Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, Pavlodar oblysy aýmaǵynda 8,3 mln gektar jaıylymdyq jer tirkelgen. Onyń 4,7 mln gektary aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerge úlestirilgen. Áli qanshama jer ıgerilmeı jatqanyn esepteı berińiz. Sharýalarǵa berilgen jerdiń ózi bankke kepildikke qoıylǵandyqtan ondaı jerlerdi ıgerý jaıly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq. Bul – respýblıkaǵa ortaq problema. Búginde elimizde 187 mln gektar jer mal jaıylymy retinde tirkelgen. О́kinishke qaraı, onyń 80 mln gektary ǵana ıgerilgen, ıaǵnı 43 paıyzy qoldanysta. Saldarynan tórt túlikti túletip otyrǵan aýyldaǵy aǵaıynǵa jaıylym jerler jetpeı otyr. Maldyń kóbi qystaq pen jaılaýdan góri aýyl mańynda jaıylady. Osylaısha, aýyl mańaıyndaǵy 15-20 shaqyrymǵa deıingi jerler azyp-tozyp, tabıǵı ónimdiligi jyl saıyn tómendep keledi. Tipti zoogıgıenalyq ahýal da shıelenisip, mal arasynda aýrýlardyń kóbeıýine ákelip soqtyrýda. Atalǵan faktorlar tolyqqandy mal ónimderin alý múmkindigin azaıtyp, salanyń damýyna keri áserin tıgizýde. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda bul problema kóterilip, jerdi túgendeý jumystaryn jedeldetýge tapsyrma berilgen edi.
Osy jyldyń mamyr aıyna deıingi derekterge súıensek, Pavlodar oblysynda paıdalanylmaı jatqan 904 myń gektar jaıylym jer anyqtalypty. Prokýratýranyń iske aralasýy nátıjesinde 135 myń gektar jer memleket menshigine qaıtarylǵan. Sharýalarǵa jasalǵan eskertýdiń nátıjesinde 258 myń gektar jerde «ekinshi ómir» bastalypty.
Oblystyq máslıhattyń agrarlyq máseleler jónindegi turaqty komıssııasynyń tóraǵasy Saılaý Orazbaevtyń aıtýynsha, shalǵaı jerlerde jaıylym alqaptaryn qoldanysqa engizý mańyzdy.
– «Jaıylymdar týraly» zań jobasyna sáıkes, ár aýyldyq okrýgtiń tabıǵı-klımattyq erekshelikterin, tarıhı qalyptasqan mal jaıý dástúrin eskere otyryp, aýyldyq okrýg jáne aýdandyq ákimdiktermen, jergilikti ózin-ózi basqarý organdarymen birlesip, jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi jospar ázirlengen. Josparda aýyl okrýginiń mal jaıylatyn jaıylymdarynyń kólemi anyqtalady, onyń normadan tys paıdalanylatyn jerlerin, jeri bar, biraq mal baǵylmaı bos jatqan jerdiń ıelerin anyqtap, sol arqyly jaıylymdyq jerlerdi, jaıylym paıdalanýshylary men jer ıeleri arasyndaǵy jaǵdaıdy rettep, normatıvtik talaptarǵa sáıkestendiredi. Bir aıta keter jaıt, maly bardyń baǵatyn jeri joq, al jeri bardyń maly joq. Osy teńsizdikterdi sheshý úshin aýyldyń mańaıyndaǵy jerler usaq maldardan, jylqylardan bosatylyp, tek qana saýyn malǵa «qaldyrý» kózdelgen. Aýyldyq okrýgterdegi jerlerdiń kóbin JShS, AQ, О́K, orman jáne sý sharýashylyǵy men aıryqsha kúzetiletin aımaqtar kásiporyndary jalǵa alǵany belgili. Bulardyń kóbinde mal joq, biraq maly bar sharýalardy, joǵaryda aıtyp ketkendeı, óz jerine jibermeıdi. О́ıtkeni jerdi 49 jylǵa jalǵa alǵan. Aldaǵy ýaqytta zań aıasynda bul qarama-qaıshylyq sheshimin tabady degen senimdemin, – deıdi S.Orazbaev.
Elimizde jeke sharýashylyqtar kóptep qurylyp, mal sany artqan saıyn jaıylatyn jer de tarylǵany jasyryn emes. Buryndary atalǵan problema halqy tyǵyz ornalasqan ońtústik óńirlerge tán bolsa, sońǵy jyldary soltústiktegi aǵaıynnyń da ara-tura jer daýymen basy qatyp júr.
Máselen, Tereńkól, Sharbaqty jáne Pavlodar aýdandaryndaǵy 36 aýylda mal jaıatyn jer joq. Basqa aýdandarda da jaıylymnyń azdyǵy baıqalady. Ýspen aýdanynyń turǵyny Muhtar Baımamyrov mal basyn arttyrýdy kózdegenimen jer máselesi aldan shyǵatynyn jasyrmaıdy.
– Aýdandaǵy bos aýmaqtyń barlyǵyna egin egiledi. Árıne, astyq ósirgen durys. Oǵan esh qarsylyq joq. Biraq bul mal sharýashylyǵyn shetke ysyryp qoıý qajet degendi bildirmese kerek. Tórt túlik ustap otyrǵan biz sııaqty qarapaıym turǵyndarǵa da jaǵdaı jasalsa eken deımiz. Qazir aýdan ortalyǵynyń mańynda jaıylymdyq jer joqtyń qasy. Kúnde tańerteń qoı men jylqyny joldyń ar jaǵyna shyǵaryp, keshqurym qaıta qoraǵa ákelip qamaýdan basqa amal bolmaı tur. Sharýalar egin ekken soń jaǵdaı tipti qıyndaıdy. Jyl saıyn osy máseleni kóterip, jaıylymdyq jer suraǵanymyzben, másele sheshilmeı keledi, – deıdi M.Baımamyrov.
Pavlodar oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Rýslan Dáýitbaevtyń aıtýynsha, bıyl qarapaıym halyqtyń qajettiligi úshin 380 myń gektar jer paıdalanýǵa berilmek.
– Jaıylymdyq jerlerdiń tapshylyǵy ótkir tur. Mysaly, Sharbaqty aýdanynda aýmaqtyń basym bóligin orman, al Pavlodar men Tereńkól aýdandary Ertis ózeniniń jaǵasynda ornalasqandyqtan sýarmaly alqap alyp jatyr. Bul máseleni sheshý úshin jalpy aýmaǵy shamamen 100 myń gektar bolatyn 200-ge jýyq jer ýchaskesi memleketke qaıtarylady. Sondaı-aq jaıylymdar kólemi jer qorynyń esebinen ulǵaıtylady. Osylaısha, 380 myń gektar aýmaq elektrondy saýda arqyly nemese jer komıssııasy sheshimimen turǵyndar men sharýalarǵa usynylady, – deıdi R.Dáýitbaev.
Qoryta aıtsaq, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi túgendeý jumystary júıeli júrgizilse, jaıylym máselesi de oń sheshimin tappaq. Sharýalardy qoldaımyz dep aýylda jeke aýlada mal ustaǵan aǵaıyn da umyt qalmaýǵa tıis.
Pavlodar oblysy
