Alaıda damyǵan medısınanyń ózi tuqym qýalaıtyn talaı derttiń daýasyn tolyq taba almaı keledi. Bizdiń dáýirimizge deıin 400 jyl buryn «qasıetti aýrý» jaıynda birinshi bolyp traktat jazyp shyqqan Gıppokrat talma aýrýy kún, jel, sýyqtyń áserinen bolatyn mıdaǵy ózgerister dep túsindirdi. Qazirgi kúni talma aýrýy – bas súıek mıdyń sozylmaly aýrýy dep esepteledi.
Degenmen, epılepsııaǵa dýshar bolý sebebi áli de tolyq anyqtalmaǵan. Kóbinese, sábı qursaqta jatqanda ne týǵannan keıin mıynda isik bolýynan, mı shaıqalǵannan nemese qabynýynan, mıdyń ártúrli aýrýlarynan bolady deıdi. Eger áke-sheshesi maskúnem bolsa da balalary epılepsııaǵa shaldyǵýy múmkin. Aýrý ustar aldynda adamnyń basy aýyryp, meń-zeń bolady, qoly dirildep, kózi qaraýytady, bir jerdi shyr aınalyp, aıqaılap, esinen tanyp qulaıdy. Aýzynan kóbigi aǵady, basyn soǵyp, tilin shaınaıdy. Denesi siresip, kógerip qatyp qalady da, birneshe sekýndtan keıin basyn soqqylap, selkildeı bastaıdy. Budan keıin naýqas adam birazǵa deıin esin jııa almaı, uıyqtap ketedi. Oıanǵanda ne istep, ne qoıǵanyn bilmeıdi. Keıde aýrý jeńil ustap, selkildemeı-aq esinen tanyp qulaıdy, ustama tez basylady. Epılepsııanyń qaıtalap ustaýy kóbine eshbir sebepsiz bolady. Keıde qoryqqanda, bir nársege ashýlanǵanda, sharshaǵanda jıileýi múmkin. Epılepsııanyń uzaq ýaqyt ustaıtyn túri de bolady. Mundaı kezde naýqas adam selkildep qulamaıdy. Biraq psıhıkalyq áreketi ózgerip, minez-qulqy buzylady. Naýqas tunjyrap, aınalasynda bolyp jatqan jaǵdaıǵa kóńil bólmeı, ózine qoıylǵan suraqqa jaýap bermeıdi. Onyń kóz aldyna ártúrli zat elesteıdi, dybys estiledi, ár jerden birdeńe izdep áýrege túsedi. Qasyndaǵy adamǵa retsiz tıisip, urysady, úıden shyǵyp ketýi de múmkin. Keıde ózin ózi julyp, betin tyrnaıdy, qolyna túsken zatty syndyrady, aıqaılap, jylap, qatty kúızeledi. Ustama bitkennen keıin osy istegenderiniń bireýin de esine ala almaıdy. Epılepsııa asqynǵan saıyn jıi ustap, naýqas adamnyń minezi, júris-turysy, oı-órisi ózgerip, oıyn durystap jetkize almaıtyn bolady. Umytshaq bolyp, bolmashy nársege renjip qalady. О́zin renjitken adamǵa óshigip, ol adamdy eshqashan umytpaıdy. Qysqasy, talmanyń túri de, paıda bolý sebepteri de ártúrli bolyp keledi. Eń bastysy, dárigerler aldymen epılepsııaǵa ne sebep bolǵanyn anyqtap alady.
Sonymen talma aýrýyn hırýrgııalyq otanyń kómegimen emdep jazýǵa, ıakı ozyq medısınalyq tehnologııalardyń aralasýymen naýqastyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa, jaǵdaıyn jeńildetýge bola ma?
Mysaly, jýyrda el aýzynda «Sovmınka» degen ataýmen júrgen Prezıdent Is basqarmasy Medısınalyq ortalyǵy – Ortalyq klınıkalyq aýrýhanasynda Qazaqstannyń jetekshi epıleptologteriniń «Farmakologııalyq-rezıstentti epılepsııa. Hırýrgııa aldy dıagnostıka qaǵıdalary jáne emdeý tásili retinde vagýs stımýlıasııasy» taqyrybynda dóńgelek ústeli ótip, elimizdiń jetekshi neırohırýrgteri epılepsııany emdeý tásilderine taldaý jasaýǵa tyrysyp baqty.
Joǵaryda atap ótkendeı, bul kesel bizdiń zamanymyzǵa deıin de bolǵany belgili. Medısınalyq zertteýler sol kezdegi adamdardyń ony qudaıdyń jibergen jazasy deı otyryp, naýqastyń bas súıegin tesip, operasııa jasaý arqyly jyndy naýqastyń boıynan qýýǵa tyrysqanyn dáıekteıdi.
Aıtqandaı, «talmasy ustaýdan» nebir áýlıe, paıǵambarlar, oıshyldar men talantty jazýshylar, han tuqymdary da zardap shekse, bul dert Sokrat, Platon, Nobel, Dostoevskıı, Flober, Van Gog, Nostradamýs, Janna d’Ark, Napoleon, Ivan Groznyı, I Petr syndy tulǵalardy da aınalyp ótpegeni aıan.
– Shyndyǵynda da, bul aýrýdy «qasıetti» dep ataıdy. Álmısaqtan bul dertke dýshar bolýdan bári qoryqqan, oǵan shaldyqqannyń ishinde jyny bar dep eseptelgen. Biraq epılepsııa men sırek kezdesetin zııatkerlik qabiletterdiń arasynda baılanystyń bolýyn ǵylymı jolmen áli rastaǵan joq, degenmen joqqa da shyǵarmaıdy. Qazirgi tańda epılepsııadan 50 mıllıondaı adam zardap shegedi jáne bular ártúrli jastaǵy, túrli qabilet ıeleri. Qazaqstanda resmı túrde epılepsııaǵa shaldyqqan naýqastar sany – 76 myń, alaıda derek durys emes. О́ıtkeni bul keselge dýshar bolǵan pasıentterdiń kópshiligi esepke turmaıdy, dárigerge barmaıdy, emshi-domshyǵa emdelip, ókinishke qaraı, dertin asqyndyryp alady, – deıdi Ortalyq klınıkalyq aýrýhanasynyń neırohırýrgııa bólimshesiniń meńgerýshisi Marat Sarshaev.
Aıtarlyqtaı tájirıbe jınaqtap kele jatqan otandyq neırohırýrgterdiń osy bas qosýynda mamandarǵa eń negizgi saýaldardy qoıyp úlgergen edik.
– Zamanaýı medısına bul aýrýdyń sebepterin qalaı sıpattaıdy?
– Epılepsııanyń paıda bolý sebepteri ár túrli. Bul – genetıkalyq faktor, bosanǵan kezdegi, bas súıek-mı jaraqattary, ýlaný, metabolıkalyq buzylý. Ýaqyt óte kele naýqastardyń – sýyqty seziný, kózge kórinetin gallıýsınasııalar, tejelingen jaǵdaı sııaqty jaǵdaılardan talmasy ustaıdy.
– Endigi jerde epılepsııany emdep, otanyń kómegimen jazýǵa bola ma?
– Dárigerge der kezinde júgingen jaǵdaıda oqıǵalardyń 60%-dan astamyn dári-dármekpen emdeýge bolady. Biraq preparattardy durys tańdaý úshin turaqty túrde dárigerdiń baqylaýynda bolýǵa tıis. О́ıtkeni keıde dári-dármek te kómektespeıdi nemese janama áseri bolýy múmkin. Dóńgelek ústelde biz aýyr jaǵdaılardaǵy zamanaýı operasııa týraly pikir almastyq. Vagýsty stımýlıasııalaý degenimiz – moıyn bóligindegi kezbe júıkege stımýlıator ornatý, bergish kómegimen júıkege áser etetin jáne talma sanyn azaıtatyn zarıadtar ótip jatady. Qazir lekte bul operasııany PIB MOA neırohırýrgteri jasap otyr. Bul komanda 2018 jyldan beri operasııalar jasap kele jatqandyqtan, tájirıbesi de bar. Almatyda ázirge eresekterdiń talmasyna operasııalar jasalǵan joq, tek qana balalarǵa jasap jatyr. Dóńgelek ústel ótkizip, astanalyq dárigerlermen tájirıbe almasqannan keıingi josparymyz – bizdiń aýrýhananyń bazasynda eresekterge operasııa jasaýdy bastaý kerek.
– Keıde naýqastardyń talmasy kópshilik ortasynda kenetten ustap qalady. Osyndaı kezde qalaı áreket etken durys?
– Mundaı jaǵdaıda barynsha qoryqpaǵan durys jáne ol adamdy kómeksiz qaldyrmaý qajet. Ony qaýipti aımaqtan – joldyń júris bóliginen, sýdan shyǵaryp, tyrysyp jatqan kezinde osyǵan, jaraqattaryna sebep bolatyndaı zattardy alyp tastaý kerek. Qoldaǵy bar zattyń kómegimen tilin tistetkizbeýge áreket jasaýdyń qajeti joq. Munyń naýqasqa paıdasynan góri zııany basymyraq bolýy múmkin. Adamdy túkirigine shashalyp qalmaý úshin qyrynan jatqyzyp qoıý kerek. Eger talma 1 mınýttan kópke sozylsa, jedel járdem shaqyrý kerek.
ALMATY
