Ortalyq Azııa elderi: Strategııalyq seriktestiktiń jańa kezeńi

Prezıdent óz sózinde Konsýltatıvtik kezdesý halyqaralyq saıasattyń mańyzdy faktoryna aınalǵanyna erekshe toqtaldy. Bul jıyn aımaqtyń aldaǵy damý baǵytyn ózara senimge negizdelgen rýhta aıqyndaýǵa múmkindik beretinin atap ótti. Qubylmaly geosaıası jáne álemdik ekonomıkanyń turaqsyzdyǵy jaǵdaıynda ótken kezdesý Ortalyq Azııa elderiniń yntymaǵy berik ekenin kórsetedi. Sondaı-aq jańa syn-qaterler men qaýipterge birlesip qarsy turýǵa degen ortaq umtylysymyzdy bildiredi. 

– Memleketterimizdiń jan-jaqty jaqyndasýy ýaqyt talabynan týyndap otyr jáne baýyrlas halyqtardyń túpki múddelerine tolyq saı keledi.  2018 jyly Qazaqstanda ótken birinshi Konsýltatıvtik kezdesýden beri óńirlik yntymaqtastyq barlyq baǵyt boıynsha turaqty túrde nyǵaıyp keledi. Shynaıy tatý kórshilik jáne odaqtastyq rýhyndaǵy qatynastardy qarqyndy damytýǵa baǵyttalǵan memleketaralyq saıası dıalog múlde jańa deńgeıge kóterildi. О́zara tıimdi saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq qaryshtap keńeıýde. Kúsh biriktire otyryp, yqpaldastyqtyń pandemııaǵa deıingi deńgeıin qalpyna keltirip qana qoımadyq, sondaı-aq taýar aınalymyn edáýir arttyra aldyq. Bizdegi málimetter boıynsha byltyr ishki óńirlik saýda-sattyq kólemi 27 paıyzǵa ósip, 8 mıllıard dollardan asty, – dedi Prezıdent.

Sondaı-aq mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar Ortalyq Azııa memleketteriniń uzaqmerzimdi ózara qarym-qatynas­tary­nyń berik negizi bolyp qala beretinin atap ótti. Memleketterdiń mádenıeti kúnderi alma-kezek ótkizilip, úlken forýmdar men kórmeler turaqty uıymdastyrylǵanyn, birlesken ǵylymı-tarıhı zertteýler júrgizilgenin, stýdent almasý jáne basqa da is-sharalar belsendi júzege asyrylyp jatqanyn jetkizdi.

Koronavırýstyń taralýyna qarsy kúreste tabysty seriktestik jasalǵanyn, bul qarym-qatynastyń óte jaqyn ekenin aıqyn ańǵartatynyna ekpin berdi. Pan­demııanyń eń qıyn kúnderinde qajetti azyq-túlik, medısınalyq jáne basqa da gýmanıtarlyq kómek shuǵyl túrde kór­setilip, birligimiz ben yntyma­ǵy­myzdyń beriktigin dáleldegenin atap ótti.

– Bizdiń qatynastarymyzdyń erekshe sıpaty Ortalyq Azııany HHI ǵasyrda damytýdy kózdeıtin dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly búgin qabyldanatyn shartta bekitilgen. Bul qujat mazmuny men tarıhı perspektıvasy turǵysynan biregeı sanalady. Oǵan elderimiz arasyndaǵy memleketaralyq dıplomatııalyq qatynastardyń 30 jyldyǵynda qol qoıylýynyń sımvoldyq máni bar. Bul tarıhı qujat besjaqty strategııalyq seriktestigimizdiń jańa kezeńine qadam basqanymyzdy bildiredi.

Ornyqty damýdy, aımaqtyń turaq­tylyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý – keleshek urpaq aldynda bizge úlken jaýapkershilik júkteıtin ortaq mindet. Qazaqstannyń óńirlik yntymaqtastyqty jan-jaqty nyǵaıtýǵa, Ortalyq Azııanyń álemdik arenadaǵy rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq baǵdarǵa adal bolyp qala beretinin aıtqym keledi, – dep atap ótti Qazaqstan Prezıdenti. 

Memleket basshysy qazirgi ýaqytta Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyq jańa syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyrǵanyna toqtaldy. Soǵan qaramastan, qarym-qatynas ýaqyt synyna tótep beretinine jáne kúrdeli geosaıası jaǵdaıda ornyǵa túsetinine senim bildirdi. Aımaq elderi halyqaralyq shıelenis kúsheıe túsken betburys kezeńde ózderin laıyqty ustaı alady.

– Buǵan pragmatıkalyq jáne teńgerimdi syrtqy saıasatymyz yqpal etedi. Elderimizdiń aýmaǵy ejelden órkenıetter arasyndaǵy altyn kópir qyzmetin atqarǵan. Meniń pikirimshe, qazirgi ýaqytta da Ortalyq Azııanyń mańyzdy mıssııasy – jahandyq saıasat pen ekonomıkanyń básekelesýshi polıýsteri arasynda dáneker bolý. Erte me, kesh pe kúrdeli geosaıası qaıshylyqtar kezeńi aıaqtalady. Aradaǵy altyn kópir qyzmeti qalady jáne baýyrlas halyqtardyń keleshek urpaǵy úshin teńdessiz muraǵa aınalady. Ortaq múddelerdi eskere otyryp, mynadaı irgeli mindetterdi sheshýge mán berýdi usynamyn, – dedi Q.Toqaev.

Qaýipsizdik jáne dıplomatııa salasyndaǵy ózara is-qımyldardy nyǵaıtý kún tártibindegi negizgi másele retinde ataldy. Prezıdenttiń aıtýynsha, Ortalyq Azııa ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń, jan-jaqty yntymaqtastyqtyń, beıbitshilik pen órkendeýdiń keń aımaǵyna aınalýǵa tıis.

– Qaýipsizdikke tónetin qaterdiń aldyn alý jónindegi sheshimderdi birlesip ázirleý úshin Qaýipsizdik Keńesi Hatshylarynyń turaqty konsýltasııalar mehanızmin iske qosqan jón. Budan bólek, óńirlik jáne halyqaralyq problematıkanyń mańyzdy máselelerine qatysty kelisilgen ádisterdi ázirleý úshin syrtqy ister mınıstrlerine, keminde jarty jylda bir, turaqty túrde keńes ótkizýge tapsyrma berýdi usynamyn.

Aımaqtan tys seriktestermen aradaǵy yntymaqtastyqqa keler bolsaq, Qazaqstan kópjaqty formattar aıasynda Ortalyq Azııa memleketteriniń is-qımyldar tujyrymdamasyn qabyldaýǵa bolady dep sanaıdy. Biz belgilengen geografııalyq shekaramyzdyń sheńberinde qalyp qoımaýymyz kerek dep oılaımyn. Ortalyq Azııa kóshbasshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýine shaqyrylǵan qonaq retinde ózge de shekaralas memleketterdiń, máselen Reseı men Qytaıdyń joǵary laýazymdy ókilderi qatysýyna bolar edi. Bul Ortalyq Azııa elderine, ásirese naqty máselelerdi qarastyrý kezinde paıdaly bolady, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, memleket basshylary óńirdegi áli de saqtalyp otyrǵan turaqsyzdyq faktorlaryn barynsha joıý úshin barlyq múmkindikti jasaýy kerek.

– Memleketaralyq shekaralardaǵy árbir myltyq daýsynyń jańǵyryǵy eki elge ǵana emes, búkil óńirge jaǵymsyz áser etedi. Kerisinshe, dál qazirgi daǵdarys jaǵdaıynda memleketterimiz qaıshylyqtardy eńserý isinde órkenıettiliktiń, jaýaptylyqtyń úlgisin kórsetýge tıis. Shekarany zańdy túrde rásimdeý úderisiniń óte kúrdeli ári qıyn ekenin óz tájirıbemizden bilemiz. Daýly máseleler shynaıy tatý kórshilik pen halyqaralyq quqyqtyń irgeli qaǵıdattaryna qurmet kórsetý arqyly tek qana beıbit jolmen sheshilýi múmkin. Bunyń basqa joly joq. Bul keshendi problemalardy elemeýdiń nemese sozbalańǵa salýdyń saldary qıyn bolady, tipti Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan barlyq kúsh-jigerimizdi joqqa shyǵarýy múmkin, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy Qazaqstan postkeńestik keńistikte óziniń shekarasyn tolyq delımıtasııa jasaǵan jalǵyz memleket retinde ózara tıimdi sheshimder izdestirýge barynsha kómektesýge daıyn ekenin jetkizdi. Naqtyraq aıtqanda, shekarany delımıtasııalaýdyń ózara tıimdi tásilderin ázirleý úshin sarapshylar alańyn qurýdy usyndy. Bul jumysqa tájirıbeli zańgerler, kartograftar, shekarashylar jáne basqa da mamandardy tartý kerek ekenin atap ótti.

– Kópjaqty yqpaldastyqtyń berik ekonomıkalyq bazasyn qurý da ózekti másele bolyp otyr. Keıingi jyldary bul baǵytta edáýir jetistikter bar. Sońǵy 5 jylda Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy taýar aınalymy 42 paıyzǵa artyp, 6,3 mıllıard dollarǵa jetti. О́zara saýdany keńeıtý úshin zor múmkindikter bar ekenin eskere otyryp, bolashaqta biz bul kórsetkishti 15 mıllıard dollarǵa deıin jetkizbekpiz.

Sanksııalyq soǵystar men proteksıonızmniń órshýine baılanysty jaqyndap kele jatqan ǵalamdyq resessııanyń qaýpi aımaqtyq ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýdy údetý máselesin aldyńǵy shepke shyǵaryp otyr. О́ndiris jáne saýda salasyndaǵy jetkizý jelileriniń úzilýi saldarynan barlyq jerde aımaqtandyrý úrdisi anyq baıqalady. Osy turǵydan kelgende, elderimiz arasyndaǵy saýdaǵa qatysty meniń keltirgen kórsetkishterim áleýetimizdiń barlyq múmkindigi tolyq paıdalanylmaı otyrǵanyn kórsetedi.

Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq kooperasııasy basty ósim kózi, keminde elderimizdiń ulttyq ekonomıkasyn damytýdyń qozǵaýshy kúshi bolýǵa barlyq negiz bar. Ekonomıkalyq áleýetimiz ben tıimdi geografııalyq ornalasýymyzdy tolyqqandy paıdalaný úshin qurylymdyq jáne ınfraqurylymdyq shekteýlerdi joıýdy kózdeıtin tyǵyz yqpaldastyq ornatý mańyzdy. Shekaralyq saýda-ekonomıkalyq habtar jelisin qurýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar qabyldaǵan jón bolar edi. Bul Ortalyq Azııa elderiniń biryńǵaı taýar ótkizý júıesine tirek qyzmetin atqarady jáne ony odan ári keńeıtýge bolady, – dedi Q.Toqaev.

Qazaqstan qazirdiń ózinde bul baǵytta qyrǵyz jáne ózbek seriktesterimen naqty qadamdar jasap jatyr. Atap aıtqanda, qazaq-ózbek shekarasynda «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵynyń jobasy, al qazaq-qyrǵyz shekarasynda Indýstrııalyq saýda-logıstıkalyq keshen júzege asyrylyp jatyr. Tájikstanmen kóterme saýda-taratý ortalyǵyn qurý týraly kelisim bar. Túrikmenstanmen astyq termınalyn salý josparlanǵan.

– Bul jobalar ózara saýda aına­lymynyń kólemin arttyrýda ortaq múddemizge saı jáne Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq naryǵy men ózge de elderge eksportqa shyǵarýǵa múmkindik beredi. Qalyptasqan dástúrli tásilderden bólek taýardy eksportqa shyǵarýdyń zamanaýı joldaryn keńirek paıdalaný qajet. Atap aıtqanda, jýyrdaǵy barlyq jerde bolǵan shekteýler men lokdaýndar elektrondy kommersııany damytýdyń asa qajet ekenin kórsetti.

Qazaqstan Ortalyq Azııa elderiniń básekelik ustanymdaryn eskere otyryp, aldaǵy onlaın-kórmege ónimderimizdi birlese shyǵarýdy uıymdastyrýdy usynady.  Máselen, Alibaba alańynda ótken sońǵy kórmede tek Reseı ǵana 50 myńnan astam taýar túrin usyndy. Bıyl Qazaqstan Alibaba platformasynda Ulttyq pavılonyn ashqan 18-shi el boldy. Pavılon 2022 jyly 24 maýsymda ashyldy. Onda 130-ǵa jýyq kompanııa 7500 taýar túrin usynyp otyr. 2020 jyldan bergi jalpy saýda 167 mıllıon dollardy qurady. Biraq, árıne, buǵan toqmeıilsýge bolmaıdy. Áli de áleýetimiz bar. Aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵyn nyǵaıtý qazir kóp jaǵdaıda ınvestısııa tartýǵa baǵyttalǵan sharalardyń tıimdiligine baılanysty.

Halyqaralyq sarapshylar aldaǵy 10 jylda bizdiń shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jónindegi áleýetimizdi shamamen 170 mıllıard dollar, sonyń ishinde shıkizattyq emes sektorǵa shamamen 70 mıllıard dollar kóleminde bolady dep boljap otyr. Bul rette, aımaqtyq jobalarǵa tikeleı jáne portfeldik ınvestısııalardy yntalandyrý úshin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy tıimdi platforma bola alady. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy álemdik qarjy ınstıtýttarynyń tájirıbesi men jańa tetikterin usyna alady.  Ortalyqqa qazirdiń ózinde álemniń 64 elinen 1400-den astam kompanııa tirkelgen. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna tirkelgen sheteldik kompanııalardyń kópshiligi óz bıznesterin Qazaqstan aýmaǵynda ǵana emes, kórshiles elderde de júrgizgisi keledi. Aımaqtyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin jańa «AIFC Multipass» ónimi ázirlendi. Bul – «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy seriktesteriniń iskerlik maqsatpen qatysýshy-memleketterdiń aýmaǵynda kedergisiz júrýine múmkindik beretin erekshe mártebege ıe vıza. Bul Ortalyq alańy ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyqtyń kez kelgen formatyn ótkizýge ashyq, – dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy aımaqtyń transporttyq baılanysyn arttyrý jáne tranzıt sharttaryn birtindep jaqsartý qajet dep sanaıdy. Sondaı-aq Prezıdent ǵylym jáne bilim salasyndaǵy yqpaldastyqty keńeıtýge shaqyrdy.

– Kartaǵa kóz salsaq, Reseı, Qytaı, Ońtústik Azııa, Taıaý Shyǵys jáne Ońtústik Kavkazdyń túıisken jerin­de ornalasqan Ortalyq Azııanyń geogra­fııalyq ereksheligi aıqyn kórinedi. Jańa geosaıası jaǵdaıda transkontınentaldyq saýdany damytýda jáne ilgeriletýde bizdiń aımaqtyń róli edáýir artady. Osy rette Qazaqstan Transkaspıı halyq­aralyq kólik baǵytyn belsendi túrde damytyp otyr.

Bul baǵyttaǵy konteıner tasymaly 2017 jyldan beri 3 esege, ıaǵnı 25 myńǵa deıin ósti.  Budan bólek, Qazaq­­stan «Mazarı-Sharıf – Kabýl – Peshevar» baǵytyndaǵy temirjol qury­lysyna atsalysýǵa ázir. Naqty aıtqan­da, temirjol qurylysyna qajetti materıaldarmen qamtamasyz etip, vagondar usyna alamyz. О́z tarapymyzdan seriktesterimizdi Shyǵys Azııa men Parsy shyǵanaǵy elderin baılanystyratyn eń qysqa baǵyt «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjolyn belsendi paıdalanýǵa shaqyramyz.

Meniń jýyrdaǵy Iranǵa saparym barysynda alǵashqy konteınerlik poıyz Qazaqstannan Túrikmenstan, Iran arqyly Túrkııaǵa jóneltildi. Bul jańa logıstıkalyq sheshim 6 myń shaqyrymnan astam joldy 12 kúnde júrip ótýge múmkindik beredi. Sondaı-aq Qazaqstannyń Aqtaý jáne Quryq porttary Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderiniń naryǵyna shyǵýǵa septigin tıgizedi. Túrkmenbashy portynyń ınfra­qu­rylymyn tabysty damytyp kele jat­qan Túrikmenstan da bul ustanymdy qol­daıtynyna senimdimin. Degenmen, bizdiń elderimizge óz aramyzdaǵy kólik kommýnıkasııasyn damytý máselesin esten shyǵarýǵa bolmaıdy, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy bul baǵytta О́zbekstanmen belsendi túrde yntymaq­tastyq ornatylǵanyna nazar aýdardy. «Darbaza – Maqtaaral» temirjol jeli­siniń iske qosylýy ótkizý áleýetin 2 ese arttyrýǵa, al júk tasymaldaý merzimin 1,5 ese qysqartýǵa múmkindik beredi. Son­daı-aq «Túrkmenbashy – Garabogaz – Qazaqstan shekarasy» jańa avtojolyn salýdy quptaıtynyn jetkizdi. 2025 jyldan bastap «Jańaózen – Túrikmenstan shekarasy» avtojoly ýchaskesin qaıta salý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr. 

– Bul baǵyttaǵy jumystardy úılestirý kólik-logıstıka salasyndaǵy jobalarymyzdyń paıdasyn meılin­she arttyra túsedi. Sondyqtan úkimet­terimizge tranzıttik tasymaldar úshin tarıf saıasatyn ońtaılandyrý jáne ákimshilik rásimderdi jeńildetý máse­leleri boıynsha tyǵyz yqpaldastyq ornatý qajet. Árıne, Ortalyq Azııa tek qurlyqtaǵy kópir jáne shıkizat resýrstaryn jetkizýshi qyzmetimen ǵana shektelip qal­maýy kerek. Shynaıy ornyqty ekono­mıkalyq model qalyptastyrý aýqymdy ındýstrıalızasııa men ekonomıkanyń jańa perspektıvti salalaryn tez damytýdy qajet etedi, – dedi Memleket basshysy.

Klımattyń qazirgi syn-qaterleri, sý jáne energetıka resýrstaryna suranystyń artýy Aral teńizi basseıininiń sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etý jóninde naqty sharalar qabyldaýdy talap etedi. Osy máselege toqtalǵan Prezıdent klımattyń ózgerýi jónindegi Halyqaralyq sarapshylar tobynyń baıandamasyna sáıkes aımaqtyń temperatýrasy planetanyń basqa bólikterine qaraǵanda áldeqaıda jyldam jylyp kele jatqanyn atap ótti.

– Klımattyń ózgerýi aımaǵymyzdaǵy sýdyń basty kózi muzdyqtar kóleminiń kishireıýine ákep soqtyrady. Olardyń Ortalyq Azııadaǵy kólemi sońǵy 50 jylda 20, tipti 30 paıyzǵa kishireıgen. Bolashaqta bul Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderiniń aǵysyn birneshe ese qysqartady. Bunyń barlyǵy aımaqtyń azyq-túlik, energetıka jáne ekologııa salalaryndaǵy qaýipsizdigine úlken qater tóndirip otyr. Sondaı-aq shuǵyl shara qabyldaýdy talap etedi. Bul rette, Qyrǵyzstannyń 2022 jyldy Taýlardy turaqty damytýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalaý jónindegi bastamasyn qoldaımyz. Budan bólek, Tájikstannyń 2025 jyldy Muzdyqtardy saqtaýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalaý jónindegi usynysyn da ýaqytyly engizilgen bastama dep sanaımyz.

Kúsh-jigerimizdi jumyldyrmaı, Ortalyq Azııadaǵy klımattyń ózgerý saldaryn eńserý múmkin emes. Sondyqtan birlesken is-qımyldardy úılestirý úshin Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne aımaqtaǵy klımattyń ózgerýine qatysty kelisilgen saıasat júrgizý jónindegi Ortalyq Azııa elderiniń jobalyq keńsesin qurýdy usynamyz. Múmkindikti paıdalanyp, osy ózekti máselege qatysty asa mańyzdy derekter keltire keteıin. Úkimetaralyq sarapshylar tobynyń klımattyń ózgerýi jónindegi 1,5 gradýs týraly arnaıy baıandamasynda ǵasyr sońynda Ortalyq Azııadaǵy temperatýra Selsıı baǵany boıynsha 6 gradýsqa deıin kóteriledi dep boljanǵan. Bul jahandyq temperatýranyń boljamdy kóterilýinen eki ese artyq. Qazirgi tańda Qazaqstan Respýblıkasynda 2724 muzdyq bar. Eń úlkeni Tuıyqsý muzdyǵynyń kólemi sońǵy 38 jylda 1 shaqyrymǵa deıin kishireıgen. Bul muzdyq jyl sa­ıyn 58 mıllıon tonna kóleminiń shamamen 1 mıllıon tonnasyn joǵaltady. Bul 2040 jylǵa qaraı sý resýrstarynyń 20 paıyzdan astam azaıýyna ákeledi, – dedi Q.Toqaev.

Qazaqstan transshekaralyq ózender­diń sý resýrstaryn ózara tıimdi paıdalaný maqsatymen birlesken gıdroener­getıkalyq jobalardy júzege asyrýǵa basa mán beredi. Osy oraıda Qyrǵyzstanda Qambarata GES-1 qurylysynyń jobasy talqylanyp jatyr. Memleket basshysy óz sózinde bul máseleni kórshiles elderdiń prezıdentterimen egjeı-tegjeıli talqylaǵanyn, aldyn ala naqty ári paıdaly ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizgenine ekpin berdi. Gıdroelektr stansasy Ortalyq Azııa elderiniń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa, aýyl sharýashylyǵy óndirisin keńeıtýge múmkindik beredi.

– Sondaı-aq, Araldy qutqarý halyq­aralyq qory aıasynda memleketterimizdiń ózara is-qımylyn jandandyrýǵa shaqy­ramyz. Onyń uıymdyq qurylymy men sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý jónindegi aımaqtyq jumys tobyndaǵy qyrǵyz tarapynyń jumy­syn oń baǵalaımyz. Atalǵan Qor aıasynda qyrǵyz tarapymen aradaǵy tolyq­qandy yntymaqtastyqtyń qaıta jańǵyra­tynyna senim bildiremiz.

Ortaq tarıh, aınymas dostyq jáne tatý kórshilik – baýyrlas halyqtardyń etene jaqyn bolýynyń myzǵymas negizi. Osyǵan baılanysty qarym-qaty­nas­tarymyzdy odan ári nyǵaıtý jáne mádenı-gýmanıtarlyq kún tártibiniń jańa mazmuny boıynsha óz oıymdy ortaǵa salýdy jón kórdim. Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý – ózekti másele. Joǵary bilim berýdiń Ortalyq Azııadaǵy birtutas keńistigin qurý jónindegi byltyr qol qoıylǵan deklarasııa osyǵan negiz bolady. Qazaqstan bul bastama aıasynda joǵary oqý oryndary arasynda stýdent almasý isin keńeıtý jónindegi áriptesteriniń usynystaryn qoldap, Ortalyq Azııa elderiniń jas­taryn oqytý úshin kvota sanyn edáýir arttyrdy. Sondaı-aq biz ozyq joǵary oqý oryndarymyzdyń jáne úzdik mektepterimizdiń fılıaldaryn aımaq memleketterinde ashýǵa ázirmiz. Máselen, jaqynda Bishkekte Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılıaly ashyldy. О́zbekstanmen ózara tıimdi negizde bilim berý ortalyqtaryn ashý máselesi pysyqtalady, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Ortalyq Azııa ha­lyq­tarynyń tarıhı jáne mádenı mol murasyn nasıhattaýdy birlesken jumystyń mańyzdy baǵyty dep sanaıtynyn atap ótti. Osy oraıda etnogeografııalyq jáne tarıhı zertteýlerdi uıymdastyrý, sondaı-aq ǵylymı eńbekterdi jarııalaý maqsatynda Ǵylym akademııalary arasynda tyǵyz baılanys ornatý
usyndy.

– Ulttyq arhıv ortalyqtary men kitaphanalardyń yntymaqtastyǵy negizinde arhıv jáne zertteý málimetterin almasý úshin Birikken onlaın-platforma qurýdy usynamyn. Bul ǵylym salasyndaǵy kooperasııany tereńdetýge múmkindik beredi.  Búkil aımaqqa zııan keltiretin aqparattyq keńistiktegi jaǵymsyz qubylystardyń aldyn alý úshin kúsh-jiger biriktirgen jón. Bul jumystardyń maqsaty – dostyǵymyzǵa syzat túsirmeý.

Memleketaralyq jáne etnosaralyq arazdyqty qozdyrý arqyly elderimizdi alalaýǵa jáne qarym-qatynastarymyzǵa syzat túsirýge baǵyttalǵan kez kelgen áreketke tótep berý úshin birigýimiz qajet. О́kinishke qaraı, áli kúnge deıin buqaralyq aqparat quraldarymyz  aımaq elderinde bolyp jatqan oqıǵalar týraly jańalyq taratý jaǵynan aqsap turǵany baıqalady. Múmkindiginshe, bul úrdisti ózgertý kerek. Bálkim, búkilaımaqtyq telearna nemese aqparattyq ınternet-saıtyn ashqan jón bolar, – dedi Q.Toqaev.

Osy máselelerdi egjeı-tegjeıli pysyqtaý úshin Ortalyq Azııanyń salalyq mekemeleri men aqparattyq agenttikteri basshylarynyń jıynyn turaqty túrde ótkizip otyrýdyń paıdasyn áńgimelep berdi. Prezıdenttiń sózine súıensek, aımaqty birtutas mádenı keńistik retinde kórsetý maqsatymen «Ortalyq Azııanyń mádenı astanasyn» jyl sa­ıyn tańdaý tájirıbesin engizgen jón.

– Búgingi Sammıttiń qorytyndysy Ortalyq Azııadaǵy beıbitshilik, qaýip­sizdik jáne órkendeý úshin aımaqtyq kooperasııany damytýdyń jańa kezeńi bolady dep sanaımyn. Qazaqta «Tatýlyq – taýsylmas baqyt» degen danalyq bar. Ýaqyt synyna tótep bergen tyǵyz ári senimdi qarym-qatynasymyz, ortaq tarıhı jáne rýhanı tamyrymyz elderimiz arasyndaǵy dostyǵymyzdyń sarqylmas kózi bolatynyna senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Konsýltatıvtik kezdesýde Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Túrik­menstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev sóz sóıledi.

Kezdesý qorytyndysy boıyn­sha Ortalyq Azııa memleketteri basshy­larynyń Konsýltatıvtik kezdesýiniń birlesken málimdemesi, О́ńirlik yn­ty­maqtastyqty damytýdyń 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy, Ortalyq Azııa memleketteriniń kópjaq-
ty formattar aıasyndaǵy ózara is-qı­myldar tujyrymdamasy, Ortalyq Azııaǵa arnalǵan «Jasyl kún tártibi» aı­maqtyq baǵdarlamasy qabyldandy.

Budan bólek Qazaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Tájikstan Res­pýblıkasy, Túrikmenstan jáne О́zbek­stan Respýblıkasy arasyndaǵy Ortalyq Azııany HHI ǵasyrda damytýdy kózdeıtin dostyq, tatý kórshilik jáne yn­ty­maqtastyq týraly shart kelisildi jáne oǵan qol qoıý rásimi bastaldy.

Sonymen qatar Araldy qutqarý halyqaralyq qorynyń quryltaıshy memleketteri basshylarynyń Araldy qutqarý halyqaralyq qory prezıdentiniń ókilettikterin uzartý týraly sheshimge qol qoıyldy.