Muǵalimderdi jumysqa qabyldaý: Konkýrs qanshalyqty qaýqarly?

Bul qaı konkýrs?

Negizi pedagogterdi konkýrs arqyly iriktep qabyldaý salaǵa bilikti kadrlar­dy tartýdyń taptyrmas joly ǵana emes, bilim berý júıesindegi sybaılas jemqo­r­lyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan is ekeni túsinikti. Dese de bul konkýrs zańdy aınalyp ótýge sheber, bir orynǵa birneshe adamdy ala beretin dırektorlardyń aldynda qanshalyqty qaýqarly?

Oqý-aǵartý mınıstriniń birinshi orynbasary Sholpan Karınova jaqynda ótken vedomstvonyń apparat jınalysynda muǵalimderdi jumysqa qabyldaý konkýrsynyń negizgi talaptarymen tanystyrdy.

«Byltyrǵy 19 qarashada Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Eńbek já­ne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­liginiń birlesken buıryǵy qabyldandy. Bıylǵy oqý jylyna muǵalimderdi qabyldaý osy jańartylǵan buıryqtyń negizinde júzege asyrylady. Pedagogterdi jumysqa bulaı qabyldaý ashyqtyq pen ádildikti qamtamasyz etý, oqý júktemesin bólý barysynda bos saǵattardy usaqtap bólýdi boldyrmaý jáne pedagogıkalyq bekitilgen júktememen bekitý máse­lelerin sheshýdi kózdeıdi», dedi Sh.Ka­rı­nova.

Ári qaraı ol jumys orny bosaǵan jaǵdaıda árbir jumys berýshi (bizdiń jaǵdaıda bul – dırektor) bos jumys oryndary týraly aqparatty bes kún ishinde eńbek jaǵdaılaryn, eńbekaqysy men tólemaqysyn kórsete otyryp, halyqty jumyspen qamtý ortalyǵyna usynatynyn kóldeneń tartty. Sh.Ka­rı­novanyń aıtýynsha, málimetti jazbasha nemese elektrondy memlekettik aqparattyq portaly arqyly tapsyrady. Bul rette «Halyqty jumyspen qamtý týraly» zań­namany buzǵany úshin jaýapkershilik te qarastyrylǵan. Sondyqtan mek­tep­terdiń, basqa mekemelerdiń basshylary barlyq bosaǵan oryn boıynsha tıisti aqparatty ýaqytynda usynýǵa tıis.

Vıse-mınıstr aıtqandaı, ras, osyǵan deıin pedagogterdi jumysqa ornalastyrýdyń rettelgen tártibi bolǵan joq. Mektepke kimdi qabyldaıtynyn dırektor ózi sheshetin. Endi jańa erejege saı jańasha júrgizilmek. Jumysqa ornalasý úshin eriktiler konkýrsqa qatysý úshin ótinim beredi. О́tinish ıesi óziniń jetistikterin, nátıjesin, eńbek ótinimin, ákimshilik nemese ádistemelik qyzmetiniń tájirıbesin, kýrstyq daıyndyqtan ótýin kórsete otyryp baǵalaý paraǵyn toltyrady (bıyl bitiretin túlekterge de kórsetilgen ólshemsharttar bar). Árbir baǵyt bo­ıynsha belgileýdiń ólshemsharttaryna jáne ólshemsharttardyń baǵalary shkalasyna sáıkes úmitker óz qujattarynda baldaryn ózi qoıady. Konkýrstyq komıssııa rastaıtyn qujattaryn, úmit­ker muǵalimniń qoıǵan baǵalarynyń sáıkestigin tekserip, qorytyndy baldardy shyǵarady. Nátıjesinde, bos orynǵa baly eń joǵary pedagog qabyldanady.

«Úmitkerdiń mindetti túrde biliktilik sanaty bolýy qajet. JOO-nyń jáne kolledjderdiń túlekteri mindetti túrde biliktilik testileýden ótýge tıis jáne mektepke kelip «pedagog» degen biliktilik sanatyn alady. Sonymen qatar konkýrstyń sheńberinde sybaılas jemqorlyq qylmys nemese qylmystyq quqyqbuzýshylyq jasaǵany týraly málimetterdiń bolýy, ne bolmaýy týra­ly statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi ókiletti organǵa nemese aýmaqtyq bólimshelerge, sondaı-aq pedagogıkalyq ádeptiń buzylýy týraly Oqý-aǵartý mınıstrliginiń sapany qamtamasyz etý boıynsha jergilikti departamentterine júginýine bolady. Bir pán boıynsha oqý júktemesi segiz saǵattan artyq bolǵan jaǵdaıda qos atqarýshy pedagog jumysqa qabyldanady. Segiz saǵattan kem bolǵan jaǵdaıda bos oryn júktemesi bir bólimniń pedagogterine bólinip beriledi. Alaıda bir pán boıynsha 9 nemese odan da kóp bos saǵattar bolsa, bos saǵattardy bólip berýge bolmaıdy», deıdi mınıstrdiń birinshi orynbasary.

Bilim berý derekter qorynyń byl­tyr­ǵy oqý jyly boıynsha deregine qara­saq, saǵattardyń árkelki bólingeni týraly faktilerdi kezdestirýge bolady. Onyń ishinde saǵattardy bólý, peda­gog­terdiń oqý júktemesin eki júkte­mege deıin jetkizý jaǵdaılary da kezdesedi. Mysaly, 16 saǵattan kem oqý júktemesi bar pedagogter úlesi Qyzyl­orda oblysynda 31%-dy, Soltús­tik Qazaqstan oblysynda 27%-dy, Qostanaı oblysynda 25%-dy kórsetedi. Almaty jáne Nur-Sultan qalasynda pedagogterdiń jetispeýshiligi baıqalady. Sonyń áserinen bir, bir jarymnan artyq júktememen jumys istep júrgen pedagogter sany artyp otyr. Bul Almatyda 75% jáne Nur-Sultan qalasynda 54%-dy quraıdy.

Zań buıryqqa qarsy

Jańadan engizilgen ereje boıynsha bir muǵalimge 16 saǵattan artyq berilmeıdi. Biraq belsendi muǵalim Aıman Saǵıdýlla 16 saǵatqa beriletin jalaqy otbasyn asyraýǵa jetpeıtinin aıtady.

«Dırektorlardyń muǵalimderden saǵat qyzǵanatyny ras. «Súıkimdi», «súıikti», syılyq bergen muǵalimder­ge otyz saǵattan beretin dırektorlar bar. «Súıkimsiz», «syılyqsyz» muǵalimderdiń 10 saǵatpen júrgenderi kezdesedi. Saǵaty 1 júktemege jetpeıtin kóptegen muǵalim bizden kómek suraıdy. Buǵan dálelder bar. 16 saǵattan artyq saǵat almaýy kerek eken. Sapa máselesine kelsek, bul – durys. Alaıda aılyǵy shaılyǵyna jetpeıtin muǵalimnen qandaı sapa kútýge bolady? 16 saǵattyń jalaqysy óte az. Muǵalimder artyq saǵatty erikkennen almaıdy. Jalaqysy jetpegennen alady. Joǵary jalaqy barlyq muǵalimde joq. Saǵaty kóp «sheber» sanatyn alǵandar ǵana joǵary jalaqyǵa qol jetkizedi. Muǵalimniń bári sheber bola almaıtynyn túsiný kerek. Aıtpaqshy, ótken jyly men saǵat máselesin kóterdim. Bir muǵalimde – 20 saǵat, ekinshisinde – 35 saǵat. Baqylaý departamentinen kelgen tekserý 35 saǵatty zańdy dep ketti. Eńbek kodeksinde 40 saǵat alýǵa bolady eken, sondyqtan zańdy bolyp shyqty. Bir zań ekinshi buıryqqa qarsy. Mektep dırektory men olardyń orynbasarlary bir jarym júktememen jumys isteıdi. Muǵalimniń bir jarym júktememen jumys isteýine nege bolmaıdy?», deıdi A.Saǵıdýlla.

Muǵalimniń pikirinshe, júıege jańa kadrlardy, jas muǵalimderdi tartqan durys. Biraq bul máseleni sheshý úshin muǵalimderdiń saǵatyna tıisýdiń keregi joq. Zeınetkerlerdi jumystan shyǵarý qajet. Saǵat bólinisindegi ádildik sonda ornaıdy. Zeınetaqysyn alatyn, balalary ósken zeınetkerler jumys istep, 16 saǵatpen jalaqy alady. Týra solaı balalaryn áreń baǵyp júrgen, úıi joq jas maman da 16 saǵatpen jalaqy alady.

«Bul – ádildik emes. Zeınetkerlerdi ıyǵyna oramal jaýyp, shyǵaryp salǵan jón. Jastardan, jumysqa jaramdy muǵalimderden saǵat aıamaǵan durys. Árıne, 30 saǵat surap otyrǵan eshkim joq. Dırektorlar men olardyń orynbasarlary alyp otyrǵan bir jarym júktemeni muǵalimge de berip, jastardy zeınetkerlerdiń orynyna jumysqa alý qajet. Mektepterde synyptar ashylyp, saǵattar kóbeıip jatady. Jastardy sondaı oryndarǵa qabyldaý kerek. Taǵy bir másele bar. Biraz óńirde muǵalimdi jumysqa kóp qabyl­daıdy. Sondyqtan muǵalimderdiń saǵat­tary 1 júktemege jetpeıdi. Muǵalim­niń jalaqysyn jaqsylap kótergende ǵana 16 saǵatpen jumys isteýge bolady. Mysaly, «pedagog-sarapshy» kategorııa­sy bar muǵalim 200 myń teńgeniń shama­syn­da jalaqy alady. Qazir mundaı jalaqy­men bir otbasyn asyraý qıyn. Shıetteı bala-shaǵasy bar asyraýshylarǵa 200 myń teńgeni jetkizý tipti múmkin emes. Azyq-túlik baǵasy sharyqtap barady. Tapqanymyz tamaǵymyzdan aspaıdy», deıdi A.Saǵıdýlla.

Adamnan qýlyq aspaǵan

Arnaıy konkýrspen jumysqa qabyl­daý joba retinde eń aldymen, Shymkent qalasynda júzege asyryla bas­tady. Qalalyq ákimdik qolǵa alǵan konkýrs bilikti muǵalimderdi irikteýge septigin tıgizgen de bolar. Sol joba negizinde konkýrspen jumysqa turǵan shymkenttik muǵalim Nurbol Ismaılov kóp uzamaı qyzmetten shettep qalǵanyn jetkizdi.

T-hunter degen arnaıy saıt bolǵan, qazir onyń ornyn hr-process basty. Sol t-hunter saıtyna osydan birneshe jyl buryn aldymen túıindememdi jiberdim. Sodan soń meni áńgimelesýge shaqyrdy. Sol kezde (konkýrspen qabyldaý qanatqaqty joba retinde approbasııa­dan ótip jatqanda) muǵalimge baldy suhbat ótkizetin komıssııa músheleri qoıady. Ár úmitkerge jeke ball qoıyp, ishindegi eń joǵary jınaǵanyn jumysqa qabyldaıdy. Komıssııa quramynda qoǵam belsendileri, mektep dırektory boldy. Endi másele mynada, komıssııa músheleriniń sheshimimen jumysqa turasyz, biraq qujatyńyzdy alyp mektepke barasyz, sol kezde «taǵdyryńyzdy» báribir mektep dırektory sheshedi. Túptiń túbinde, aınalyp kelgende solaı. О́ıtkeni komıssııa sheshiminiń eshqandaı zańdy kúshi bolmady. Komıssııa usynǵan kandıdatty dırektor qalamasa, jumysqa almaı qoıady. Nemese retin taýyp, meniń basymdaǵy jaǵdaı sekildi jumystan kóp uzamaı shyǵarady. Men Shymkent qalasyndaǵy №127 mektepke úsh aı synaq merzimimen, dekrettik demalystaǵy adamnyń ornyna qabyldandym. Oǵan deıin ýnıversıtette istep, shetelde doktorantýrada oqyp kelgen, mekteptiń júıesine endi ǵana dendegen jańa maman edim. Mekteptegi máse­lelerdi áleýmettik jelide kóterge­nimdi dırektor unatpady», deıdi N.Ismaılov.

Pedagogtiń aıtýynsha, ony mektep dırektory muǵalimderdiń olımpıadasyna jibermepti. Bir kúni basshysy muǵalimge: «Sen bizge kelmeıdi ekensiń, óz erkińmen jumystan shyq», depti. Keıipkerimiz óz erkimen jumystan shyǵýǵa kelispegen. Sodan soń dırektor dekrettegi adamdy 3 aıǵa jetkizbesten májbúrli túrde shaqyryp alyp, onyń ornyna alǵan N.Ismaılovty «zańdy» jaǵdaıda jumystan shyǵarypty.

«2 aıdyń jobasynda jumys istesem de ujymmen tez til tabysyp kettim. О́ıtkeni shyny kerek, onda bilikti mamandar óte az edi. Meni jumystan shyǵar­ǵanda áriptesterim biraz arasha túskisi keldi, qalýymdy surap aryz da jazdy. Biraq bizde bárin mektep dırektory sheshedi ǵoı. Qazirgi ózgerister jaqsy shyǵar. Dese de bir nárseni aıtqym keledi. Qazir memlekettik mektepten kettim, qaǵaz, esepten, qatyp qalǵan jospardan qutylyp, nátıjege jumys isteýdi ǵana suraıtyn jeke sektorda júrmin. Ne de bolsa, orta bilim berý júıesiniń ishindemin. 3-4 jylda kózimniń jetkeni – jańa zań, ne ózgeris barlyq adamǵa birdeı tıimdi bola bermeıdi. Sondyqtan oǵan birjaqty qaraý orynsyz. Mysaly, men bir keremet bilimdi, sabaqty sózsiz ǵajap túsindiretin, nebir myqtylardy, jeńimpazdardy olımpıadalarǵa daıyn­daǵan, naǵyz kásibı matematık-muǵa­limdi bilemin. Al sol mamannyń kate­gorııasy joq, óıtkeni ol qaǵazdarǵa óte salǵyrt qaraı­dy, jetistikterin jınap, ótkizý degen­di qunttamaıdy. Men tanıtyn maıtalman matematık qazir engizilip jatqan buı­ryqtyń sharttarymen konkýrsqa tússe, ótpeıdi. Sebebi sanaty joq. Onyń janyn­da kishkentaı jetistigin júz ret jyr­laı­tyn jan ótip ketýi múmkin. Sonda biz shy­nymen myqtyny tańdap turmyz ba? Árıne, joq. Sondyqtan barlyq isti, tań­daýdy túbegeıli avtomattandyryp tas­taýdyń qajeti joq», deıdi keıipkerimiz.

N.Ismaılovtyń pikirinshe, bir dırektorǵa qarap, elimizdegi barlyq mektep basshysy jemqor deýge bolmaıdy. Ishinde nebir jaqsylary, ádil jolmen júretinderi de bar. Sol sebepti mektep basshysynyń da adamı faktor retinde muǵalimdi jumysqa alýda qandaı da bir quzyreti, 100 paıyz bolmasa da irikteýge yqpal ete alatyn zańdyq kúshi bolǵany, qalǵany jón. Tanysyn alǵysy keletin, birdeńe tilenip turatyn, bos jumys ornyn óz paıdasyna jasyratyn dırektor qanshalyqty qatań zań bolsa da óz oıyn iske asyratyn joldy tabady. О́ıtkeni adamnan qýlyq aspaǵan.

Túıin

Túneýgúni ońtústik jaqtaǵy tanysymyz «Bizde mektepke kirýdiń «stavkasy» taǵy ósetin boldy. Burynǵydaı bir dırektordy emes, komıssııa múshelerin de razy qylýyń kerek eken ǵoı» deıdi. Sol sátte byltyrǵy UBT kezinde baqy­laýshynyń ózi bir talapkerdiń telefondy emin-erkin qoldanýyna jaǵdaı jasap, kamerany kólegeılegen vıdeosy kóz aldymyzǵa keldi. Mundaıda mınıstrlik vedomstvo basshysy A.Aımaǵambetovtiń «Komıssııa mamandy jumysqa qabyldaý týraly sheshimdi shyǵarmaıdy, tek úmitkerdiń qujattaryn, ondaǵy qoıyl­ǵan baldardyń durystyǵyn tek­seredi» degen ýájin keltirer. Biraq jum­saǵan ýaqytyna, ketken energııasyna aqy tólenbeıtin qoǵamdyq jumysty jaýapkershilikpen oryndaıtyndardyń kóp bolmasy anyq. Iá, sol tıisti mı­nıstr­likten surap bilgenimizdeı, komıssııa músheleri eńbegine aqy almaıdy eken. Eńbeginiń aqysyn basqasha alýdyń jolyn tabatyndardyń tabylmasyna kim kepil? Sonda konkýrs qaıda qalady?..