Qazaqstannyń kreatıvti ındýstrııa habyna aınalýyna múmkindik mol

Bul málimdemeler bir máseleniń eki ushyn kórsetip turǵanyn baıqaý qıyn emes. Bir jaǵynan, mamyr aıyn­da Premer-Mınıstrdiń orynba­sa­ry Eraly Toǵjanov kreatıvti ındýs­trııa­nyń tabysty arttyrýdyń jańa ári áleýetti baǵytynyń biri ekenin aıtyp, osy salany damytýǵa memleket erekshe kóńil bólip otyrǵanyn málimdedi. Al ekinshi jaǵynan bir aıdan keıin keı­bir ákimdikter otandyq shoý-bıznes­te ózindik orny bar, mýzykadan tabys taýyp otyrǵan toptyń konsertin ótki­zýden naqty sebepsiz bas tartady. Tanymal top dep otyrǵanymyz – 2015 jyly qurylyp, jeti jylda jas aýdı­to­rııanyń qazaq tilindegi ánderge degen suranysyn arttyryp, qazaq mýzykasyna tyń serpin men silkinis alyp kelgen Ninety one nemese «91» toby. Bul topqa qatysty kózqarastyń alýan túrli ekeni jasyryn emes. Top jeti jyl boıy alǵan baǵytynan aınymaı, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtýge, otandyq medıa ındýstrııanyń yqpalyn kórshiles elderge taratýǵa kóp eńbek sińirdi.

Keıingi jyldary otandyq medıa kontent Reseı ónimderin yǵystyra bas­ta­ǵanyn jáne qyrǵyz, ózbek, tatar, býrıat halyqtarynyń arasynda ta­nymal ekenin zor maqtanyshpen aıta alamyz. Ony YouTube sekildi áleý­mettik jelilerdegi qazaqstandyq joba­lar men ónimderdiń mıllıondap qaralym jınaýynan baıqalady. Qazaq kontenti TMD aımaǵynda óte tanymal, joǵary suranysqa ıe. Túsingenge, Qazaqstannyń aımaqtaǵy kreatıvti ındýstrııa habyna aınalýǵa múmkindik mol. Bul memlekettiń qoldaýy emes, «91» sekildi daryndy, shyǵarmashyl jas­tardyń eńbegi ekenin atap ótý asa mańyzdy. Úkimette minberden aıtylyp júrgen kreatıvti ındýstrııany damytýǵa elimizde barlyq alǵyshart bar. Biraq keıingi oqıǵalar elimizde belgili bir deń­geıde qalyptasqan jas shyǵarmashyl orta­ǵa jasalǵan qastandyq sekildi kóri­nedi.

Kreatıvti ındýstrııanyń mańyzy týraly sózimiz dáleldi bolý úshin birneshe mysal keltire keteıik. Eraly Toǵjanov Senatta sóılegen sózinde álemdegi krea­tıvti ındýstrııanyń qarjy aınaly­my 2,3 trln dollardy quraıtynyn, osy salada 12 jyl buryn arnaıy baǵ­dar­lama qabyldaǵan Ońtústik Koreıa 2020 jyly álemdik medıa-oıyn saýyq naryǵynda jetinshi orynǵa shyqqanyn málimdedi. Onyń aıtýynsha, Koreıa Respýblıkasynyń kreatıvti eksport kólemi 12 mlrd dollardan asqan.

Pop mádenıetimen álemdi jaýlaǵan elder jaıly jaqsy bilemiz. Máselen, AQSh, Túrkııa jáne Indııa elderiniń kıno ónimderi shartarapqa taralǵan. Endeshe qazaq aýylyna deıin jetken kınonyń tabysyn esepteı berińiz. Ko­reıa men Japonııa komıks, manga, anıme jáne K-pop arqyly ekonomıkasyn damytyp otyr. Kreatıvti ındýstrııa ekonomıkaǵa tikeleı úles qosýymen qatar, eldiń bedeline, týrızmniń damýyna janama áser etedi. Internettiń damýymen aqparat aǵynynda til, shekara, mádenıet sekildi uǵymdar joıylyp bara jatqan zamanda qazaq tilindegi kontentti básekege shyǵarǵan jastardy qoldaýdyń ornyna, ákimdik deńgeıinde kedergi bolǵan bul áreket túsiniksiz.

Jalpy, aty aıtyp turǵandaı, shoý-bıznes – tabys ákeletin kásiptiń túri, kreatıvti ekonomıkanyń aıqyn úlgi­le­riniń biri. Konsert ótkizý, ótkizbeý máse­lesi ákimdiktiń pármenimen sheshi­le­tini úlken suraq týdyrady. Qazaqstan se­kildi zaıyrly memlekettiń azamaty kásip jasaýǵa, konsertke barýǵa, qalaǵan ánin ne ánshisin tyńdaýǵa nege memleketten ruqsat suraýy kerek? Zań aıasynda óz qyzmetin júrgizýge, usynýǵa árkimniń quqyǵy bar. Bul jaǵdaıda Ninety one tobynyń josparlanǵan konsertin naqty sebepsiz toqtatyp tastaǵan Túrkistan, Shymkent, Aqtóbe, Aqtaý, Atyraý, Oral qalalarynyń ákimdigi jaýapkershilikke tartyla ma?

El Úkimeti erekshe kóńil bólip, damy­týǵa barynsha tyrysyp jatqan salaǵa jergilikti atqaminerler nege qar­sy? Ákim­dikterden bul máselege qatys­ty mar­­dymdy jaýap ta bolmaı tur. Túr­kis­tanda halyq qarsy delindi. Biraq konsertke myńdaǵan adam bılet alyp kútti. Bir kún qalǵanda ákimdik «konsert bolmaıdy» degen úkim shyǵarǵan. Atalǵan ózge qalalardaǵy konsertterdiń bolmaýyn toptyń ózi «óńirlerdegi qoǵamdyq-saıası turaqsyzdyqqa baılanysty» dep málimdedi. Bul jerden ákimdikterdiń halyq arasynda shyǵýy múmkin tıtteı narazylyqtan nemese qarsylyq týdyratyn kez kelgen áreketten qorqatynyn ańǵart­qandaı. Resmı málimdemeniń bolmaýynan osyndaı qorytyndy shyǵady. Osy­laısha, jergilikti bılik ókilderi keı­­b­ir toptyń jeteginde ketkenge uq­saı­dy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń Ulttyq quryltaıdyń I otyrysynda «О́kinishke qaraı, bizde kóshe buza­qy­lary, jaýapkershilikten jurdaı blo­gerler jáne masyldyq pıǵylmen aıq­aı shyǵaratyn adamdar búgingi kún­niń batyryna aınaldy. Depýtattar men atqarýshy bılik ókilderi solarǵa ǵana basa mán beretin boldy. Túrli deńgeıdegi sheneýnikter solardyń ǵana talabyn oryndaýǵa júgiredi» degen sózi is júzinde osylaı kórinis taýyp otyr.

Halyq arasyndaǵy qarsylyqqa kel­sek, mýzykalyq toptyń konsertin ótkizbeı tastaýǵa qaýqarly ákimdikter bul is-sharaǵa naqty kimder, qansha adam qarsy jáne qarsylyq tanytýyna nendeı sebep baryn anyqtady ma? Toptyń zańǵa qaıshy áreket jasaǵan kezi boldy ma? Bul máseleni zerttep, túbine jetýdiń ornyna, jyly jaba salý tıimdirek sekildi. Biraq bul sheshim ár konsertinde naǵyz shoý kórsetý úshin aılap daıyndalatyn, jandy daýysta án shyrqap, sahna mádenıetine asa jaýapkershilikpen qaraıtyn topqa qatysty ádiletsizdik emes pe degen zańdy suraq týyndaıdy.

Jaýyr bolǵan shashyn boıaý, syrǵa taǵý sekildi sahnalyq obrazǵa taǵylǵan aıypqa ne deısiz? Bir qoǵamda túrli pikir bolady. Ony qabyldaý, talqylaý, ózgelerdiń sózine qurmetpen qaraýdyń ornyna, bireýdiń oıyn joqqa shyǵaryp, belgili bir áreketti jasaýyna tyıym salý barlyq standart boıynsha damyǵan ortanyń belgisi emes. Sonda bizdiń qoǵam 2015 jyldan beri ózgermegeni me? Toptyń suhbattaryn tyńdap, qandaı áńgime aıtyp júrgenin, neni nasıhattaıtynyn, jastarǵa qandaı úlgi berip jatqanyn shyn baqylap, zerttegen adam bar ma? Másele, sol túrli-tústi shash pen syrǵaǵa bola, qazaq tilin jastar arasynda, medıa keńistikte damytyp, qatarlastaryna eńbekqorlyǵy men qaısarlyǵymen úlgi bolyp júrgen daryndy ártisterdi sóge beretinimiz ne?

Qazaq jastary otandyq medıa ónim­der­ge qatysty sapasyz, qyzyq­ty­ra­tyn shoý elementteri joq, koreı toptarymen básekege túse almaıdy degen syn aıtady. Qazaq mýzykasyn, kınosyn kórgisi kelmeıdi. Qazir K-pop, ıaǵnı Koreıa mýzyka ındýstrııasyn bilmeıtin mektep jasyndaǵy ul-qyzdardy tabý qıyn. Jastardyń trendke eliktegish keletini tabıǵı nárse. Internet damyǵan zamanda kórme, tyńdama dep tyıym sala almaısyń. 2000 jyldary jastar Batys kınosy men ánshilerine eliktep ósse, 20 jyldan keıin sahnaǵa Shyǵystyń kreatıvti ındýstrııasy shyqty. Taǵy da sheteldik ónim suranysta. Odan bólek TMD elderiniń aımaǵyna Reseı estradasynyń yqpaly qashanda joǵary bolatyn. Muny qazaqtyń shyǵarmashyl jas­tary sońǵy jyldary ózgertti. Jas­tar­ǵa shoýdy otandyq ártister usynbasa, ózge sheteldiń toptaryn izdep tyńdaıdy.

Kózqarastar qaqtyǵysy kúnde kórinis taýyp jatqan búgingideı kúrdeli kezeńde búkil qoǵamdy bir pikirge baǵyndyrý bos áýreshilik. Árkimniń óz talǵamy, tańdaýy, pikiri bar. Ony tyńdap, talqylap, qurmetteýdi úırený kerek. Kez kelgen adam tárbıeni, eń aldymen otbasynda alady. Eń jaqyn adamdardyń yqpalyn joqqa shyǵara almaımyz. Sondyqtan bala tárbıesine jaýaptyny túzden, ártisterden izdeýdiń ornyna, syrtqy kúshterdiń áserine tótep bere alatyn, otbasynyń qundylyqtaryna berik, ózine senimdi, adal azamatty tárbıeleý – ata-ananyń eń úlken jaýapkershiligi ekenin alǵa tartýymyz kerek.

Saıyp kelgende, kreatıvti ındýs­trııa­ny forým ótkizip, attas basqarma ashyp damyta almaıtynymyz anyq. Bir sala alǵa shyǵyp oza bastasa, qalǵany da tartyla bastaıdy. Aýyr sóz ben túrli bopsaǵa toısa da, armanynan adas­pa­ǵan, ony jeti jyl boıy dáleldep kele jatqan, isine adal, bilikti jastardy qoǵamdyq pikirdiń qurbany etip, aıaqtan shalyp, memlekettiń kreatıvti ındýs­trı­ıa­ny damytý týraly sheshimine qarsy áreket etip júrgen ákimder sheshimin qaıta qarasa deımiz.

Merýert BÚRKITBAI