Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qumar oıynshylar májbúrli túrde emdelýi qajet
Búginde ne kóp, oıdan qurastyrylǵan, shynaıy ómirge túk qatysy joq túrli oıyndar kóp. Bireýdiń paıda tabýy úshin oıdan shyǵarylǵan mundaı oıyndar mán-maǵynasyz bolsa da adamdy ózine elitip áketetin qaýqary bar. Aıtalyq, karta oıyndarynyń kompıýterdegi balamasy, rýletkalar, oıyn avtomattary – bári de oıyn kazınosynyń kompıýterlik nusqalary. Osy oıyndarǵa táýeldi bolýdyń joldary bir-birine óte uqsas, sondyqtan qaısysy bolsyn qaýipti deıdi psıhologter.
Qazirgi tańda qumar oıyndarǵa degen qushtarlyq patologııa, ıaǵnı psıhologııalyq aýrý retinde qarastyrylyp júr. Ol tipti aýrýlar men densaýlyqqa baılanysty máselelerdiń halyqaralyq statıstıkalyq jiktemesi tiziminde de bar. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy oıynqumarlyqtyń qaýipti ekenin eskere otyryp, «lýdomanııa» degen arnaıy medısınalyq termın engizdi. Osy arqyly jahandyq uıym qumar oıyndar men kompıýter oıyndaryna táýeldiler – nashaqorlar men maskúnemder sııaqty emosıonaldy jandar ekenin moıyndady.
AQSh-tyń qumar oıyndar problemalarymen kúres jónindegi qaýymdastyqtyń zertteýine súıensek, álemdegi kez kelgen qala turǵynynyń aıaq astynan qylmyskerge aınalýy 6% bolsa, maskúnemge aınalýy – 34%, nashaqorlyqqa salynýy 32%-dy kórsetse, oıynqumar bolýy 48%-ǵa jetedi eken. Demek adam qumar oıynǵa áp-sátte táýeldi bolyp qalýy múmkin, onyń eliktirý kúshi esirtkiden de asyp túsip tur.
Damyǵan memleketterde oıynqumarlyqty aýrý dep tanıtynyn joǵaryda aıttyq. Osyǵan saı qumar oıynǵa qunyqqandardy emdep-saýyqtyratyn arnaıy uıymdar da bar. Al Qazaqstanda «Alkogolızmmen, nashaqorlyqpen jáne ýytqumarlyqpen aýyratyn naýqastardy májbúrlep emdeý týraly» arnaıy zań bolǵanymen, olardyń qataryna oıynqumarlar jatpaıdy. Sondyqtan qumar oıyndarǵa qunyqqandar emdelýge jatqyzylmaıdy. Biraq mamandar qumar oıynnyń quryǵyna ilikkender májbúrli túrde emdelýi qajet dep esepteıdi. Bul másele jaqynda Parlament qabyrǵasynda da kóterildi. Úkimetke saýal joldaǵan depýtat Lázzat Ramazanova Densaýlyq saqtaý mınıstrligi oıynǵa táýeldi naýqastardy májbúrlep emdeýdi engizý boıynsha eshqandaı shara qoldanbaı otyrǵanyn jetkizdi. «Qumar oıyndarǵa degen qushtarlyq – alańdatarlyq másele. Búginde 350 myńnan astam qazaqstandyq qumar oıyndardyń qurbanyna aınalǵanyna qaramastan, tıisti mınıstrlik eshqandaı shara qoldanbaı otyr. Vedomstvonyń nazaryn osy máselege aýdarý úshin ne isteýimiz kerek? Elimizdegi qanshama otbasy, qanshama taǵdyr osy oıynqumarlyqtyń saldarynan oıran bolyp jatyr? Muny nege oılamaımyz? Bizde tipti oıynqumarlyqqa úgitteıtin jarnamalyq qyzmetterge de tikeleı tyıym joq», deıdi depýtat.
L.Ramazanova qumar oıyndarmen kúresý úshin aldymen oıyn bıznesin taratý jáne jarnamalaý salasyndaǵy zańnamanyń oryndalýyna baqylaýdy kúsheıtý qajettigin alǵa tartty. «Bul máselege medısına qyzmetkerleri erekshe kóńil bólse deımiz. Densaýlyq saqtaý salasynyń mamandaryn qaıta daıarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyra otyryp, oıynǵa táýeldiliktiń aldyn alý men emdeýdi bir jolǵa qoıý kerek. Balalar men jastardyń boıynda qumar oıyndarǵa táýeldiligi bar-joǵyn anyqtaý da kezek kúttirmeıtin máselege aınalýǵa tıis», dedi depýtat.
Sportpen aınalysatyndardan bás tigetinder kóp
Qazaqstanda qumar oıyndar kórsetkishi sport, mádenıet, tipti óner salasyndaǵy kórsetkishterden de asyp túsip otyr. Finprom.kz resýrsynyń habarlaýynsha, byltyr qumar oıyndardy uıymdastyrý jáne bás tigý boıynsha kórsetiletin qyzmetter kólemi 73,9 mlrd teńgeni quraǵan. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda 6%-ǵa ǵana az. Pandemııa jyly bul saladaǵy kórsetkish rekordtyq deńgeıge jetip, 78,6 mlrd teńgege jetkeni málim. Úıde jumyssyz erigip jatqan adam qumar oıyndarǵa kóbirek qunyǵyp ketetinin osy kórsetkishten-aq baıqaýǵa bolady.
Al 2022 jyldyń birinshi toqsanynda qumar oıyndardy uıymdastyrý jáne bás tigý boıynsha kórsetiletin qyzmetter kólemi 138,8 mlrd teńgeni quraǵan, bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 8,4 ese artyq. Salystyra aıtsaq, bul san sport, demalys pen oıyn-saýyqty uıymdastyrý salasyndaǵy kórsetkishten – 21,3%-ǵa, kitaphanalar, muraǵattar, murajaılar jáne ózge de mádenıet obektileri kórsetetin qyzmetter kóleminen 9 esege jáne óner men oıyn-saýyq salasyndaǵy kórsetkishten 12 ese artyq. Demek azamattardyń sportpen shuǵyldanyp, shyǵarmashylyq jumystarmen aınalysqannan góri qumar oıyndarǵa tartylýy jıirek bolyp tur. Bul másele Úkimet deńgeıinde de talaı kóterildi. Mádenıet jáne sport mınıstrligi saıtyndaǵy málimetke súıensek, onlaın-kazıno saıttarynyń qoljetimdiligi men olardyń keńinen taralýy halyqtyń qumar oıyndarǵa tartylýynyń negizgi sebebi bolyp otyr. Alaıda memlekettik organdarda mundaı saıttardyń sany, qumar oıyndarǵa táýeldi azamattardyń onlaın kazınoǵa jumsaǵan qarajatynyń kólemi týraly naqty derekter joq. Sondyqtan Úkimet Mádenıet jáne sport mınıstrligi bazasynda Mólsherlemelerdi esepke alý ortalyǵyn qurýdy qolǵa aldy. Sondaı-aq zańsyz oıyn bıznesine qarsy is-qımyl jáne azamattardyń qumar oıyndarǵa tartylý deńgeıin tómendetý boıynsha birlesken is-qımyl josparyn ázirlep, qumar oıyndardyń zııany týraly áleýmettik rolıkter jasaý jáne nasıhattaý týraly sheshim qabyldaǵan edi.
Buǵan qosa, Úkimet ınternet-kazınony uıymdastyrýshy tulǵalardyń tizimin belgileý, bankter men tólem júıelerine osy tulǵalardyń qarjy operasııalaryn júrgizýge tyıym salý; nesıe kartalarynyń kómegimen kazınolarda, oıyn avtomattary zaldarynda, býkmekerlik keńselerde jáne totalızatorlarda tólemderdi júzege asyrýǵa nemese shottardy tolyqtyrýǵa tyıym salý; ınternet-kazınony uıymdastyrǵany úshin jaýapkershilik belgileý; qumar oıyndarǵa táýeldi azamattardy, olardyń ishinde balalardy anyqtaý jáne ońaltý júıesin ázirleý jóninde tıisti mınıstrlikke tapsyrma berdi. Eger bul mindetter tezirek qolǵa alynsa, qumar oıyndardy jasyryn júrgizetin birtalaı nysannyń beti ashylyp, oıynǵa jipsiz baılanatyn azamattardyń qatary da azaıary sózsiz.
Oıynqumar bolyp týmaıdy, oıynqumar bolyp ósedi
Psıhologterdiń pikirinshe, oıynqumarlyq otbasyndaǵy osal tárbıeden bastaý alady. Tipti balalardyń kishkentaıynan kompıýterge telmirip, oıynqumar bolyp ósýine ata-ana tárbıesiniń de áseri kóp kórinedi. Belgili psıholog Lımana Qoıshıevanyń aıtýynsha, qumar oıynǵa táýeldi bolýdyń alǵysharty kóp: meıirim men qamqorlyqtyń jetispeýshiligi, otbasyndaǵy qarym-qatynastyń kúrdeliligi, qatygezdikpen astasqan ásiretalapshyldyq pen astamshyldyq, t.t. «Psıholog retinde oıynǵa baılanǵan, odan shyǵa almaı júrgen talaı balamen áńgimelestik. Sonda lýdomandar, ıaǵnı qumar oıynǵa táýeldiler alǵashqy oıyndaryn, eń aldymen, óz úılerinde kórgenin aıtady. Kóbi ata-anasy nemese olardyń dostary qumar oıyndy qalaı qunyǵa oınaǵanyn baqylaǵan. Mine, táýeldiliktiń bir ushy úıdegi tárbıede deıtinimiz sondyqtan. Bala óziniń kórip-bilgenin qaıtalaıtyny sekildi, áke-sheshesiniń qumarta oınaǵany balany beıjaı qaldyrmaıtynyn ańǵaramyz», deıdi ol.
Mamandardyń aıtýynsha, qumar oıynǵa qunyqqandardyń bastapqy maqsaty basqa bolady. Olar aldymen kóńil kóterý úshin nemese saýyq qurý maqsatynda oınaıdy. Keıin bul maqsaty burmalanyp, qunyǵa oınaý sıpatyna aýysady eken. Ýaqyt óte kele, oıynǵa jipsiz baılanyp, bas tarta almaıtyn jaǵdaıǵa dýshar bolady.
«Oıynqumarlardyń emosııalyq kóńil kúıi oıynnyń ári qaraı qalaı órbýine baılanysty. Mysaly, oıynshylardyń kóbi utylǵan sátte ózderin jegideı jep, kinálaý sezimin bastan keshirse, jeńiske jetken kezde kerisinshe, ózderin uly qudyretteı sezinedi. Qumar oıynshylardyń erik-jigerine, ustamdylyǵyna, este saqtaý qabiletine kelsek, barlyǵynyń osal tusy – erik-jigerin basqara almaýynda jatyr. Sonyń saldarynan olar oıyndy der kezinde toqtata almaıdy. Kópshiligi muny moıyndaǵysy kelmeıdi. О́zderinshe qumar oıynnyń sanyn qadaǵalap otyrmyz, kez kelgen sátte oıynnan shyǵa alamyz dep oılaıdy. Oıynǵa táýeldi jandardyń basym bóligi jalǵyzilikti. Biraq olar jalǵyzdyqtan gemblıngke qumartqan joq, gemblıngtiń saldarynan jalǵyz qaldy deýge bolady», deıdi L.Qoıshıeva arnaıy jazǵan eńbeginde.
Qazirgi zamanda kompıýter ómirimizdiń bir bólshegine aınalǵany shyn. Búginginiń balasyn kompıýtersiz elestetý qıyn. Keıbir jetkinshek úshin kompıýter – oqýdan da, tipti dostarymen qydyrýdan da artyq dúnıe.
Álbette, zamanaýı tehnıkanyń paıdasyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Biraq onymen shamadan tys áýestený keıin barmaq tisteýge ákelýi ábden múmkin. Sondyqtan balalardy qadaǵalap, olarǵa tehnıkany ornymen qoldanýǵa daǵdylandyrý qajet. «Kompıýterlik oıyndar balany shynaıy ómirden alystatyp, oıdan qurastyrylǵan álemge tańyp qoıatynyn esten shyǵarmaý qajet. Balasynyń ózinen-ózi buıyǵy ómir keship, eshkimmen aralaspaı ómir súrgenin eshqandaı ata-ana qalamasy anyq. Demek balańyz ómirge qushtar, jaqsylyqqa qumar azamat bolyp óssin deseńiz, onyń kompıýterdiń aldynda uzaq ýaqyt boıy otyrýyna tyıym salyńyz. Vırtýaldy álemge berilgen bala shynaıy ómirde kezdesetin qıyndyqtarǵa tótep bere almaıtyn áljýaz adam bolyp ósetinin umytpańyz. Al erik-jigeri álsiz adam eliktegish keledi. Qumar oıyndarǵa da kúsh-jigerin basqara almaıtyn, psıhologııasy álsiz adamdar kóbirek dýshar bolady», deıdi psıholog.
