryp oqýǵa jalǵyz sheshemniń jaǵdaıy kótermeıdi. Sodan Jambyldaǵy joǵary oqý ornyna barsam dep oıladym. Birde bizdiń aýdannyń áskerı komıssary Botabaı Tashbýlatov esimdi aǵamyz jolyǵyp qaldy da: «Baqytjan qandaı oqýǵa baram dep júrsiń, voenkom bolǵyń kelmeı me?» dedi. Shynynda da, áskerı ýchılıshege tússem, tamaǵy men kıimi tegin, úıge de salmaq salmaımyn. 1969 jyly Tashkenttiń jalpy áskerı joǵary komandalyq ýchılıshesine oqýǵa tústim. Onda bir jyl oqyǵannan keıin Almatyda jańadan ashylǵan áskerı ýchılıshege aýystym. Áskerı jolym osylaı bastaldy.
– Jalpy, sizdi jurtshylyq Aýǵan soǵysynyń batyry retinde jaqsy biledi. Alǵashqy shaıqasqa túsken kún esińizde qaldy ma?
– Shynymdy aıtsam, soǵys týraly aıtqandy unatpaımyn. Keıde Aýǵanstanda birge bolǵan jigittermen kezdeskende ǵana ótken jyldardy esimizge alamyz. 1980 jyly 4 qańtarda ekinshi atqyshtar batalonyna qaraıtyn bizdiń rota shekaradan ótkende Salang asýynda Aýǵan Demokratııalyq Respýblıkasy «Otan» armııasynyń artıllerııa polki dushmandar jaǵyna ótip jatyr, solardy maqsatyna jetkizbeı tez arada joıý kerek» degen buıryq tústi. Bul alǵashqy shaıqasymyz soǵys kórmegen komandırge de, jaýyngerlerge de ońaı bolǵan joq. Aýǵanstan ólkesiniń jer bederi óte kúrdeli. Jal-jal jaqpar tastarmen kómkerilgen taýly aımaq. Qaı tastyń tasasynda jaý jatqanyn bilmeısiz. Bir qadam alǵa jyljý qıyn. Soǵan qaramastan, ózim basqaratyn rotany áskerı is-qımylǵa keltirip, dereý sheshim qabyldadym. Aldymyzdan jaý pýlemeti tosyp aldy. Onyń únin óshirmeseń búkil jeke quramdy baýdaı túsiredi. Rota men pýlemetshiniń araqashyqtyǵyn boljap, granatometshige buıryq berdim. Osylaı pýlemettiń únin óshirdik. Artynan bizdiń avtomatshylar shaıqasqa kiristi. Adam shyǵyny bolǵan joq. Tań atqansha osyndaı 3-4 atysty basymyzdan ótkizdik. Sóıtip, biz sol kúni dushmandar jaǵyna ótkeli otyrǵan polkke tosqaýyl qoıdyq.
– Sizdi soǵys kezinde meshit turǵyzdy dep aıtady, sol ras pa?
– KSRO Qarýly Kúshteri Bas shtabynyń basshysy, Keńes Odaǵynyń marshaly Sergeı Ahromeev meni erekshe batalonǵa komandır etip taǵaıyndaǵannan keıin, Asadabatqa keldim. Bul jerdi jergilikti halyq Chıho Saraı dep ataıdy. Bizdińshe «Kerýen saraı» degen maǵynany bildiredi. Biz osy eldi mekenge tańǵy tórt shamasynda kelip kirdik. Qaı kóshemen kele jatqanymyzdy bilmeımiz. Sondaı bir alakeýim shaqta batalonnyń bir tankisi jergilikti meshittiń dýalyn buzyp ketti.
Meshit ishinen adamdar shyǵyp, bizge narazylyqtaryn bildirdi. Sodan men qolymdaǵy qarýymdy tastap, olarǵa bardym. Meni kórip, olardan úsh adam bizge qaraı júrdi. Bireýi meshittiń ımamy bolsa, ekinshisi Allah-Qadir, ıaǵnı aýyl ákimi eken.
Úsheýi kele sala, maǵan: «Senderdiń bireýiń de tiri qalmaısyńdar, – dedi alǵash sóz bastaǵan meshit ımamy. – О́ıtkeni sender Allanyń úıi – meshitti buzdyńdar. Allanyń úıin buzǵandardy qudireti kúshti Alla jazasyz qaldyrmaıdy.
Sodan men: – Biz meshitti buzaıyq dep buzǵan joqpyz. Qarańǵydan baıqamaı qaldyq. Sondyqtan keshirim suraımyz. Meshitti Allanyń úıi ekenin bilemin. Men musylmanmyn, – dedim.
– Sen musylman ekenińdi nemen dáleldeısiń? – dep surady ımam.
– Bısmıllahır-ar Rahman ar-Rahım! Áshádýán-lá ıllaha ıllal-la, áshádýánna Mýhammed Rasýlýallah!, – dedim. Sodan úsheýi meniń shyn musylman ekenimdi bilip, qushaqtasyp, qol alystyq. Bul – aýǵan halqynyń dos bolýǵa nıet bildirgende qoldanatyn dástúri. Biz meshitti jóndep beremiz dedim. Sodan keıin ımam: «Meshitti jóndeýge dáretin alyp, musylman balalary kelsin», – dedi. Sóıtip, bar másele musylmanshylyq jolmen sheshildi.
Sonymen aýyldyń aqsaqaldary jınalyp, áńgimelestik. Jergilikti turǵyndarmen osylaı din arqyly jaqyndasyp kettik. Keıin qaı jerge mına qoıyldy, qaı jerden qansha dushpan ótkeli jatyr degen aqparattardan habardar bolyp otyrdym.
Meshit saldyrǵanym týraly kezinde « Komsomolskaıa pravda» gazeti jazdy. Atalǵan gazettiń 1983 jylǵy 22 naýryzyndaǵy sanynda «Bizdiń kombat» atty kólemdi ocherk jarııalandy. Basylym tilshisi Snegırev men ketip qalǵannan keıin qyzmet etken jerime – Kýnarǵa barypty. Sol jerde tasqa arabsha «Bahtııar dara» dep jazyp qoıypty. Kýnarda men eki jyl turdym. Negizi batalondar aýysyp turýy kerek. Biraq jergilikti jurt úkimetke «Baqtııardyń batalony qalsyn» dep hat jazǵan. Sóıtip, men sol jerde áskerı qyzmetimdi jalǵastyrdym.
– «Baqtııar» dep nege ataǵan?
– Aýǵan jurtynyń «Baqytjan» degenge tili kelmedi. Sodan olar meni «Baqtııar» dep atady. Shyndyǵyn aıtqanda, aýǵan jerine alǵash kirgende orys áskerleri jergilikti turǵyndarǵa onsha jyly raı tanytpaǵan. Al men óz batalonymda mundaıǵa jol bermedim. Sondyqtan da jergilikti halyq meni «Bizdiń Baqtııar» nemese «Musylman komandır» dep ish tartty.
Keıbireýler osyny basqashaǵa joryp «Ertaev dýshmanom stal» dep san-saqqa júgirtti. Birde osy úshin brıgada komandıri Smırnovpen bástesip qaldym. Men oǵan: «Sizder Asadabadtan Jalalabadqa deıin 250 shaqyrymdy búkil brıgada bolyp qyrǵyn salyp, qyrqysyp júrip, ázer jetesizder. Al men bolsam, bir ózim-aq baryp qaıta alamyn. Maǵan eshkim tımeıdi. О́ıtkeni men jergilikti halyqqa qııanat jasamaıtynymdy olar da biledi» dep edim, ol «Ty ne shýtı!» dedi. «Onda qara da tur» dedim de, júrgizýshimdi alyp, «Ýaz» kóligimen Asadabadtan Jalalabadqa jolǵa shyqtym. Taýly ólkeniń joly óte qıyn. Soǵan qaramaı júrip otyryp, Jalalabadqa 4 shaqyrym qalǵanda bizdiń kóligimizdi dushmandar PPSh avtomatymen ata bastady. Jalalabadqa aman-esen jetkesin Smırnovqa: «Joldas kombrıg, 200 shaqyrym jol júrgenimde maǵan eshkim tıisken joq, endi senderdiń kúzet aımaqtaryńa kelgende maǵan dushmandar oq jaýdyra bastady. Bul senderdiń aýǵan halqy aldynda senimge ıe bola almaǵandaryńnyń belgisi» dep edim, únsiz qaldy.
– Neshe jasyńyzda batalon komandıri boldyńyz?
– 28-29 jasymda boldym. Ol kezde aǵa leıtenantpyn. Bir joly bizdiń bólimge Keńes Odaǵynyń marshaldary Sergeı Ahromeev pen Sergeı Sokolov keldi. Jaýyngerlermen kezdesip, jumystarymyzdy kórdi. Soǵan kóńilderi toldy ma, meni batalon komandıri etip qoıdy. Buǵan qazaq jigitteriniń de mereıi ósti.
– О́limnen qoryqpaıtyn pende joq. Soǵys kezinde sondaı qorqynysh boldy ma?
– Árıne. Batyr da adam, ol da ómir súrgisi keledi. Biraq soǵysta komandır, birinshiden, buıryqty oryndaý kerek, ekinshiden, qaramaǵyndaǵy jaýyngerlerdi aman saqtaýdy oılaýy kerek. Keıbireýler qaramaǵyndaǵy qanshama sarbazyn qyryp alsa da, «biz jeńdik» dep urandaıdy. Bul – durys emes. Birde óz agentterim arqyly barlaý jasap, dushmandardyń qarý-jaraq qoımasyn taptyq. Sonyń kózin joıamyz dep barǵanda bizdi dushmandar qorshap aldy. Atys bastaldy, shaıqasyp jatyrmyz. Dushmandardyń kúshi basymdaý. Bizge Álimjan Ernııazov basqaratyn úshinshi rota kómekke kele jatty. Olar kelgenshe sarbazdardy aman alyp shyǵý úshin bedeldi úsh-tórt jigitti ertip, taýdyń basqa tusynan oq borattyq. Dushmandardyń nazary birden aýyp, bar kúshin bizge burdy. Sol kezde negizgi bólim qorshaýdan shyǵyp úlgerdi. Al biz tórteýmiz kózge ilinbeı, iz jasyryp kettik. Jaýyngerlerimdi aman saqtap qalý úshin osyndaı aılaǵa bardym. Biraq men muny ózimdi kórsetý úshin aıtyp otyrǵan joqpyn. Osydan keıin sarbazdarym menimen birge qandaı shaıqasqa bolmasyn qoryqpaı bardy.
– Qazir álemdegi jaǵdaıdy kórip, endi Qazaqstannyń qorǵanys salasy qaı baǵytta damýy kerek dep oılaısyz?
– Elimizdegi Qarýly Kúshterdiń basty maqsaty – qazaq jerin, elin qorǵap, tutastyǵymyzdy saqtaý. О́zim de áskerı adammyn. Sondyqtan basy artyq esh nárse aıta almaımyn. Bastysy, sarbazdarymyz ant qabyldaǵannan keıin Otanymyzdy qorǵaýǵa daıyn bolýy kerek. Jas jaýyngerler qıynshylyqqa tózip, tártipke baǵynýy qajet. Baýyrjan Momyshuly «Tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» dep beker aıtpaǵan. Áskerı qataldyq ta kerek. Qorǵanys salasynda eńbek etip júrgen mamandardyń kásibıligi joǵary bolǵany durys. Qazir keıbireýler «armııa kontraktili» bolsyn degen usynys aıtady. Men ony qoldamaımyn. Jalpy, áskerge barmasa da, barlyq azamat Otan aldynda ant berýi qajet. Sonda ant buzylmaıdy. Eger ant buzylsa jazalanýy kerek. Buryn áskerı boryshyn úzdik oryndaǵan jaýyngerlerge joǵary oqý ornyna túsýge minezdeme beretin. Eger minezdeme jaqsy jazylsa, ol sarbaz oqýǵa konkýrssyz qabyldanatyn. Qazir sonyń biri joq. Áskerge shaqyrylǵan jastardy yntalandyratyn osyndaı artyqshylyqtar qaıta qarastyrylsa artyq bolmaıdy.
– Áskerdegi álimjettikti qalaı azaıtamyz?
– Álimjettikti jalǵyz ofıserler azaıta almaıdy. Oǵan qoǵam bolyp atsalysýymyz qajet. Komandır ár jaýyngerdi óz balasyndaı nemese baýyryndaı kórý kerek. Máselen, 1973 jyly áskerı ýchılısheni bitirgesin Orta Azııa áskerı okrýgine qarasty áskerı bólimde motoatqyshtar vzvodynyń komandıri boldym. Sonda qaramaǵymdaǵy ár jaýyngerdiń úıine «bizdiń vzvodqa balańyz keldi, onyń minezi qandaı, eger kem-ketigi bolsa, birge tárbıeleıik» dep hat jazyp, ata-analarynan balalary týraly suradym. Sarbazdarǵa da áke-sheshesine únemi hat jazdyryp otyrdym. Komandır men jaýyngerler arasynda osyndaı bir syılastyq ornady. Mysaly, keıbir bala ata-ájesiniń qolynda ósip, áke-sheshesine «sen» dep sóılesedi. Sony da bilgen durys. Qysqasy, komandır sarbaz kóńiliniń kiltin taba bilýi qajet. Jastar buzylǵan joq, olar zamanyna saı ómir súrip jatyr.
– Halqymyzdyń ardaqty perzentteri Qasym Qaısenov pen Talǵat Bıgeldınovtiń erlikterin jastarǵa únemi úlgi etip júresiz. О́zińiz ol kisilermen jaqyn aralastyńyz ba?
– Eki batyr aǵammen óte jaqyn syılastym. Áne bir jyldary bireýler maǵan qara kúıe jaǵýǵa tyrysty. Sonda meni qorǵap, dańqty partızan Qasym Qaısenov: «Eslı vy sýdıte generala Ertaeva, vy, sýdıte menıa, Qasym Qaısenova. Eslı vy sýdıte boevogo generala Ertaeva, vy sýdıte menıa, partızana Qasym Qaısenova. Eslı vy posadıte ego, posadıte menıa s nım!» dep hat jazdy.
1992 jyldary Saryózektegi motoatqyshtar dıvızııasy komandıriniń orynbasary bolyp júrgende Keńes Odaǵynyń eki márte batyry, ataqty ushqysh aǵamyz Talǵat Bıgeldınov keldi. Aldynan shyǵyp kútip aldym. Soǵan balasha qýandy. «Basqa elge barǵanda menimen qushaqtasyp amandasady. Al óz elimde maǵan ondaı qurmet kórsetpeıdi» dep edi. Ol kisi jaýyngerlermen kezdesip, taǵylymdy áńgime aıtty. Jalpy, tulǵany kózi tirisinde qadirleý kerek. Talǵat aǵamyzdyń ózimen birge qanshama qazyna ketti.
– Keńes Odaǵynyń Batyry, Armııa generaly, elimizdiń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵambetovti de aýzyńyzdan tastamaısyz.
– Áskerı ýchılısheniń 2-kýrsynda oqyp júrgende Saǵadat Nurmaǵambetov kelip, oqý ornyn aralady. Bizdiń kazarmaǵa keldi. Sálem berdim. Maǵan qarady da: «Áı, bala, qaıdan bolasyń?» dedi. «Jambyl oblysy, Jýalydan»dep edim, «Baýkeńniń aýylynan ekensiń ǵoı», dedi de ústime bir qarap: «General bolasyń» dedi. Ol kezde men qatardaǵy kýrsantpyn. «Qaıdaǵy general» dep qoıamyn. Kazarma esiginen shyǵyp bara jatyp burylyp, «Sen batyr bolasyń» dedi taǵy da. Shynynda, keıin Aýǵanstanda boldym, general-leıtenant shenin aldym. Sol kezde-aq meniń bolashaǵymdy dál boljaǵan Saǵadat aǵanyń adam tanıtyn qasıetine áli tańǵalam.
Saryózektegi motoatqyshtar dıvızııasynyń komandıri bolyp júrgende sol kezdegi Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵambetov ushyp kelip, dıvızııa jumysymen tanysty. Jaýyngerlerdiń áskerı daıyndyǵyn kórdi. Prezıdent pen Saǵadat Qojahmetuly ekeýi qatarlasyp alda, men ádep saqtap olardan keıinirek kele jatqanmyn. Sol kezde Nursultan Ábishuly Saǵadat aǵaǵa qarap: «myna Baqytjanǵa general shenin búgin bere salsaq qalaı bolar eken?» dep edi, ol kisi de: «Bersek, reti kelip tur. Baqytjan bul shenge ábden laıyq. Ol aýǵan soǵysynda batalon basqardy. Germanııada polk te basqardy. Joǵary áskerı akademııany bitirdi» dedi quptaǵan oıyn bildirip.
Sosyn Saǵadat Qojahmetuly maǵan burylyp: «Baqytjan, Nursultan Ábishuly saǵan general shenin qazir-aq bere salaıyn deıdi. Sen óziń qalaı qaraısyń?» dedi. Sosyn men: «General ataǵyn men óz eńbegimdi sińirip, mańdaı terimdi tógip alaıyn» dep jaýap berip edim, ekeýi osy sózime rıza bolyp, qolymdy aldy.
– «Táýelsiz Qazaqstannyń halyq batyrlary» atty qoǵamdyq birlestik qurypsyz, sonyń maqsaty týraly da aıtyp ótseńiz?
– Bul uıym jaqynda Ádilet mınıstrliginiń tirkeýinen ótti. Buryn Keńes Odaǵynyń batyrlaryn qalaı qurmettedik. Qazir sondaı qurmet azaıǵan. Máselen, jurtshylyq «Halyq qaharmany» men «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyn alǵan tulǵalarymyzdy tolyq tanymaıdy. О́tken joly jastarmen bolǵan kezdesýde bir jastan: «Baýyrjan Momyshuly kim?» dep surasam, ol maǵan «ǵaryshker» dep jaýap berdi. Al sol jetkinshek Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq qaharmany, tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirovti, Halyq qaharmandary, ǵaryshkerler Talǵat Musabaev pen Aıdyn Aıymbetovtiń ómiri men erlik jolyn bile me? Oǵan kúmánim bar. Sondaı-aq qorǵanys salasynda qyzmet ete júrip, eren erlik jasap, «Halyq qaharmany» atanǵan batyrlar bar. Olardy da kópshilik bilmeıdi. Nasıhat joq. Sol azamattardyń qalanyń bir kórneki jerine ilingen sýretin kezdestirmeısiz. «Qazaqstannyń Eńbek Eri» atanǵan ardaqtylarymyzdy da kóp dáriptemeımiz. Al olardyń ómiri ónegege toly emes pe?! Bastysy, bizdiń uıymnyń maqsaty – jastardy otansúıgishtikke, eldikti saqtaýǵa, týǵan jerdi qorǵaýǵa tárbıeleý.
– О́z-ózińizge kóńilińiz tolatyn bir isińizdi aıtasyz ba?
– Týǵan aýylyma jıi baramyn. Bir jol túskende eldegi jasy úlken Joltaı qarııa: «Aınalaıyn, Baqytjan, biz seni aýylymyzdan shyqqan batyrymyz dep bilemiz. Syrtyńnan tileýlespiz. Elińdi de umytpaı kelip turasyń. Endi aýylymyzǵa meshit salýǵa qoldaýyńdy kórset» dedi. «Aǵa, meniń ondaı qarjym joq. Biraq nıetterińiz úshin barymdy salyp, kómektesemin» dedim. Sodan oǵan jaqyn dostarymdy tartyp, Allanyń aq úıin saldyq. Meshittiń ashylýyna sol kezdegi Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı, shyǵystanýshy ǵalym, marqum Ábsattar qajy Derbisáli aǵamyz keldi. Taǵy bir elge barǵanda baıaǵy Joltaı aqsaqal: «Qaraǵym, bizge meshit salyp berdiń, rahmet, endi eski kópirimiz tozyp, qınalyp júrmiz. Osyǵan qolǵabysyńdy tıgiz» dedi. Bul másele de sheshildi. Jańa kópir salyndy. Aýyl ortasynan qudyq qazyp, taza sý shyǵardym. Negizi meniń ákem osy aýyldy 18 jyl basqarǵan. Elge syıly azamat bolǵan. Ákemniń elge jasaǵan jaqsylyǵyn jerlesteri umytpaı, ol kisiniń esimin aýylǵa berdi. Qazir ol eldi meken Ertaı aýyly dep atalady. О́mirde kóńilim tolatyn bir isim bolsa, ol – osy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
