Qarjy pıramıdasy: Kóp asqanǵa – bir tosqan

Jalǵan uıymnyń lısenzııasy bolmaıdy

Osyndaı jaǵdaılar jıilep ketkennen keıin memleket zańdy kúsheıtti. Endi qarjy pıramıdasyn qurýmen aınalysqandar ǵana emes, onyń jarnamasyn júr­gizgender de qylmystyq jaýap­kershilikke tartylady.

Ishki ister mınıstrliginiń derek­­terine súıensek, 2022 jyl­ǵy mamyrda «Qarjylyq (ınves­tısııalyq) pıramıdany qurý jáne oǵan basshylyq etý» 217-baby boıynsha 163 qylmys­tyq is tirkelgen, bul bıylǵy qańtar aıy­men salystyrǵanda eki esedeı kóp. Endi ýákiletti organdar qar­jy pıramıdalaryna qatysty jumys tásilderin jan-jaqty qarastyryp, jalǵan kompanııalardy quryqtaý tetikterin úzdiksiz jetildirip jatyr.

Qarjylyq monıtorıng agenttigi baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, qa­zirgi tańda analıtıkalyq qural­dar­dy keńinen qoldaný arqyly «jaza­laýshy» postfaktorlyq ádisten profı­lak­tı­kalyq ádiske kóshý qolǵa alynǵan. Iаǵnı qoldanystaǵy zańnamaǵa qarjy pı­ra­mıdalaryn jarnamalaǵany úshin qyl­­mystyq jaýapkershilik engizildi. Buǵan qosa, pıramıdalardy jarnamalaı­tyn saıttardy buǵattaýdyń tetigi de ázir­len­di. Qabyldanǵan sharalardyń ná­tı­jesinde qazirdiń ózinde 3 myńnan astam osyndaı saıttar buǵattalýǵa jibe­ri­lipti.

«Bıyl barlyǵy 28 qarjy pıramıdasyn uıymdastyrýshylarǵa qatysty Qylmystyq kodekstiń 217-baby bo­ıynsha 33 qylmystyq is tirkelgen. Sot 7 qylmystyq isti qarady, 11 adam sottaldy. Olardyń bireýi – shet eldiń azamaty. Qylmysqa qatysy bar tulǵalar 3 jyldan 6 jyl 8 aıǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Bul rette 7 adam 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıryldy», deıdi vedomstvo ókilderi.

Al Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń FinGramota.kz resýr­sy­nyń habarlaýynsha, qazirdiń ózinde Aqtóbede tórt qarjy pıramıdasy – «Estate Lombard», «Nuráli kapıtal», «Tıimdi qaryz» jáne «Garant 24» isi boıynsha aýqymdy prosess júrip jatyr. Qazaqstannyń barlyq óńirinen 17 myńnan astam adam zardap shekken. Polısııanyń dereginshe, keltirilgen shyǵyn kólemi 30 mlrd teńgeden asady. Zardap shegýshilerdiń kópshiligi turyp jatqan úıine deıin satyp, pıramıdaǵa aqsha quıǵan. Jalǵyz kóligin salyp, jaıaý qalǵandar da barshylyq.

«Qarjy pıramıdalaryn uıymdas­ty­rýshylar aı saıyn 35%-dan joǵary ınvestısııalyq paıyzdy ýáde etedi. Biraq bul qomaqty aqshaǵa qarjy pıramıdasyna qatysýshylardyń alǵashqy legi ǵana iligýi múmkin. Qalǵandary qur ýádeni qanaǵat tutady, biraq olar úmitin úzbeıdi, sóıtip júrip ýaqytyn joǵaltyp alady», deıdi Stop-piramida.kz jobasynyń ókili Nurken Shardarbekov.

Ol qarajatyn belgisiz adamdarǵa bermes buryn jelidegi túrli ınvestısııalyq onlaın-jobalar týraly aqparattardy jáne kompanııanyń bar-joǵyn aldymen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń saıtynan bir tekserip alýǵa shaqyrady. О́ıtkeni lısenzııasy joq uıymdar agenttik tiziminde tirkelmegen.

2021 jyly qarjy pıramıdalarynyń belgileri bar sýbektilerdi aldyn ala anyqtaý maqsatynda agenttik qarjy pıramıdalarynyń 39 belgisinen turatyn tizbeni ázirlep shyqqan. Onda vedomstvo ókilderi qarjy pıramıdasynyń eń birinshi belgisi – olarda qarjy retteýshisi ekenin dáleldeıtin lısenzııasy bolmaıtynyn atap ótti. Agenttiktiń habarlaýynsha, qarjy pıramıdalary qarjy uıymdaryna jatpaıdy jáne olardyń depozıtterdi qabyldaý, jeke tul­ǵalardyń banktik shottaryn ashý jáne júrgizý, sondaı-aq baǵaly qaǵazdar naryǵynda qyzmetti júzege asyrýǵa quqy joq. Qarjy uıymynyń lısenzııasynyń bar-joǵyn agenttiktiń www.gov.kz saıtynan tekserýge bolady.

Jalǵan jarnama jarǵa jyǵady

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń saıtynda jarııalanǵan «BCC Invest» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Aleksandr Dronınniń málimdemesine súıensek, qarjy pıramıdalary ózderin kez kelgen uıym retinde kórsetýi múmkin. Kóbinese olar ózderin ınvestısııalyq uıym retinde tanystyrady. Jarnamalary da «jarqyrap» turady. Olar «perspektıvaly bıznes», «joǵary tehnologııalyq kompanııa», «ın­no­vasııalyq joba» degen urandarǵa áýes. Sondaı-aq alaıaqtar ózderin basqa­rý­shy kompanııalar, tutyný koopera­tıv­teri, býkmekerlik keńseler jáne t.b. bo­lyp kórsetýi múmkin.

«Áleýmettik jeliler men messendjer­ler­de pıramıdalardyń sany ar­typ keledi. Sondyqtan sizdi túrli chat­tarǵa, áleýmettik jelilerdegi jal­py áńgimege qosylýǵa shaqyrýy múm­kin. Mundaı jelilerdiń jetegine erip ket­pe­ńiz. Bul – onlaın-pıramıda bolýy múm­kin, saq bolyńyz», dep esker­tedi A.Dronın.

«О́te paıdaly da jyldam tabys ta­ba­­tyn bızneske» shaqyrǵan jarnama­lar áleýmettik jelilerde órip júr. Ins­tagram, telegram, feısbýk jeli­le­ri­ne pikir qaldyrýshylardyń arasynda mindetti túrde osyndaı jarnama­lar órip júredi. Mamandar mundaı jeńil tabysqa qumartpaýdy, jeńil aq­sha­nyń sońy jaqsylyqqa aparmaıtynyn es­ker­tedi. «Búginde krıptovalıý­talar ınvestısııasyn jarnamalaý úrdisi beleń alyp bara jatqanyn baıqap júr­miz. Alaıaqtar ınvestısııalyq saıt quryp, krıptovalıýtalarmen, sheteldik kompanııalardyń aksııa­larymen, bıjýterııamen, týrıstik joldamalarmen nemese basqa da qyzmetter men taýarlarmen zańdy túrde saýda jasaıtynyn habarlap jatady. Bul da alaıaqtyqtyń bir túri. Eger sizge asa joǵary paıyzdar, keıde tipti kúndelikti tabys jáne ózińizdiń artynan taǵy da adamdar ákel­ge­nińiz úshin qosymsha bonýstar ýáde etse, muny birden pıramıda ekenin tanyp, odan boıdy aýlaq salǵanyńyz jón. Qarjy pıramıdasynyń aıqyn belgisi de osy», deıdi mamandar.

Onlaın ınvestısııalyq oıyndar túrindegi qarjylyq pıramıdalardyń jańa túri Qazaqstanda asa keń taralma­ǵa­nyn aıta ketý kerek. Reseıdiń Ortalyq banki 2021 jylǵy kúzden bastap qaýipti qarjy pıramıdalaryn belsendi túrde anyqtaı bastaǵan jáne óz tizimine qarjy naryǵynda zańsyz qyzmet belgileri bar kompanııalardy engizipti. Qazaqstanda da osyndaı josyqsyz qyzmet belgileri bar uıymdardyń tizimin júrgizý qolǵa alyndy, ony Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi jańartyp otyrady.

Qazirgi ýaqytta tizimge qyzmeti qar­jy­lyq lısenzııalaý men retteý ól­sheminen tys ornalasqan jáne qarjy ret­­­teýishiniń ınternet-resýrsynda jáne Fingramota.kz oqytý saıtynda jarııa­lanǵan 154 sýbekt kiredi, deıdi agenttik mamandary.

Qarjy pıramıdasynyń taǵy bir belgisi – qupııalylyǵy, deıdi vedomstvo­nyń jarııalaǵan habarlamasynda. Kom­panııa quryltaıshylary men basshy­larynyń bolmaýy, ne joba týraly naq­ty aq­parat­tyń joqtyǵy birden kúmán týǵy­zýǵa tıis.

«Kóp jaǵdaıda qarjy pıramıdalary ózderiniń munaı óndirý, altyn óndirý, qurylys, mıkroqarjylyq qyzmet, Forex naryǵy tárizdi joǵary kiris ákeletin salalarda qyzmet etetinderin málimdeıdi. Olar kompanııaǵa tartylǵan qarajat pen basqa da esep-qısap týraly aqparat usyna almaıdy. Máselen, kompanııa zańdy tulǵa túrinde qurylǵan bolsa, onda onyń saıtynda quryltaıshylyq qujattar ornalas­tyrylýy kerek, al pıramı­dalarda ondaı qujattar bolmaıdy, muny da eskergen jón. Eger siz qarjy pıramıdasyna tap bolsańyz, onda «Fingramota Online» mobıldi qosymshasy arqyly nemese qalalyq telefonnan call-ortalyǵyna «1459» nómiri boıynsha qońyraý shalyp, qarjy retteýshisine júgine alasyz», deıdi FinGramota.kz.

Basty maqsat – qarjy pıramıdasynyń jolyn kesý

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qarjy pıramıdalarynyń jo­lyn kesý maqsatynda alqaly organ qurǵan. Qarjy pıramıdalaryn anyqtaý jáne olardyń qyzmetin toqtatý boıynsha tıimdi sharalar ázirleýge kirisken organnyń quramynda atalǵan agenttiktiń, Bas prokýratýranyń, Ult­tyq banktiń, Ishki ister mınıstrligi men Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń jáne Aqparat jáne qoǵamdyq damý mı­nıstrliginiń ókilderi bar.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agent­tiginiń qarjy naryǵyndaǵy teris paı­dalanýshylyqqa qarsy is-qımyl bas­­qarmasynyń bastyǵy Maqsat Shaǵ­da­­rovtyń aıtýynsha, agenttik qarjy pıramıdasynyń belgileri anyqtalǵan uıymdar týraly quqyq qorǵaý organdaryna únemi aqparat berip otyrady. Osylaısha, 2022 jyldyń basynan bas­tap Qarjylyq monıtorıng agenttigine 14 sýbekt boıynsha (2021 jyly – 73) jáne Ishki ister mınıstrligine 36 sýbekt­ bo­ıynsha (2021 jyly – 135) aqparat, onyń ishinde ekinshi deńgeıdegi bankterden alynǵan aqparat joldanǵan.

Vedomstvo qarjylyq pıramıdalar belgileriniń tizimin bekitkenin habarlady. Oǵan josyqsyz minez-qulyq prak­tık­asynyń 39 ólshemsharty engizilgen. Bul jumys Qarjylyq alaıaqtyq jáne qarjy pıra­mıdalaryna qarsy is-qımyl jónindegi vedomstvoaralyq ju­mys toby­­nyń qyzmeti sheńberinde júr­gizi­lip­­ti.

Eger jumys tobyna alaıaqtyq áreket­teri baıqalǵan jáne alaıaqtyq áre­ket­ter­diń belgileri anyqtalǵan kompanııa­lar týraly aqparat kelip tússe, onda olarmen quqyq qorǵaý organdary aınalysa bastaıdy. Alaıaqtyq áreketteri dá­leldengennen keıin qylmystyq is qoz­ǵa­lyp, alaıaqtardyń budan ári aqshany zańsyz alý úshin adamdar tarta almaıtyndaı kompanııanyń veb-saıty buǵattalady.

Qarjy pıramıdalaryn anyqtaý bo­­ıynsha aldyn alý sharalary sheńberinde memlekettik organdar 2022 jyldyń bi­rin­shi jartyjyldyǵynda 3 myńnan astam saıtty buǵattap, 44 qylmystyq is qoz­ǵapty. Qyzmeti kúmándi kompanııa­lar áli de tekserilip jatyr. Mamandar el tur­ǵyn­daryn kúdikti uıymdardyń qu­ry­ǵyna ilinip qalmaı, tapqan tabysyn baıyppen jumsaýǵa shaqyrady.