Búgingi kúni barlyq álem sandyq kórsetkishterdi arab sıfrlarymen jazady. Sıfrdy búkil álem bizden alǵan dep olardyń maqtanýyna da bolatyn jaǵdaı. Alaıda, ózderi... ózderi búkil álem qoldanatyn óz sıfrlaryn qoldanbaı, sandyq kórsetkishterdi basqasha tańbalaıdy. Onysy nesi eken dep osy máseleni arab elderine issaparǵa barǵan saıyn oılanýshy edik. Endi sonyń syryn Internet «bilgishten» izdep kórsek, onyń sonshalyqty qupııasy joq eken.
Sıfrdyń tańbasy ǵana emes, atynyń ózi arabtan shyqqan degen pikirler bar. Arabsha «syfr» degen sóz bos oryn degen maǵynany bildiredi. Demek, sandar «bos oryndardy» toltyrý úshin kerek bolǵany ǵoı. Alaıda, negizgi halyqaralyq tilderdiń arasynda sandardy orystyń «sıfr» degenine uqsas ataıtyn fransýzdar («shıfre») men ıspandar («sıfra») ǵana. Qalǵandary sandardy múlde basqasha ataıdy. Mysaly, aǵylshyndar «fıgýras», nemister «zahı» jáne t.b. Sondyqtan, tańbasy bolmasa sandardyń ataýy da arabtardan shyqty deýge tolyq negiz joq.
Arab sıfrlarynda 0-men qosa eseptegende 10 tańba ǵana bar. Ony ǵylym «arab sıfrlarynyń júıesi» dep ataıdy. Osy 10 tańbamen júz myń, mıllıon, mıllıard jáne odan da kóp sandardy ońaı jazyp shyǵa alamyz. О́te yńǵaıly. Al kóbinese kórkem shyǵarmalardyń bólimderi men ǵasyrlardy belgileıtin Rım sıfrlarymen mıllıon sanyn kórsetý úshin óte kóp tańba jazýǵa týra keler edi. Al mıllıardty jazyp shyǵýǵa kóbimizdiń bilimimiz de jetpeıdi. Úlken sandar túgili eki-aq tańbamen belgilenetin 48-diń ózin «HHHHVIII» dep Rımniń 8 tańbasymen jazýǵa týra keler edi. Al arab sıfrlarymen júzge deıingi sandardyń bárin eki, júzden myńǵa deıingi sandardy úsh, myńnan on myńǵa deıingilerdi tórt-aq tańbamen jazýǵa bolady. Sóıtip, jazýǵa ońaı, jeńil bolǵandyǵy úshin arab sıfrlary Eýropada buryn qoldanylyp kelgen Rım tańbalaryn múlde yǵystyryp tastaǵan.
Ǵylymda arab sıfrlary V ǵasyrda Úndistannan shyqqan degen túsinik qalyptasqan. Endeshe, ony nege úndi sıfrlary demeı, arab sıfrlary degenge aıtylatyn ýájdiń túbi arab ǵalymy ál-Horezmıge tireledi. Algebra («kıtab ál-jebr») oqýlyǵyn jazyp shyqqan osy ǵalym úndi sıfrlaryn keńinen qoldanǵan. Al avtory arab bolǵan soń jáne ol barlyq arab halıfatyna jáne onyń Eýropada ornalasqandaryna da keńinen taraǵandyqtan, arab sıfrlary degen ataý alyp ketken. VII ǵasyrda Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.) qurǵan halıfat musylman álemin túgelge jýyq qamtyǵanyn bilemiz. Artynan ony halıftar basqardy.
Sondaı halıfattyń biri qazirgi Ispanııa men Portýgalııa elderimen shektesken Batys Eýropadaǵy Kordova da boldy. Osy Kordova halıfaty arqyly arab sıfrlary Eýropaǵa H ǵasyrda kelgen. Qazirgi Ispanııanyń ornyndaǵy burynǵy Barselona graftyǵy Kordovamen jaqyn qarym-qatynasta bolǵan. Sondaı-aq, sol jyldardaǵy progresshildigimen, ǵylymǵa úlken kóńil bólgen isterimen tarıhta aty qalǵan Rım papasy II Sılvestr (999-1003 jj.) da arab sıfrlaryn qoldanýdyń tıimdiligine kóz jetkizip, ony qol astyndaǵylardyń paıdalanýyn teris kórmegen. HII ǵasyrda ál-Horezmıdiń algebrasy Eýropa ǵylymyna ábden tereńdep engen. Sonymen birge, arabtardyń astronomııadaǵy jetistikteri de Eýropaǵa keńinen taraǵan. Bir sózben aıtqanda, Eýropa ǵylymynyń damýyna arabtar ashqan jańalyqtar ıgi yqpal etken. Algebramen birge engen arab sıfrlary da eýropalyqtarǵa etene bolyp ketken. Al eýropalyqtar arqyly olar dúnıe júziniń qoldanysyna aınaldy. Alaıda, arab tańbalaryn eýropalyqtar ózderiniń qoldanysyna yńǵaılap ózgertken. Jáne bul ózgeris birden emes, uzaq jyldar boıyna sozylǵan.
Biraq Azııadaǵy arab elderi men Mysyr eýropalyqtardyń ózgerisin qabyldamaı, sıfrlardy ózderiniń alǵashqy qoldanǵan kezde belgilegen tańbalarymen jazady. Naqty aıtqanda, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 sandary tıisinshe olarda bylaı jazylady:
Al Soltústik Afrıkadaǵy Mysyrdan basqa arab elderi men eýropalyq arabtar sandardy álemdik qoldanys boıynsha jazady.
Arab sıfrlaryn qazirgi túrge qaraı ózgertýdi bastaǵan kim eken degen saýalǵa matematıka tarıhyn zertteýshiler áli kúnge naqty jaýap bere alǵan joq. Al túrli boljamdar kóp. Sonyń ishinde onyń buryshtyq negizde jazýdan paıda bolǵan degen aqylǵa qonatyn sııaqty. Mysaly, beste – bes burysh, altyda – alty burysh, jetide – jeti burysh, segizde – segiz burysh, toǵyzda – toǵyz burysh, birde – bir burysh, ekide – eki burysh, úshte – úsh burysh, tórtte – tórt burysh:
Al 0-de burysh joq, ol tek dóńgelek bolǵan. Maǵynasy boıynsha bos keńistik degen sóz. Ýaqyt óte kele buryshtar úshkirlenbeı jazylyp, qazirgi qoldanystaǵy formasyna kelgen. Árıne, bul arab sıfrlarynyń qazirgi túrge ený jolyn kórsetken boljamdardyń biri ǵana. Biraq qısynǵa salsań, durys sheshim osy sııaqty.
Sonymen birge, bul hat jazǵanda konverttegi ındeksti toltyratyn sátimizdi de eske túsiredi. Sondaǵy buryshtap jazǵan sandar qoldanystaǵy sıfrlarǵa uqsaıtyn. Sondyqtan olardy qazirgi qoldanystaǵy arab sandarynyń túp atasy dep ataýǵa bolatyn sekildi.
0-den 9-ǵa deıingi arab sıfrlaryn basqasha tańbalaıtyn Arab elderi halyqtarynan basqa da halyqtar bar. Máselen, bengal, tamıl, taı jáne t.b. Shyǵys halyqtarynda sıfrlar basqasha tańbalanady. Bir qyzyǵy, 0 kóbinde dóńgelek bolyp keledi.
Qoryta aıtqanda, arabtardyń óz sıfrlaryn qoldanbaıdy deýimiz qate pikir eken. Kerisinshe, arabtar óz sıfrlaryn qoldanady, biraq eýropalyqtar ózgertken kúıde emes, alǵashqy formasynda qoldanady. Sonymen birge, barlyq arab tańbalary ońnan solǵa qaraı jazylatyndyqtan, sandardy da olar ońnan solǵa qaraı jazady. Mysaly, 75-ti olar ٥٧ túrinde jazady. Iаǵnı, bizdińshe oqyǵanda aldymen 5, sosyn 7 jazylady.
Sıfrdyń tańbasy ǵana emes, atynyń ózi arabtan shyqqan degen pikirler bar. Arabsha «syfr» degen sóz bos oryn degen maǵynany bildiredi. Demek, sandar «bos oryndardy» toltyrý úshin kerek bolǵany ǵoı. Alaıda, negizgi halyqaralyq tilderdiń arasynda sandardy orystyń «sıfr» degenine uqsas ataıtyn fransýzdar («shıfre») men ıspandar («sıfra») ǵana. Qalǵandary sandardy múlde basqasha ataıdy. Mysaly, aǵylshyndar «fıgýras», nemister «zahı» jáne t.b. Sondyqtan, tańbasy bolmasa sandardyń ataýy da arabtardan shyqty deýge tolyq negiz joq.
Arab sıfrlarynda 0-men qosa eseptegende 10 tańba ǵana bar. Ony ǵylym «arab sıfrlarynyń júıesi» dep ataıdy. Osy 10 tańbamen júz myń, mıllıon, mıllıard jáne odan da kóp sandardy ońaı jazyp shyǵa alamyz. О́te yńǵaıly. Al kóbinese kórkem shyǵarmalardyń bólimderi men ǵasyrlardy belgileıtin Rım sıfrlarymen mıllıon sanyn kórsetý úshin óte kóp tańba jazýǵa týra keler edi. Al mıllıardty jazyp shyǵýǵa kóbimizdiń bilimimiz de jetpeıdi. Úlken sandar túgili eki-aq tańbamen belgilenetin 48-diń ózin «HHHHVIII» dep Rımniń 8 tańbasymen jazýǵa týra keler edi. Al arab sıfrlarymen júzge deıingi sandardyń bárin eki, júzden myńǵa deıingi sandardy úsh, myńnan on myńǵa deıingilerdi tórt-aq tańbamen jazýǵa bolady. Sóıtip, jazýǵa ońaı, jeńil bolǵandyǵy úshin arab sıfrlary Eýropada buryn qoldanylyp kelgen Rım tańbalaryn múlde yǵystyryp tastaǵan.
Ǵylymda arab sıfrlary V ǵasyrda Úndistannan shyqqan degen túsinik qalyptasqan. Endeshe, ony nege úndi sıfrlary demeı, arab sıfrlary degenge aıtylatyn ýájdiń túbi arab ǵalymy ál-Horezmıge tireledi. Algebra («kıtab ál-jebr») oqýlyǵyn jazyp shyqqan osy ǵalym úndi sıfrlaryn keńinen qoldanǵan. Al avtory arab bolǵan soń jáne ol barlyq arab halıfatyna jáne onyń Eýropada ornalasqandaryna da keńinen taraǵandyqtan, arab sıfrlary degen ataý alyp ketken. VII ǵasyrda Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.) qurǵan halıfat musylman álemin túgelge jýyq qamtyǵanyn bilemiz. Artynan ony halıftar basqardy.
Sondaı halıfattyń biri qazirgi Ispanııa men Portýgalııa elderimen shektesken Batys Eýropadaǵy Kordova da boldy. Osy Kordova halıfaty arqyly arab sıfrlary Eýropaǵa H ǵasyrda kelgen. Qazirgi Ispanııanyń ornyndaǵy burynǵy Barselona graftyǵy Kordovamen jaqyn qarym-qatynasta bolǵan. Sondaı-aq, sol jyldardaǵy progresshildigimen, ǵylymǵa úlken kóńil bólgen isterimen tarıhta aty qalǵan Rım papasy II Sılvestr (999-1003 jj.) da arab sıfrlaryn qoldanýdyń tıimdiligine kóz jetkizip, ony qol astyndaǵylardyń paıdalanýyn teris kórmegen. HII ǵasyrda ál-Horezmıdiń algebrasy Eýropa ǵylymyna ábden tereńdep engen. Sonymen birge, arabtardyń astronomııadaǵy jetistikteri de Eýropaǵa keńinen taraǵan. Bir sózben aıtqanda, Eýropa ǵylymynyń damýyna arabtar ashqan jańalyqtar ıgi yqpal etken. Algebramen birge engen arab sıfrlary da eýropalyqtarǵa etene bolyp ketken. Al eýropalyqtar arqyly olar dúnıe júziniń qoldanysyna aınaldy. Alaıda, arab tańbalaryn eýropalyqtar ózderiniń qoldanysyna yńǵaılap ózgertken. Jáne bul ózgeris birden emes, uzaq jyldar boıyna sozylǵan.
Biraq Azııadaǵy arab elderi men Mysyr eýropalyqtardyń ózgerisin qabyldamaı, sıfrlardy ózderiniń alǵashqy qoldanǵan kezde belgilegen tańbalarymen jazady. Naqty aıtqanda, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 sandary tıisinshe olarda bylaı jazylady:
Al Soltústik Afrıkadaǵy Mysyrdan basqa arab elderi men eýropalyq arabtar sandardy álemdik qoldanys boıynsha jazady.
Arab sıfrlaryn qazirgi túrge qaraı ózgertýdi bastaǵan kim eken degen saýalǵa matematıka tarıhyn zertteýshiler áli kúnge naqty jaýap bere alǵan joq. Al túrli boljamdar kóp. Sonyń ishinde onyń buryshtyq negizde jazýdan paıda bolǵan degen aqylǵa qonatyn sııaqty. Mysaly, beste – bes burysh, altyda – alty burysh, jetide – jeti burysh, segizde – segiz burysh, toǵyzda – toǵyz burysh, birde – bir burysh, ekide – eki burysh, úshte – úsh burysh, tórtte – tórt burysh:
Al 0-de burysh joq, ol tek dóńgelek bolǵan. Maǵynasy boıynsha bos keńistik degen sóz. Ýaqyt óte kele buryshtar úshkirlenbeı jazylyp, qazirgi qoldanystaǵy formasyna kelgen. Árıne, bul arab sıfrlarynyń qazirgi túrge ený jolyn kórsetken boljamdardyń biri ǵana. Biraq qısynǵa salsań, durys sheshim osy sııaqty.
Sonymen birge, bul hat jazǵanda konverttegi ındeksti toltyratyn sátimizdi de eske túsiredi. Sondaǵy buryshtap jazǵan sandar qoldanystaǵy sıfrlarǵa uqsaıtyn. Sondyqtan olardy qazirgi qoldanystaǵy arab sandarynyń túp atasy dep ataýǵa bolatyn sekildi.
0-den 9-ǵa deıingi arab sıfrlaryn basqasha tańbalaıtyn Arab elderi halyqtarynan basqa da halyqtar bar. Máselen, bengal, tamıl, taı jáne t.b. Shyǵys halyqtarynda sıfrlar basqasha tańbalanady. Bir qyzyǵy, 0 kóbinde dóńgelek bolyp keledi.
Qoryta aıtqanda, arabtardyń óz sıfrlaryn qoldanbaıdy deýimiz qate pikir eken. Kerisinshe, arabtar óz sıfrlaryn qoldanady, biraq eýropalyqtar ózgertken kúıde emes, alǵashqy formasynda qoldanady. Sonymen birge, barlyq arab tańbalary ońnan solǵa qaraı jazylatyndyqtan, sandardy da olar ońnan solǵa qaraı jazady. Mysaly, 75-ti olar ٥٧ túrinde jazady. Iаǵnı, bizdińshe oqyǵanda aldymen 5, sosyn 7 jazylady.
