Kóp jerde, ańǵal halyqty «ońaı tabysqa qol jetkizesizder» dep qaqpanǵa túsiretin alaıaqtar adamnyń osal tusyn qoldanýdy kózdep júredi. Sondyqtan aǵaıynnyń mundaı pıramıdalardyń qurbany bolyp, qolyndaǵy azyn- aýlaq aqshasynan qaǵylyp qalmaýy úshin, aqparat quraldarynda durys aqparattandyrý arqyly qoǵamdy pıramıdalarǵa qarsy «vaksınalap» otyrǵan jón.
Keıingi kezderi áleýmettik jelilerde Memleket basshysy Q.Toqaevtyń sýretin nemese jınalystardaǵy vıdeolarynan úzindiler paıdalanyp, memlekettik kompanııalardyń aksııalaryn halyqqa satamyz degen jarnamalar kóbeıip ketti. Bir qaraǵanda, shynymen jarnamany memlekettik uıymdar jasap jatqandaı kórinedi. Qarapaıym halyq ta solaı oılaıtyny túsinikti. Bastapqyda men de solaı oılaǵan edim. Keıin muqııat qarasam, jeke kompanııalardyń jarnamasy ekenin ańǵardym
Sondaı-aq jarnamalardyń kóbinde Kaspı banktiń basshysynyń aty nemese tanymal kásipkerlerdiń esimderi (Marǵulan Seısambaev, Nurlan Smaǵulov, Muhtar Jakishevtiń attary burmalanyp beriledi) qoldanylsa, keıbireýi naqty kompanııanyń aty (mysalǵa, «Halyq banki» men «Qazmunaıgaz») paıdalanylady.
Buǵan mán bermeı júre berer me edik. О́ıtkeni eshkim sene qoımaıtyndaı kóringen. Biraq aınalamdaǵy tanystardan suraqtar kele bastady. Birinshi ret úıdegi anashym men úlken aǵam surady. «Halyq banktiń» aksııalaryn halyqqa satyp jatyr eken ǵoı, jaqsy paıda tabasyń degen jarnama kóp», dep surady.
Sodan keıin aýyl jaqtan habarlasqandar sany artty. Kaspı banktiń atynan bireýler aqparat taratyp, 73 myń teńge aqsha quısańyz 50 paıyzdyq bonýs beriledi dep ýáde berip jatyr eken. Osydan keıin oılanyp qaldym, alaıaqtardyń jarnamalary halyqqa keń taralyp jatsa, kópshiliktiń bulardyń quryqtaryna túsýi yqtımaly da arta túsedi.
Sondyqtan mundaı alaıaq jarnamalardan abaı bolǵan jón. Endi bunyń bárin alaıaqtar istep otyrǵanyna baılanysty birneshe dálel. Birinshiden, kompanııalardyń aksııalary bazardan zat satyp alǵanǵa uqsamaıdy. Aksııa – qundy qaǵaz, al ol arnaıy zańdarmen retteledi jáne qadaǵalanady. Aksııalar memlekettiń arnaıy lısenzııa bergen qor bırjalarynda satylady. Mysalǵa, «Qazaqstan qor bırjasy» AQ nemese «Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy (MFSA)» AQ bırjalary buǵan mysal. Elimizde basqa resmı qor bırjalary joq.
Ekinshiden, qor bırjasynda aksııalardy alyp-satý qyzmetin memleket tarapynan lısenzııa berilgen arnaıy mamandandyrylǵan basqarýshy kompanııalar nemese brokerler kórsete alady. Sondyqtan bireýler aksııa alyp beremin dese, memlekettik lısenzııasyn suraǵan jón. Alaıaqtarda mundaı lısenzııa bolmaıdy. Olar qujat berýden qashady. Jalpy, jeke tulǵalar óz betimen bir kompanııanyń aksııasyn alyp sata almaıdy. Mundaı qyzmetti júzege asyrýy úshin basqarýshy kompanııamen nemese brokermen kelisimshart jasasyp, basqarýshy kompanııada ashylǵan arnaıy shoty bolý kerek. Jelidegi jelókpe jarnamashylardan osy aqparatty da surasańyz, máseleniń mánin túsinesiz. Munymen shektelmeı, keńseleriniń qaıda ekenin suraý (adresin, qalalyq telefon nomerin, kompanııanyń qujattaryn), qansha adam jumys isteıtin, mamandarynyń bilim deńgeıleri qandaı ekenin, ınternettegi saıttaryn, basqa klıentterdiń pikirlerin suraý da alaıaqqa aldanbaýǵa kómektesedi.
Úshinshiden, eshqandaı basqarýshy kompanııa nemese broker óz klıentine belgili bir tabys mólsherine kepildik bere almaıdy. Zań boıynsha buǵan tyıym salynǵan. Qor naryǵy únemi qozǵalyp otyrady, kompanııa aksııasynyń búgingi baǵasy erteń quldyrap ketýi de múmkin, sharyqtap ketýi de múmkin. Sondyqtan aksııalarǵa aqsha salý, ınvestısııa salý óz kezeginde táýekelge daıyn bolýdy talap etedi. Aksııaǵa salǵan aqshańyzǵa banktiń depozıtine salynǵan aqsha sekildi memleket tarapynan kepildik berilmeıdi. О́zderińiz túsingendeı, bul – óte kúrdeli sharýa, buǵan arnaıy bilim kerek.
Osy oraıda, alaıaqtardan saq bolý, qarjylyq saýattylyqty arttyryp, aqshańyzdy tıimdi basqarýdy úırengen abzal. Eń bastysy, kez kelgen ońaı aqsha tabý usynystaryna kúmánmen, kúdikpen qaraýdy úırengen jón. «Bul ne degen batpan quıryq, aıdalada jatqan quıryq» degen sózdi esten áste shyǵarýǵa bolmaıdy.
Bekjan TOLYBAI,
ekonomıst
