Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıteti basqarma basshysynyń orynbasary Aınur Sartaevanyń aıtýynsha, jyljymaıtyn múlikti satý – múliktik kiris bolyp esepteledi de sodan salyq ustalady. Bul salyq túri salyq júıesi qalyptasa bastaǵan tustan engizilgen. Máselen, 1995 jylǵy «Salyqtar men bıýdjetke basqa da mindetti tólemder týraly» zańda «jeke tulǵanyń múliktik tabysy» uǵymy qoldanylǵan. Osy zańǵa sáıkes jeke tulǵa jyljymaıtyn múlkin satsa, ol tabys tapqan bolyp esepteledi de memleketke túsken kirisinen salyq tóleýge tıis. «Biraq ol ýaqytta salyq salýdyń progressıvti stavkasy qoldanylǵan, ıaǵnı tabys neǵurlym joǵary bolsa, soǵan sáıkes salyq stavkasy da joǵary boldy. Keıin elimizdiń salyq júıesine úlken ózgerister endi. Onyń bári ozyq sheteldik tájirıbege súıene otyryp jasaldy. Jalpy, salyq júıesindegi kez kelgen reformalar aldymen memlekettiń bıýdjetin ýaqtyly tolyqtyrý arqyly eldiń ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin, sodan keıin kásipkerlerdiń salyq mindettemesin oryndaýda qolaıly jaǵdaı týǵyzý úshin jasalatynyn eskerý qajet. Bul rette, árıne, ádilettilik prınsıpiniń saqtalýyna basa nazar aýdarylady», deıdi A.Sartaeva.
El Úkimeti 2017 jyldan bastap, jyljymaıtyn múlikti ótkizý kezinde satyp alý men satý baǵasy arasyndaǵy aıyrmanyń 10%-y kóleminde jeke tabys salyǵyn salýdy bastady. Sarapshylardyń pikirinshe, bul bir jaǵynan tıimdi. О́ıtkeni 2000 jyldardan keıin qurylystyń qarqyndy júrgizilýine baılanysty turǵyn úıdi alyp-satýmen aınalysatyn spekýlıanttar kóbeıip ketti. Ásirese, elordada bul jaǵdaı shegine jetti. Qazir de bas shahar páter satýdan túsken salyq jaǵynan respýblıka boıynsha aldyńǵy qatarda tur. Jaqynda 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan qalalyq bıýdjettiń jobasyn talqylaǵan Qoǵamdyq keńes ókilderi elordada aıyppuldardan túsken túsimder 2 mlrd teńge bolsa, baspana satýdan túsken salyq 5 mlrd teńgege jetkenin habarlady. Demek, jyljymaıtyn múlikti alyp-satý jaǵynan elordalyqtar áli de des berer emes.
Kezinde keıbir pysyqaılar kepilge qoıylǵan múlikti aýksıondar arqyly arzanǵa alyp, ony qymbat baǵaǵa ótkizdi. Al arada túsken paıdany eshqandaı salyqsyz, shyǵynsyz qaltasyna basyp aldy. Sondyqtan da Úkimet turǵyn úıdi satýdan túsken kiristen salyq alýdy engizdi. Bul salyq túri spekýlıanttarǵa birshama toqtaý bolǵany anyq.
Biraq jyljymaıtyn múlik salyǵynan jaltarǵysy kelip, nebir aıla-sharǵylarǵa baratyndar bar. Zańger Aıshat Ýálıollonyń aıtýynsha, keıbir azamattar salyqtan qutylý úshin úıdi satpaımyn, syıǵa tartamyn nemese úı almasamyz dep kórsetedi. Biraq – bul da qaýipti. О́ıtkeni biraz ýaqyttan keıin páterdi «syıǵa alǵan» nemese «syıǵa bergen» adam kelisimshartty buza salýy múmkin. Sondyqtan zańger salyqty tólegen durys, deıdi. «Eger turǵyndar salyq tólegisi kelmese, onda baspanany satyp alǵan kúnnen bastap, bir jyldan keıin satýy kerek. Onda múlikten túsken kiristen salyq ustalmaıdy. Sondyqtan salyq tólegińiz kelmese, onda bir jyldy asyqpaı kútken jón. Ýákiletti organǵa tirkelgen kúnnen bastap bir jyl merzim bitkennen keıin úıdi satsańyz, salyqtan bosatylasyz», deıdi zańger.
Jalpy, turǵyn úı satqannan túsken tabys basqa elderde de bar. Salyq organynyń ókili A.Sartaevanyń aıtýynsha, kóp elderde bul salyqty kapıtal ósiminen alynatyn salyq retinde qarastyrady. Onyń maqsaty – spekýlıatıvtik sıpattaǵy mámilelerdiń mólsheri men tabystylyǵyn azaıtý. Al tabys úıdiń satý baǵasy men onyń naryqtyq baǵasynyń aıyrmasymen anyqtalady. Mysaly, Ulybrıtanııadaǵy jeke tulǵalardyń tabys salyǵynyń stavkasy 20-45% aralyǵynda eken. «Alysqa barmaı-aq, mysal retinde kórshiles Reseıdi aıtaıyq. Ondaǵy salyq stavkasy – 13%. Salyq salý úshin qarastyrylatyn ýaqyt, ıaǵnı úıdi satyp alǵan ýaqyttan bastap ony satqanǵa deıingi ýaqyt – 3 jyl men 5 jyldy quraıdy. Mysaly, Reseı azamattary muragerlikke nemese syıǵa páter alyp, ony 3 jyl ótpeı satsa, alǵan tabysynan 13% stavkamen salyq tóleýge tıis. Salystyrmaly túrde alsaq, elimizde salyq stavkasy tómenirek, ıaǵnı ol 10%-dy quraıdy. Odan bólek salyq salý úshin qarastyrylatyn ýaqyt ta 3 esege qysqa, ıaǵnı nebári – 1 jyl. Bizde úıdi alǵan ýaqyttan satqanǵa deıingi ýaqyt 1 jyldan 1 kún ótse boldy, salyq salynbaıdy. Iаǵnı osynyń barlyǵy Qazaqstannyń azamattary úshin salyq salý neǵurlym jeńildetilgenin bildiredi», deıdi maman.
Qysqasy, salyq tóleý – ár azamattyń mindeti. Salyqshylar ýákiletti organdardan alynǵan derekter negizinde azamattarǵa habarlamalar jiberip, salyq tóleý kerek ekenin eskertedi. Habarlama alǵan jeke tulǵa ony oryndaý úshin salyqtyq deklarasııany tapsyryp, 10% stavkamen tabys salyǵyn tóleýi qajet.
Memlekettik kirister organdary 2019, 2020, 2021 jyldary jáne 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda osyndaı sharalardyń nátıjesinde bıýdjetke 8,9 mlrd teńge óndirip alǵan.
Múliktik tabystan eń kóp salyq Almaty qalasynyń azamattarynan – 2,5 mlrd teńge, ekinshi Nur-Sultan qalasynan (1,8 mlrd teńge) túsipti. Almaty oblysynan – 1,6 mlrd teńge, Shymkent qalasynan – 718 mln teńge.
«Jalpy, páter satqannan tapqan tabystan túsetin salyq tólem kózinen ustalmaıtyn jeke tabys salyǵyna («101202» degen bıýdjettik synyptama kodyna) túsedi. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha, tólem kózinen ustalmaıtyn jeke tabys salyǵynan 52,8 mlrd teńge jergilikti bıýdjetterge kiris retinde túsken. Al 2022 jyldyń tek birinshi jartyjyldyǵynda bul salyq arqyly el qazynasy 86,6 mlrd teńgege tolyqty. Atalǵan salyq somasynda jeke kásipkerlerdiń kásipkerlik tabysynan tóleıtin salyǵy da bar», deıdi A.Sartaeva.
