Tabysy tarazyǵa túse me?
О́z mindetińdi minsiz oryndap, jumysyńa týra baryp, týra qaıtsań, eshkim soqtyqpaıdy. «Antıkor» bylaı tursyn, ýchaskelik polısııa qyzmetkeri de sebepsiz mańaıyna jolamas edi. Búldiretin ózderi. Halyqtyń ıgiligine bólingen qarajatqa qyzyǵady da turady. Úıi men kóligi, esepshotynda biraz qarajaty bola tura nege jemqorlyqtyń jeteginde ketedi dep keıısiń keıde. Kóz toımaıdy degen ras eken-aý. Topyraq toıdyratyny shyndyq. Pavlodarda júrgender Nur-Sultan qalasynan úı alǵysy keledi, elordalyq shendiler shetelde alyp saraıym bolsa dep armandaıdy. Jıgýlı mingen memlekettik qyzmetshini kórdińiz be? Áıtpese, shahardyń o shetinen bu shetine jumysqa deıin quny arzan kólik te aparady emes pe? Qaısyn tizgindeseń de kepteliste turasyń ǵoı. Muny aıtyp otyrǵanymyz beker emes. Qarapaıym halyqtyń sanasynda sheneýniktiń qymbat kóligi men úıi halyqtyń qarajatyna alyndy degen pikir qalyptasqan. Kináli taǵy ózderi.
Endigi jerde elimizde memlekettik qyzmetshilerdiń tabysy men shyǵyny baqylaýǵa alynýy múmkin. Májiliske túsken zań jobasynda sheneýnikterdiń tabysy men shyǵyny arasynda aıyrmashylyq baıqalsa, olarǵa sanksııa salynatyny kórsetilgen. Iаǵnı aıyrmashylyq 1 000 aılyq eseptik kórsetkishten assa, oǵan sol aıyrmashylyqtyń 90 paıyzyna teń bolatyn aıyppul salynady. Al shyǵyn men kiris arasyndaǵy tabys memlekettik qyzmetshiniń jyldyq tabysynan asyp ketse, qyzmetinen bosatylady. Baqylaý memlekettik qyzmetkerdiń deklarasııasyna ǵana emes, týystary men otbasy músheleriniń shyǵynyna da júrgiziletinin atap ótken jón.
Joǵaryda Pavlodar men Nur-Sultan qalalary arasyndaǵy baılanysty beker tilge tıek etkenimiz joq. Jaqynda Pavlodar oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy Samal Begalınovaǵa qatysty sot úkimi shyqty. Ol Álıhan Bókeıhanovtyń músinin daıyndaýǵa memlekettik satyp alý týraly shart jasasqany úshin mıllıon teńge kóleminde para alǵan. Sotta aıyptalýshy qarajatty Nur-Sultan qalasynan páter alý maqsatynda alǵashqy jarnany tóleýge nıeti bolǵanyn jasyrmady.
Antıkordan temir torǵa deıin...
Jýyrda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Alqa otyrysynda agenttik tóraǵasy Oljas Bektenov jartyjyldyqtyń qorytyndysyn jarııalady. Bárimizdiń ańdyǵanymyz statıstıkalyq kórsetkishter. Para alý oqıǵalary azaıdy ma dep alańdaımyz ǵoı baıaǵy. Qolda bar málimetterge súıensek, elimizde 6 aıdyń ishinde 1300-den astam sybaılas jemqorlyq qylmysy tirkelgen. Kóp ıá? Jymysqy áreketke barǵan 800-den astam tulǵanyń 140-y túrli deńgeıdegi basshylar eken. Sotqa 592 is joldanyp, 357 jemqor sottalǵan.
Belgili bolǵandaı, ázirge shelek jalaǵandardan góri aıran ishkendermen kúres kúsheıtilip jatqan kórinedi. Naqtylasaq, ekonomıkalyq resýrstardy zańsyz shoǵyrlandyrýǵa jáne olardy memleket menshigine qaıtarýǵa baılanysty isterdi tergeý erekshe baqylaýda tur. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde memleketke 430 mlrd teńge nemese shamamen 1 mlrd AQSh dollary somasyna aktıvter qaıtarylypty.
– Zańsyz shetelge shyǵarylǵan qarajat pen múlikti elge qaıtarý maqsatynda halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheıtý kerek. Taıaýda Eýropa Keńesiniń tarapynan Qazaqstanǵa eýropalyq Sybaılas jemqorlyq úshin qylmystyq jaýapkershilik týraly Konvensııaǵa qosylý jóninde resmı shaqyrý haty keldi. Endi Konvensııaǵa qosylý úshin qajetti prosedýralardy qolǵa alatyn bolamyz. Bul konvensııa shetelden korrýpsıonerler men urlanǵan aktıvterdi qaıtarý jolyndaǵy múmkinshilikterimizdi keńeıtedi. Eýropa Keńesiniń Korrýpsııaǵa qarsy memleketter tobynyń múshesi bolý – elimiz úshin óte mańyzdy qadam. GREKO-nyń tolyqqandy qatysýshy retinde alǵashqy montırıngtik raýndtar sheńberinde bizge berilgen 27 usynymyn oryndap jatyrmyz, – degen edi O.Bektenov.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sybaılas jemqorlyqpen ymyrasyz kúresý memlekettik saıasattaǵy negizgi basymdyqtyń biri ekenin jıi eske salady. Onyń pikirinshe, zań ústemdigin ornatyp, naǵyz quqyqtyq memleket qurý úshin, eń aldymen, jemqorlyqtyń tamyryna balta shabý kerek. Bul rette, Prezıdent sońǵy jyldary birqatar mańyzdy qadam jasalǵanyna nazar aýdarady. Sottardyń sapaly qyzmet atqarýy úshin naqty sharalar qabyldanǵanyn atap ótken jón. Keıingi úsh jylda 200-ge jýyq sýdıa jumystan shyǵaryldy, ıa bolmasa laýazymy tómendetildi. Qylmystyq prosestiń úsh býyndy úlgisi engizildi. Sonyń nátıjesinde prokýrorlar byltyr úsh jarym myńǵa jýyq adamnyń qylmystyq proseske negizsiz tartylýyna jol bergen joq. Basqa da birqatar ınstıtýsıonaldyq sharalar júzege asyrylýda.
– Jemqorlyq áreketi úshin sottalǵan azamattardy shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa tyıym salyndy. Sottarǵa, quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine, para bergenderge jáne deldaldarǵa qatań jaza qoldanylatyn boldy. Byltyrdan beri jalpyǵa birdeı salyq deklarasııasyn tapsyrýdy bastadyq. Osy jáne basqa da sharalar aıtarlyqtaı nátıje berip, jemqorlyq deńgeıi tómendedi. Degenmen, túbegeıli ózgeris ákelgen joq. Muny ashyq aıtýymyz kerek. Azamattarymyz áli de kúndelikti ómirde sybaılas jemqorlyq jaǵdaılarymen betpe-bet kelýde, – degen edi Prezıdent jyl basynda ótken Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi keńeste.
Memleket basshysy quqyq qorǵaý organdary batyl áreket etpeı, sybaılas jemqorlyqpen tıimdi kúres júrgizý múlde múmkin emes dep sanaıdy. Kóp jyl boıy olar máseleni tereń zerttemeı turyp, para alýshylardy qylmys ústinde ustap keldi. Ártúrli adam bir laýazymdy atqaryp otyryp, birdeı máselelerdi sheshkeni úshin kináli dep tanylǵan. Jemqorlardy turaqty túrde ustap, túrmege toǵytyp otyrǵan. Al sybaılas jemqorlyqtyń beleń alýyna qatysty sebepter men jaǵdaılar eshkimdi qyzyqtyra qoımaǵan. Tek sońǵy jyldary ǵana osy máselege nazar aýdaryla bastaǵany baıqalady.
Anyǵy sol, qaı jerde aqsha kóp, sol jerde paraqorlyqtyń ısi shyǵady. Elimizde kóbine aýyl sharýashylyǵy, keden, qurylys, bilim berý, kommýnaldyq baǵyt, densaýlyq saqtaý salalarynda sybaılas jemqorlyq faktileri kóp tirkeledi. Bir ǵana agroónerkásip kesheniniń aınalasynda daý-damaı, aıǵaı-shý tolastar emes. Naqtylasaq, aýyl sharýashylyǵyndaǵy sýbsıdııalarǵa baılanysty jemqorlyq derekterdiń kóp anyqtalatyny jasyryn emes. Keıingi 5 jylda memleket agrarılerdi qoldaý úshin eki trıllıon teńge bólgen. Osy ýaqyt ishinde atalǵan salada 960 qylmystyq is tirkelgen. 450 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Bul sala jyldar boıy jemqorlyqqa belsheden batýda.
«Sonyń kesirinen memleket úlken zııan shekti, azyq-túlik qaýipsizdigine nuqsan keldi. Atap aıtqanda, jaıylymdyq jerlerdi sýlandyrýǵa bólingen 80 mıllıard teńgeniń teń jartysy maqsatqa saı jumsalmaǵan. Byltyr qýańshylyq bolǵan kezde sharýalar jem-shóp tappaı, mal qyrylyp qaldy. Tipti, keıbir óńirde sharýalarǵa sýbsıdııa retinde kún batareıasy berilgen. Ashyǵyn aıtqanda, aýyl turǵyndaryna ne qajet ekenine eshkim bas qatyrmaǵan. Sýbsıdııany ıgerdik dep esep berý úshin sol kún batareıalarynyń baǵasy eselep kórsetilgen. Munyń bári ýákiletti organdardyń jaýapsyzdyǵynan bolǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men ákimder mundaı bylyqqa jol bergeni úshin jaýap berýi kerek», degen bolatyn Prezıdent.
Kiná hám kúná
Sońǵy kezde memlekettik qyzmetshilerdi temir tordyń ar jaǵyna «serýendetip», jaza basqan burynǵy áriptesteriniń ýaqytsha qonys tepken ornyn kórsetý dástúri paıda boldy. Oılansyn, sabaq bolsyn degen maqsat qoı. Sebebi endi ǵana memlekettik qyzmetshi mártebesin ıelenip, alǵashqy satyǵa qadam basqan jastar jeterlik. Ara-tura ımandylyq jaıly sóz qozǵaý da artyq etpeıdi. Sonymen ıslam sybaılas jemqorlyq jaıynda ne deıdi?
Sharıǵattaǵy jemqorlyqtyń úkimi – haram. Iаǵnı, úzildi-kesildi tyıym salynǵan. Asyl dinimizde jemqorlyq úlken kúnálar qataryna jatady. Jalpy, Islam sharıǵatynda kez-kelgen máseleniń úkimi – Quran aıattary men hadısnama derekterine júgine otyryp shyǵarylady. Bul jóninde Alla Taǵala qasıetti Quran Kárimde (Máıda súresi, 42-aıat): «Olar ótirikke qulaq salýshy, aram jeýshiler. (Muhammed Ǵ.S.) eger olar saǵan kelse, aralaryna úkim ber, nemese olardan júzińdi bur. Eger olardan júz bursań, olar saǵan eshbir zııanyn tıgize almaıdy. Al eger aralaryna úkim berseń, týra úkim ber. Sheksiz Alla týrashyldardy súıedi», degen. Aıattaǵy «aram jeýshiler» degeni – ózgeniń mal-múlkin ıemdenip, aqysyn jegender. Al tápsirnama derekterindegi Saǵıd Bın Jýbaır: «Munda jemqorlyq týrasynda aıtylǵan», dep túsinik bergen. Endi bir aıat jolynda Alla Taǵala (Baqara súresi,188-aıat): «Aralaryńdaǵy maldaryńdy aram jolmen jemeńder. Sondaı-aq bile tura adamdardyń malynan bir bóligin jeý úshin bılerge aparmańdar», delingen. Mundaǵy aıat jolynda maǵynasy ashyq kelgen. Minekı, Alla Taǵalanyń sybaılas jemqorlyqqa tyıym salǵanyna birden-bir dáıek atalǵan aıattar bolmaq. Sol sııaqty paraqordyń tapqan tabysy aram ekendigin paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) myna bir hadısinen anyq kórýge bolady. Ábý Hýmaıda ál-Saǵıdııa (r.a) jetkizgen hadıste paıǵambarymyz (s.ǵ.s): «Laýazymdyq qyzmettegi tulǵaǵa berilgen syılyq – aram jolmen tabylǵan jalaqysy», degen eken. Tápsir derekkózderinde Abdýlla Ibn Omar (r.a): «Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) para berýshini de, para alýshyny da laǵnettegen», dep tujyrymdaıdy (At-Tırmızı). Sondaı-aq parany talap etip, ony qabyl alyp, sondaı-aq qoldaý kórsetken para alýshy men berýshi arasyndaǵy tasymaldaýshy dánekerdiń isi de qarǵysqa ushyraǵandardyń áreketine jatady. Demek, sybaılas jemqorlyq barysynda para berýshi men alýshy arasynda deldal bolýǵa da tyıym salynǵan.
Tarıhy tereńde
Sybaılas jemqorlyq indeti zamanmen birge ilesip, mol qarajat qaıda bolsa, sol jerge tamyr jaıyp keledi. Keselmen kúresý sonaý ejelgi zamanda paıda bolǵan. Sazǵa jazylǵan syna jazýdyń arqasynda qazirgi ýaqytqa deıin jetken tarıhı málimetterge sáıkes, sybaılas jemqorlyqpen kúresýshi birinshi bıleýshi b.z.d. 2400 jylda ómir súrgen shýmerlik el basshysy eken. Ol jemqorlyq úshin óte qatal jaza engizgen. О́kinishke qaraı, derekterde oń nátıjege jetken-jetpegeni týraly aıtylmaǵan.
1787 jyly qabyldanǵan AQSh Konstıtýsııasyna sáıkes, sybaılas jemqorlyq – prezıdentke senimsizdik jarııalanýǵa sebep bolatyn eki qylmystyń biri. Tarıhta sybaılas jemqorlyqpen sátti kúresterdiń kóptegen mysaldary málim. Solardyń birine toqtalsaq. Fransııa. XVIII ǵasyrdyń aıaǵy. Iаkobındik dıktatýra qurdymǵa ketkennen keıin memleket tarıhyndaǵy eń sybaılastyq tártip Dırektorııa ornady. Jańa bılik basqarǵan jyldary Fransııa quldyrady. Keıin bılikke birinshi konsýl bolyp sybaılas jemqorlyqpen batyl kúres bastaǵan Napoleon keldi. Bul kúres qatigezdikke emes, jazanyń bultartpastyǵyna súıengen. Birneshe aı ishinde Napoleon keremet jetistikterge jetti, sonymen qatar Dırektorııa kezinde urlanǵan aqshalardy qazynaǵa qaıtardy.
Qazirgi ýaqytta sıngapýrlyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres modeli úzdikterdiń qatarynda. Sıngapýr táýelsizdik alǵan sátinde 1965 jyly sybaılas jemqorlyǵy eń joǵarǵy kórsetkishti el bolǵan: sheneýikterge parasyz bir sheshimdi qabyldaýǵa da ruqsat berilmeıtin. Indettiń tamyryna balta shabý úshin zańdar qatań boldy jáne sot júıesiniń táýelsizdigi joǵarylady. Bar-joǵy birneshe jyldan soń osy sııaqty is-sharalar kesheniniń nátıjesinde sybaılas jemqorlyq deńgeıi jedel tómendedi. Qazirgi ýaqytta Sıngapýr álemde sybaılas jemqorlyq kórsetkishi eń tómen memleketterdiń alǵashqy ondyǵyna enedi.
Qazaqstan – TMD elderiniń ishindegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly arnaıy zań qabyldaǵan alǵashqy memleket. Sybaılas jemqorlyq qylmystary sekildi qoǵamǵa qaýipti is-áreketter memleketimizdiń basqarý júıesin tunshyqtyryp, ózge mańyzdy salalardyń damýyna nuqsan keltirýde. Shyn máninde adal qyzmet atqaratyn memlekettik organdardyń arqasynda ǵana elimizdiń ekonomıkalyq damýy turaqty bolatyny anyq.
Qoryta aıtsaq, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti árkim óz otbasynan bastaý kerek. Memlekettik qyzmetshilerdiń para alǵanyna tańdanamyz-aý. Keıde ózimiz de usaq ta bolsyn jymysqy áreketterge jol beretinimiz jasyryn emes. Jol erejesin buzyp, jol-patrýldik qyzmetkeri toqtatsa: «Janazaǵa asyǵyp bara jatyr edik» dep aqtalamyz. Balamyz jaqsy mektepke qabyldaný úshin tanys dırektorlardy izdeımiz. Aýyldasyń nemese rýlasyń úlken qyzmetke taǵaıyndalsa, «bir kómegi tıer» dep balasha máz bolamyz. Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyndaǵy kezekten qutylý úshin aıla tapqyń kelip turady. Osy sııaqty usaq dúnıeler sybaılas jemqorlyqqa aparatyn jol. Endeshe, urpaǵymyz jemqorlyqtan ada elde ómir súrsin desek, onymen kúresti eń áýeli ózimizden bastaǵanymyz jón.
