Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Kez kelgen elge eksport tabys ákeledi. Sondyqtan kóptegen memleket eksport pen ımporttyń ara qatynasyn teńestirýge tyrysady. Al ımportqa táýeldi Qazaqstan úshin eksporttyń ulǵaıýy – aıtarlyqtaı jetistik. ERI sarapshylarynyń aıtýynsha, munaı, metall jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń turaqty joǵary baǵasy Qazaqstanǵa 5 aı ishinde 34,2 mlrd dollar eksporttyq túsim ákelgen. Bul – ótken jylǵy bes aıdaǵy kórsetkishten 59%-ǵa nemese 12,7 mlrd dollarǵa artyq.
Qazaqstannyń eksporty shıkizattyq emes taýarlardyń satylymy esebinen ósken. Atap aıtqanda, eksporttyń ulǵaıýyna da munaıdyń úles salmaǵy basym – 91% nemese 9,6 mlrd dollar. Odan keıingi orynda ferroqorytpalar – 61% nemese 529 mln dollar, mys katodtary – 25% nemese 318 mıllıon dollar, bıdaı – 61% nemese 322 mln, ýran 2,6 ese kóp eksporttalǵan, odan kelgen paıda 497 mln dollardy quraǵan. Al kúkirttiń syrtqy elderge satylymy 3,3 ese kóbeıip, 238 mln dollar
bolǵan.
Osy taýardyń bári el eksportynyń 90%-ǵa deıin ulǵaıýyn qamtamasyz etip, jıyntyǵynda 11,5 mlrd dollar ósimdi kórsetken.
Sondaı-aq un (+135 mln dollar), kúkirt (+238 mln dollar) jáne suıytylǵan gaz (+94 mln dollar) eksportynyń kólemi óskenin de atap ótken jón.
Eksporttyq taýarlar negizinen Italııaǵa (2,9 mlrd dollar), Qytaıǵa (1,5 mlrd dollar), Ońtústik Koreıa (1,3 mlrd dollar) men Túrkııaǵa (1,1 mlrd dollar) jóneltilgen.
Ekonomıst-sarapshylardyń aıtýynsha, taýarlardy Eýropalyq odaqqa jetkizý 5,8 mlrd dollarǵa jáne Azııa elderine 5,2 mlrd dollarǵa ósken. Bul eki baǵyt qazaqstandyq eksporttyń 87% ósimin qamtamasyz etken. Esesine, elimizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderine eksporty qańtar-mamyrda 0,9%-ǵa tómendegen.
Al 2022 jylǵy qańtar-mamyrda Qazaqstanǵa ımport 14,4%-ǵa ósip, 17,1 mlrd dollardy quraǵan. Buryn bizde ımport ósimi aralyq taýarlar men óndiris quraldarynyń esebinen bolsa, qazir halyq tutynatyn taýarlardy syrttan ákelý basymdyqqa ıe bolyp otyr. Tutyný taýarlarynyń ımporty azyq-túlikten (úlesi – 28%) jáne azyq-túlikke jatpaıtyn (úlesi – 72%) ónimderden turatyny belgili. Qazirgi tańda sońǵysynyń bási basym tur. Ulttyq banktiń málimetinshe, tek byltyrǵy 9 aı ishinde azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy jetkizý 2020 jylmen salystyrǵanda 25,9%-ǵa jáne daǵdarysqa deıingi 2019 jylǵa qaraǵanda 30,7%-ǵa ósip, 6,3 mlrd dollardy quraǵan. Iporttyń eń úlken ósimi Reseıden, О́zbekstannan jáne Japonııadan kelgen. Bul memleketterden negizinen avtokólikter tasymaldanǵan, onyń ımporttyq kólemi 1 mlrd dollarǵa jetken. Odan keıin Qytaı tur, bul elden aıaqkıim kóp ákelinipti.
Sondaı-aq bıyl avtomobılderge arnalǵan shanaqtar, ólshenip satylatyn dárilik zattar, mys kenderi men konsentrattar, qara metaldan jasalǵan ózge de buıymdar, ártúrli bólshekter syrttan kóp tasymaldanǵan. Sonyń esebinen ımport ósip otyr.
Elimizde ımportqa táýeldilik deńgeıin tómendetý boıynsha birqatar jumys qolǵa alynǵan. Osy baǵytta shet memleketterdiń ozyq tájirıbesi de zerdelendi. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Q.О́skenbaev Úkimet otyrysynda Importty almastyrýdyń 2025 jylǵa deıingi baǵdarlamasy ázirlenip jatqanyn aıtqan edi. Onyń sózine qaraǵanda, mınıstrlik ımportty almastyrýǵa basa nazar aýdara otyryp, óńdeý ónerkásibin damytý múmkindikterine saraptama júrgizgen. О́ńir ákimdikterimen birlese júrgizgen jumys nátıjesinde daıyn ónimdi eksporttaýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalyq jobalar pýly ázirlenipti. Ol tizimge 700-ge jýyq joba kirgen. Mınıstrdiń aıtýynsha, olardyń 286-sy – ımportty almastyratyn negizgi jobalar. Bıyl 165 joba iske qosylsa, qalǵan 498 joba 2023 jyldan bastap 2026 jylǵa deıin júzege asyrylmaq.
Mınıstrliktiń habarlamasyna sensek, jobalardy iske asyrýdyń nátıjesinde barlyǵy 9,1 mlrd dollar kólemindegi ónim almastyrylady, shıkizattyq emes taýar eksportynyń ósýi 17,2 mlrd dollardy quraıdy. Sonymen qatar jospar boıynsha ferroqorytpalardy álemdik eksportta ekinshi orynǵa shyǵarý, bolat ımportyn 75%-ǵa qysqartý, maqta óńdeýdi 100%-ǵa deıin arttyrý, sondaı-aq eden jabyndary men geosıntetıka ımportyn 25%-ǵa almastyrý kózdelip otyr.
