Al óńirlerde jaǵdaı qandaı? Bul máseleni bilmek nıetpen Shymkent qalalyq sıfrlandyrý basqarmasynyń basshysy Áset Abdrahanovtan surap bilgen edik. Jaýapty sala basshysynyń aıtýynsha, respýblıkanyń úshinshi megapolısin sıfrlandyrý jumystary josparǵa saı atqarylýda. Bul nendeı josparlar degen saýalǵa basqarma basshysy qalany túgel sapaly ınternetpen qamtamasyz etip, Shymkentti smart-sıtı jobasyna saı damytý dep jaýap berdi.
Internetke degen suranys, ásirese Shymkentte eki jyl qatarynan jalǵasqan karantındik shekteýler kezinde qatty bilindi. Oqýshylar men kóptegen jumysshy úıde onlaın rejimge kóshkende megapolıstegi sıfrlyq áleýettiń qanshalyqty deńgeıde ekendigi anyq kórindi. Sondyqtan Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý ári zaman kóshinen qalmaý maqsatynda búginde bul salada tıisti jumystar óte shapshań túrde atqarylyp jatyr.
Buǵan dálel retinde basqarma basshysy qolǵa alynǵan jáne josparda turǵan isteri jóninde baıandap berdi. Máselen, 2021 jyly ınternetti qoljetimdi etetin 14 bazalyq stansa ornatylyp, 200 myńǵa jýyq halyq sapaly ǵalamtor ıgiligine qol jetkizse, bıyl 12 bazalyq stansa qoıý joparda bar. Tipti búgingi tańda onyń tórteýi qalanyń shalǵaı eldi mekenderine ornatylyp úlgerdi.
«Qudaıǵa shúkir, burynǵy kezben salystyrǵanda ınternet sapasy anaǵurlym artyp, oǵan qoljetimdilik te áldeqaıda óse túsken. Moıyndaý kerek, alǵashynda keıbir qaladan jyraqta jatqan aýyldarda, tipti uıaly telefonmen qońyraý shalýdyń ózi muń edi. Sodan beri jaǵdaı ońalyp, eldi ınternetpen qamtý, salalardy sıfrly formatqa kóshirý deńgeıi jedel túrde iske asyrylyp jatyr. О́ıtkeni bul – memlekettiń nazarynda turǵan basty mindetterdiń biri. Sıfrlandyrý júıesiniń ozyqtyǵy jalpy eldiń búgingi tańdaǵy álem aldyndaǵy damýynyń reıtıngisi, negizgi kórsetkishiniń biri bolyp sanalady. Bul turǵyda Shymkentte atqarylyp jatqan jumystar, aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistikterimiz joq emes», deıdi Áset Maratuly.
Sonyń bir aıǵaǵy, basqarma «Vostoktelekom» kompanııasymen birlesip 20 bazalyq stansa ornatqaly jatyr. Statıstıkalyq derekterge kóz júgirtsek, 2020 jyly jalpy qalanyń jartysy ǵana ınternettiń talshyqty-optıkalyq jelisimen qamtylǵan bolatyn. Ol ınternet jyldamdyǵy men sapasynyń kúshtiligin qamtamasyz etetini belgili. Deı turǵanmen, sıfrlyq naryqta negizgi oıynshylar sanalatyn «Transtelekom» men «Qazaqtelekom» kompanııalary talshyqty-optıkalyq jelini kópqabatty úılerge tartýmen ǵana shektelip otyr. О́ıtkeni bul jumystar qyrýar qarjyny talap etedi jáne rentabeldigi de anaý aıtqandaı joǵary emes. Al Shymkenttegi turǵyn úılerdiń 70 paıyzǵa jýyǵy jeke sektordaǵy jer úıler ekenin eskersek, eldi mekenderdi ınternetke qosý jumystary tym baıaý júrer edi. Osy máseleniń oń sheshimin tabý maqsatynda basqarma úlken júkti mindetine ala alatyn áleýetti ınvestorlardy izdestirdi. Sóıtip, jergilikti jerden, ıaǵnı ózimizdiń Qaraǵandy men Mańǵystaý oblystarynan ınvestorlar tabylyp, Shymkent qalasy ákimdiginiń talap-tilegine ún qatty.
Sodan beri 2021 jyldyń maýsymynan bastap eki ınvestordyń biri Shymkent mańyndaǵy halyq kóp shoǵyrlanǵan Sáýle, Dostyq, Asar sekildi 10 eldi mekenge talshyqty-optıkalyq ınternet jelisin júrgizdi. Bıyl qosymsha taǵy 15 eldi mekenge ınternet jelisi tartylyp, bul kórsetkishti 75 paıyzǵa jetkizý mejesi qoıylyp otyr. Sonyń nátıjesinde, Samal-3, Qursaı, Elaman, Qazyǵurt eldi mekenderiniń turǵyndary sapaly ınternet ıgiligin kóre bastady. Bul rette ınvestorlar qolǵa alǵan bastamalaryna qarjy quıýdy aıap jatqan joq. О́z kezeginde qarapaıym halyq ta qoldaý bildirip, óz yqtııarlyǵymen esiginiń aldyna kelip turǵan ınternetke qosylsa, 2025 jylǵa qaraı Shymkentte ınternetpen qamtylý kórsetkishi júz paıyzǵa jetedi eken. Bul sıfrdy júzege asyrý álbette birinshi kezekte eldi meken turǵyndarynyń óz qolynda turǵan dúnıe ekenin umytpaý kerek.
Shymkentten 20 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Saıram, Toǵys, Maıatas syndy aýyldar bar. Olarǵa talshyqty-optıkalyq ınternet jelisin tartý tym qymbat. Sondyqtan onyń basqa sheshimi retinde bıiktigi 40 metrlik radıotolqyn taratqysh munaralar arqyly ınternetpen qamtý kózdelip otyr. Bir ereksheligi, megapolıstiń ortalyq aýdandarynda da jer úıler kóp. Bul rette taǵy bir ınvestor «Fıshnet» kompanııasy 80 kóshege nemese 260 shaqyrymǵa ınternet jelisin júrgizdi. Sonymen bıyl kabeldik ınternet jelisin tartý josparlanǵan 15 eldi mekenge taǵy da segizi qosylyp otyr. Investorlardyń bir jaqsy jeri, klıentterge barynsha jaıly jaǵdaı jasaýǵa tyrysady. Máselen, 112 kvartal nemese Samal shaǵyn aýdany turǵyndaryn ınternet jelisine qosýǵa «Qazaqtelekom» kompanııasy qulyq tanytpasa, ınvestorlar kerisinshe, halyqtyń ótinishin qalaıda oryndaýdyń jolyn qarastyrady.
Basqarma basshysy áńgimesinde baıandap ótkendeı, búgingi tańda halyqtyń kommýnaldyq máselesiniń kópshiligi derlik oń sheshimin tapqan. Qazir barlyq eldi mekende sapaly jaryq bar, esik aldyndaǵy kolonkadan sý sarqyrap aǵyp jatyr, kóp otbasynyń shańyraǵynda «kógildir otyn» mazdap tur. Buryn qara túnek basyp turatyn kóshelerdiń birazynda jaryqshamdar jarqyrap, túngi qalanyń sáni kirip qaldy. Qala berdi, shaıyndy sýlardy aǵyzyp áketetin káriz júıesiniń sharapatyn shette otyrǵan qala jurty da kóre bastady. Osyndaı kommýnaldyq ıgilikter men jaqsylyqtardy jan-tánimen sezingen shymkenttikter endi jaıly servıske umtylýdy jón sanap otyr. Ol – álbette, jyldamdyǵy asqan, sapasy artqan ınternet. Qala bıliginiń endigi kózdegen maqsaty da sıfrlyq júıeniń ınfraqurylymyn jasaqtaý bolyp otyr.
Sol úshin ınternet jelisin tartý isimen aınalysatyn úshinshi ızraıldik ınvestormen kelissózder júrgizilip jatyr. Qanatqaqty joba retinde Turlan ekspedısııasy aýmaǵyndaǵy 10 úıdi ınternetke qosyp kórmek. Keleshekte Yntymaq-1,2 jáne Nurshýaq shaǵyn aýdandaryna ınternet jelisin tartý maqsaty qoıylyp otyr.
Úıren de jıren
Árıne, qazirgideı sıfrlyq dáýirde ınternet bolmasa jurt ózine qajetti qyzmet túrleriniń birin de ala almas edi. Endigi jerde basqarmanyń aldynda turǵan mindet – halyqtyń sıfrlyq saýatyn ashý. Qyzmettiń barlyq túrin halyqqa qoljetimdi etý úshin sıfrlyq júıeniń artyqshylyǵyn kádege jaratqan ákimdik tarapy búginde iShymkent.kz platformasyn iske qosty. Sózdiń basynda aıtylǵandaı, turǵyndardyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrý maqsatynda 13 myńdaı halyqty 5 baǵyt boıynsha arnaıy kýrstarǵa qatystyrýdyń jospary túzilip jatyr.
«Árbir azamat búgingi zamanda jan-jaqty bilimdi, kókirek kózi oıaý bolýy shart. Sol sebepti adamdardy jas ereksheligine bólmeı sıfrly saýatty bolǵanyn qalaımyz. Túptep kelgende eger adam ınternet arqyly jumysty jaqsy meńgergen bolsa, kezekte turyp alatyn barlyq qyzmetti úıde otyryp ta óziniń ala berýine múmkindik týady. Máselen, qazir kópshilik jurt jer ýchaskesiniń nysanaly maqsatyn ózgertý úshin arnaıy qyzmetkerge júginedi. Al sıfrlyq servısti jaqsy bilseńiz, osy qujatty ózińiz-aq daıyndaı alasyz. Sonda eger halyq sıfrlyq qyzmet turǵysynan saýatty bolsa, búgingideı araǵa deldal salyp, bireýlerge aldanyp, opyq jep júrmes edi», dedi Áset Abdrahanov.
Sıfrlyq júıe boıynsha Shymkentte iske asyp jatqan ońdy isterdiń biri – baqylaý kameralarynyń ornatylýy. Derekke sáıkes, qalada 3 177 kamera bar. Onyń jartysy beınebaqylaýǵa arnalsa, 1 677-si jol qaýipsizdigin baqylaıtyn kameralar. Basqarma basshysy bul bastamanyń tıimdiligi men nátıjesi óte joǵary bolǵanyn aıtady. Sonyń nátıjesinde, megapolıs kósheleri men joldarynda tártip túzelip, qaýipsizdik azaıǵan. Ásirese zańǵa qyryn qaraıtyn júrgizýshiler aıyppuldan aýzy kúıip, biraz jónge kelip qaldy. Sonyń ishinde kólikti júrgizgende spıdometrin umytyp ketetin jastardyń aptyǵy basylǵan. Málimet boıynsha bıyl qosymsha taǵy myń kamera ornatylady. Onyń 800-i beınebaqylaý fýnksııasyn atqarady. Qazirgi ýaqytta qaladaǵy barlyq mektepte beınabaqylaý qurylǵylary qoıylyp, jergilikti polısııa departamentiniń jedel basqarý ortalyǵyna qosylǵan. Endigi rette balabaqsha men aýrýhanalar beınebaqylaý kameralarymen qamtylatyn bolady. Basqarmanyń aldyna qoıyp otyrǵan jospary boıynsha, 2025 jylǵa qaraı qaladaǵy kameralar úlesi 57 paıyzǵa jetýge tıis.
Mamannyń aıtýynsha, byltyr bul kórsetkish 21 paıyz bolǵan eken. Qala aýmaǵy burynǵymen salystyrǵanda birneshe esege ulǵaıǵan. Sondyqtan qala ákimdigi shalǵaı eldi mekenderdi baqylaý kamerasynyń nazarynda ustaýǵa tyrysyp jatyr. Negizinde eldi mekenderdiń úlken kóshelerinde kameralar baıaǵydan jumys isteıdi. Polısııa qyzmetiniń usynysymen qosymsha kóshelerdi de endi kameranyń obektıvine alý kózdelip otyr. Jalpy qalany 100 paıyz beınebaqylaýmen qamtý úshin 19,5 myń kamera kerek eken. Degenmen bıýdjet shamasyna qaraı kameralar ornatý isi qalada jalǵasyn taba bermek.
Qala ákimdigi tarapynan amanat partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn oryndaý jáne ulttyq jobalarda belgilengen mindetterdi júzege asyrý maqsatynda Sifro akademııasy ashyldy. Onyń boı kóterýine ınvestorlar da kómegin tıgizdi. Sonymen birge megapolıste Robopark mektebi de shákirtter qabyldap jatyr. Sıfrlyq saýattylyqqa úıretetin bilim oshaǵynda 50 adam tálim alýda. Mundaı oqý oryndarynyń ashylýy ne úshin qajet bolǵanyn jaýapty maman bylaısha túsindirip berdi.
«Shymkent respýblıkanyń eń iri megapolısteriniń biri bolǵanymen munda kásibı IT mektepter joq. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda jańa bilim ordasynyń irgesin qaladyq. Igi bastama óz nátıjesin uzaq kúttirgen joq. Sıfrlyq saýat ashý kýrsynan ótken 10 jasar bala búginde veb-saıt ázirlep, aqsha tabýdyń qamyna kirisken. Shyntýaıtyna kelgende, qalada IT salasynyń bilikti mamandary sanaýly ǵana. Sondyqtan olardyń arasynda básekelestik bolý úshin osyndaı IT ilimin tereń oqytatyn mektepter qajet. Sonda Shymkentte IT salasy qarqyndy damıtyn bolady», dedi Áset Maratuly.
Onyń málimdeýinshe, iShymkent.kz platformasynyń keleshegi óte zor bolmaq. Qazirdiń ózinde kommýnaldyq qyzmetter avtomattandyrylyp, platformaǵa qosyldy. Osyǵan arnaıy dıspetcherlik pýnkt, ıaǵnı halyqtyq keńse ashylyp, qarapaıym turǵyndar sol jerden monopolıstermen kelisimshartqa tura alady. Endigi josparda Múlik ıeleri birlestigi men Jaı seriktestik jumystaryn avtomattandyrý tur. Jalpy, turǵyn úı reformasynda kózdelgen jańa basqarý nysanyna ótý úshin úı turǵyndarynyń osy maqsatqa arnaıy uıymdastyrylatyn basqosýyna túgeldeı derlik qatysýy mindetti. Osy tusta árkim jeke sharýasymen jınalysqa ýaqytynda qatysa almaı qalatyny taǵy bar. Sondyqtan bul isti jeńildetý úshin jaýapty mamannyń pikirinshe, Nur-Sultan qalasyndaǵydaı sıfrly júıege kóshirý kerek. Al ol mindetti Shymkentte iShymkent.kz platformasy júzege asyra alady. Jalpy, basqarma basshysynyń oıynda barlyq saladaǵy qyzmet túrlerin, máselen, bilim berý, muǵalimderdi jumysqa qabyldaý sekildi fýnksııalardy joǵaryda atalǵan bir platformaǵa biriktirý ıdeıasy jatyr. Sonda Shymkenttiń táýelsiz, óz aldyna jeke ekojúıesi paıda bolmaq.
Qala ákimdigi tarapynan qoǵamdyq kólikter salasyn sıfrlandyrý isinde de biraz maqtanarlyq dúnıe bar. Sonyń ishinde iKólik júıesin atap ótýge bolady. Bul sıfrlyq qyzmet avtobýstar qozǵalysyn uıaly telefondaǵy qosymsha arqyly baqylap otyrýǵa múmkindik beredi.
Shymkent qalasynda myńnan astam qıylys pen úsh júzge jýyq baǵdarsham bar. Úsh baǵdarsham ǵana komýtator arqyly jumys isteıdi. Iаǵnı kólik keptelisi kezinde jaǵdaıǵa qaraı dıspetcherlik ortalyqtan baǵdarsham tústeri rettelip otyrady. Aldaǵy ýaqytta taǵy qaladaǵy 70 baǵdarsham komýtatorlyq baqylaýǵa ótedi. Bul – jańǵyrtýdyń birinshi kezeńi. Sıfrlyq modernızasııanyń ekinshi kezeńinde baǵdarshamdarǵa aqyldy datchıkter qoıylady. Sonda alýan tústi qurylǵy joldaǵy qozǵalysty óz erkimen analız jasaı otyryp retteıtin bolady. Mamannyń sózinshe, mundaı júıege tezirek ótip úlgermesek, aldaǵy 5 jylda kólik sanynyń kóptiginen joldarda uzyn-sonar keptelis oryn alýy bek múmkin eken. Budan bólek megapolıste jeke menshik IT hab ashý kózdelip otyr. Ol kovorkıng ortalyq sekildi qyzmet atqaratyn bolady. Buǵan da ákimdik tıisti ınvestor qarastyrý ústinde. Jalpy, jyl basynan beri qalanyń sıfrlyq damý josparlaryn iske asyrýǵa mıllıardtaǵan qarjy ınvestısııa tartylyp úlgerdi.
ShYMKENT
