Osynyń nátıjesinde damyǵan Batys elderinde, Shyǵystaǵy ekonomıkasy myqty alpaýyt memleketterde toqpen júretin elektrmobıl óndirisi búgingi tańda keń úrdis ala bastady. Jurt suıyq otynmen júretin kólikterin tastap, birtindep elektrkarǵa kóship jatyr. Álbette bir jaǵynan ekologııa máselesin oılaý bolsa, ekinshi turǵydan jańa tehnologııany ıgerý maqsatynda qazirgi tańda dúnıe júzinde elektrkar qurastyrý salasy boıynsha beıne bir jarys júrip jatqandaı. Osy zamanaýı tehnologııalyq trend dodasynan Qazaqstannyń da qalyp ketpeý keregi mańyzdy.
Bul turǵydan alyp qaraǵanda memleket sheńberinde qandaı da bir ilkimdi ister atqarylmasa da jergilikti jerde zaman kóshine ilesýge tyrysýshylyq baıqalady. Aıtaıyq degenimiz, osy kúnde Shymkentte jergilikti kásipkerlerdiń kúshimen otandyq elektrkar qurastyryla bastady. Árıne, saltanatty jaǵdaıda lentasy qıylyp, aýqymdy prezentasııasy bolmasa da búginge deıin shymkenttik ınjenerlerdiń kúshimen 7 kólik qozǵaltqyshy elektrli motormen júretin jańa avtomobılge aınalyp úlgergen.
Atalǵan jobany qolǵa alǵan, bylaısha aıtqanda ıdeıa avtory ári onyń ınvestory – jergilikti jas kásipker Nursultan Seısembaev. Anglııada oqyp kelgen jigit. Mamandyǵy – ınjener. О́zi basqaratyn Berenmotors kompanııasy elektrkar, ıaǵnı elektr kóligin qurastyrady.
Kásipker qaladaǵy №8 mektepte 9 synypqa deıin oqyǵan. Keıin aldyńǵy býyn aǵalarynyń jolymen oqýyn aǵylshyn jurtynda jalǵastyrǵan. Tumandy Albıon elinde Warwick joǵary oqý ornyna túsip, ınjener mamandyǵy boıynsha dıplom alyp shyqqan. Áli mektep bitirmegen balasynyń Anglııada oqımyn degen sheshimine áke-sheshesi qarsylyq kórsetpepti, kerisinshe ulyn qoldaǵan.
Shetelde ónertapqyshtardyń eńbegine ábden qanyqqan Nursultan Shymkentte elektr kóligin qurastyrý jobasyn iske asyrýǵa bel sheshe kirisedi. Sodan beri eki jyl ýaqyt ótti. Ádettegi motordy elektr qozǵaltqyshqa almastyrǵan alǵashqy kóligi Ford bolǵan. Biraq jumys barysynda baǵdarlamashy mamanyna suranys týyndaıdy. Qazaqstan boıynsha jalǵyz osy mamandyq ıesi Erlan Rahmatýllaevpen alǵashqy tanystyǵy osylaısha bastalǵan. Erlan da óz kúshimen 2016 jyldan beri elektr kólikterin jasaýmen aınalysa bastaǵan azamattardyń biri.
Elektr kóligine qajetti jabdyqtardy ázirge Reseıden aldyrýda. Ázirge deıtin sebebimiz, kásipker N.Seısembaev keleshekte eletr motordy, mıkrochıpti, qýattaǵysh qurylǵyny elimizde shyǵarýdy josparlap otyr. Jobany júzege asyrýǵa tek óz qaltasynan qarjy jumsaǵan.
– Bir kóliktiń motoryn elektr qozǵaltqyshqa aýystyrýǵa kemi 5 mln teńge ketedi. Bári batareıaǵa baılanysty. Ol az bolǵan saıyn, tólenetin qarjy da qysqarady. Keleshekte janarmaımen júretin kólikter óndirisi toqtaıdy. Búginniń ózinde álemdik avtomobıl óndirýshileri elektr kóligine kóship jatyr. Qazaqstandaǵy kólikterdiń barlyǵy negizinen 1990-2000 jyldary shyǵarylǵan eski kólikter. Olardyń motorynyń tıimdiligi bar-joǵy 20 paıyzdy quraıdy. Elektr qozǵaltqyshynyń tıimdiligi 95-98 paıyzǵa jetedi. Shetelden jańa elektr kólikter ákelý de qazir tıimsiz. О́ıtkeni baǵasy qymbat. Bireýiniń ózi 35 myń dollar turady. Ekinshiden, oǵan qajetti ınfraqurylym joq. Sondyqtan kádimgi úıdegi elektr rozetkileri arqyly qýattaı beretin bizdiń jobamyz tıimdi, – dedi jas kásipker.
N.Seısembaevtyń aıtýynsha, elektr kóliginiń batareıasyn qýattaýǵa 10-20 kVt elektr energııasy ketedi. 1 Kvt shamamen 17-18 teńge ekenin eskersek, benzınge qaraǵanda júrgizýshige elektrkar áldeqaıda arzan túspek. Onyń ústine, bir toltyrǵan batareıa qýaty 300-400 shaqyrymǵa jetedi.
Bul jobanyń keleshegi óte myqty. Batys elderinde qazir ekologııalyq kólik óndirisine suranys erekshe artyp otyr. Sondyqtan kásipker ınvestor bolsa jobany birlesip damytýǵa nıetti.
– О́kinishke qaraı, ınvestorlar óndiriske qarjy quıýǵa qumartpaıdy. Sebebi bul táýekeli kóp is. Onyń ornyna olar toıhana nemese lombard ashqandy artyq kóredi. Meniń ózime aqsha jetedi. Bul joba men úshin Qazaqstannyń kólik óndirisinde zaman kóshinen qalyp ketpese eken degen nıetimnen týyp otyr. Elimizde jerasty baılyǵy jeterlik. Alaıda barlyǵy shıkizat kúıinde shetel asyp jatyr. Ol baılyqtan taýar óndire almasaq, ne paıda?! «Kaspıı banktiń» sıfrly saladaǵy jetistigin Garvard ýnıversıtetinde talqylaı bastady. Elimiz barlyq salada osyndaı jetistikke jetýi kerek. Osydan 5 jyl buryn qolma-qol aqshasyz zat alamyz degenge bireý sendi me eken? Qazir «Kaspıı» qosymshasyn qarııalardyń ózi paıdalanady. Qazaq halqynyń ıntellektisi óte joǵary. Barlyq jańalyqty tez ıgeremiz. Elektrkar qurastyrý isin de «Kaspıı bank» sekildi jolǵa qoıýymyz kerek, – deıdi N.Seısembaev.
Búgingi tańda Berenmotors kompanııasy joǵaryda aıtqanymyzdaı, 7 kólikti qurastyryp úlgerdi. Ol sport car BMW Z3, Retro Ford 74, Wolkswagen Golf MK3, BMW H1. BMW, Damas, Ford taýrýs jáne Mıtsýbıshı galand kólikteri. Mine, osy elektr mobılderdi kompanııa satylymǵa qoıyp otyr. Bir qyzyǵy, Berenmotors jobasyn jetildirýge Anglııadaǵy Warwick ýnıversıteti 2 zertteýshi topty jasaqtamaq. Kásipker elektr kólikteriniń qaýipsizdigin tekserý boıynsha arnaıy testter ótkizgen. Jáne bul 6 jyl ýaqytty alǵan. Búginde ol sátti júzege asyp, kompanııa servıstik jumystaryn bastaýǵa resmı kiristi.
Sol tumandy Albıon elinde Lunaz dep atalatyn kompanııa bar eken. Ol da elektr kólikterin qurastyrýmen aınalysady. Osy kúnge deıin ınvestorlar oǵan 10 mlrd dollar qarjy quıǵan. Tipti 10 paıyz aksııasyn áıgili fýtbol oıynshysy Devıd Bekhemniń ózi satyp alǵan. Kásipkerdiń oıynsha, qoldaý bolsa, dál osyndaı nátıjege shymkenttik elektrkar jobasyn da jetkizýge bolady.
– Bizge qazir elektr motoryn, kontroıler, qýattaýshy qurylǵylar shyǵaratyn zaýyt jáne kólikterdi synaıtyn alań kerek. Memlekettik qoldaý arqyly da jobany damytýǵa keremet múmkindik bar. Máselen, elimizde 1 mln-nan astam eski kólik bar. Ár kólikke 5 myń dollardan sýbsıdııa bólse, 5 mlrd dollarǵa búkil eski mashınalardan qutylar edik. Bizdiń jobamyzǵa qyzyǵyp jatqan elder kóp. Máselen, Nıgerııa memleketi eger qoldaý tappasańdar, jobany biz-aq qarjylandyraıyq. Biraq Nıgerııaǵa barlyq mamandaryńmen kóship barasyńdar degen usynys jasap otyr. Jeke ınvestorlar nemese memleket tarapynan qoldaý bolyp qalar degen úmitpen ázirge bul usynysty qabyldamaı otyrmyz. Moıyndaý kerek, Qazaqstanda ınnovasııalyq, startap jobalardy qarjylandyrý máselesinde kedergiler áli de kóp. Anglııada bıznes ıdeıanyń ózine qansha qarajat kerek, qınalmaı bere salady. Desek te «Jańa Qazaqstandy» qurý jolyna qadam bastyq. Jaǵdaı endi ózgeretin shyǵar degen úmittemin, – dedi N.Seısembaev.
Kásipkerdiń aıtýynsha, bastapqyda osy ıdeıany ortaǵa salǵanda ony qoldaýshylar birden tabylǵan. Tipti Anglııadaǵy qyzmeti men úıin tastap Qazaqstanǵa, Shymkentte kóship kelgender bolǵan. Afrıka elderinen osy jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytqandar, soǵan óz úlesin qosqysy keletin ıdeıalas tanystary da qoldaý bildirgen. Osylaısha, búgingi tańda Nur-Sultannyń aınalasynda 40 bilikti mamannan quralǵan myqty komanda jasaqtaldy. Olar jobany ómirsheń etý maqsatynda kúndiz-túni tynbaı eńbek etýde. Elektrkardyń basty bólshekteriniń biri qýattaǵysh qural tolyq kompanııanyń kúshimen jasaldy. Qytaılyq balamasyna qaraǵanda áldeqaıda shydamdy jáne baǵasy da onymen salystyrǵanda birneshe ese arzan. Túrli synamalardan súrinbeı ótken qýattaǵysh quralǵa endigi keregi jappaı óndirisin bastaıtyn áleýetti ınvestor. Kólik qurastyrýshy kompanııanyń taǵy bir jetistigi ol elektrkardyń mıy sanalatyn kontroıler quralyn jasap shyǵarýy. Kontroıler degenimiz – kádimgi mıkrochıp. Bul bolmasa kólik bir qadam da adymdap jyljı almaıdy. Dúnıe júzinde mıkrochıpterdiń óndiristik otany Taıvan araly sanalady. Eger qandaı da bir sebeppen Taıvannan keletin mıkrochıpterdiń logıstıkalyq tizbegi úzilse, álemdegi kóptegen avtomobıl óndiretin konsernderdiń jumysy toqtap qalýy múmkin. Al mundaı qorqynysh Berenmotors-tyń kólikterine eshqandaı qaýip tóndirmeıdi. Jasalý tehnologııasy qıyn kishkentaı ǵana qurylǵy otandyq ınjenerlerdiń kúshimen ózimizde óndiriledi. Elektrkardyń eń basty bólshegine jatatyn kontroıler óndirisin jolǵa qoıa alýy kompanııanyń taza otandyq elektrmobıl jasaýdaǵy alǵa qoıǵan maqsatyna bir taban jaqyndata tústi. Osy tusta kóliktiń kúrdeli de tehnologııalyq eń joǵarǵy sapany qajet etetin bólshek túri álbette qozǵaltqysh bolyp esepteledi. Búgingi tańda kompanııa elektrmotordy syrtqy elderden ımporttaǵanymen, keleshekte óziniń kúshimen motordy da jasaýǵa belin bekem býyp otyr. Onyń alǵysharty da joq emes. Qazirgi tańda bul boıynsha júıeli jumys júrgizilip, bolashaq elektrmobıl qozǵaltqyshynyń syzbalary daıyndalyp jatyr. Ol ázirlenip bolǵan soń syzbalar sheteldik zaýyttardyń birine jóneltiledi. Deı turǵanmen kásipker elektrkar motoryn qurastyryp berýge Almatydaǵy «Kaztehprıbor» kásipornynyń da áleýeti tolyq jetetinin aıtady.
N.Seısembaevtyń málimdeýinshe, memleket tarapynan kompanııa bastamalaryna naqty qoldaý bildirgen Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi bolypty. Atalǵan vedomstvo basshysynyń orynbasary Marat Qarabaev elimizge belgili «Astana motors» kompanııasy basshylyǵymen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa kómegin tıgizgen. Degenmen naqty nátıjelerge qol jetkizilmese de kelissózder áli jalǵasyp jatqanǵa uqsaıdy. Kásipker ınnovasııalyq ındýstrııa salasynda adamı áleýettiń mańyzy joǵary ekenin aıtady.
– Elektrmobıl qurastyrý bir kúnniń dúnıesi emes. Jaraıdy, shetelden bólshekterin ákelip, qurap, qazaqsha ataýyn qoıyp shyǵara salýǵa bolady. Biraq bul báribir ózimizde jasalǵan otandyq kólik bolyp sanalmaıdy. Kólik ındýstrııasyn sheteldik bólshektermen qurastyryp damytý – ózimizdi aldaý. Onymen Qazaqstan eshqashan ózgelerdiń táýeldiliginen qutyla almaıdy. Sondyqtan jabyq sıkldi óndiristi órkendetý elimizdiń basty strategııalyq josparyna aınalýǵa tıis. Iаǵnı elektrmobıl óndirisinde burandadan bastap motorǵa deıingi bólshekter múmkindiginshe ózimizde shyǵarylýy kerek. Qazir osy baǵytta jumys istep jatyrmyz. Elektrkar Qazaqstannyń avtomobıl naryǵyna endi ene bastaǵandyqtan oǵan tıisinshe ınfraqurylym qajet. Batareıalardy qýattaýshy quraldy sol úshin aldymen jasaýdy uıǵardyq. Eger qýattaýshy beketter kóp bolsa, adamdarǵa yńǵaılylyq týdyrar edi jáne sol arqyly elektrkarǵa degen qyzyǵýshylar sany artar edi. Kim oılaǵan, osydan 10-20 jyl buryn Qytaı men Úndistandy tehnologııa jaǵynan damyǵan aldyńǵy elder qataryna shyǵady dep. Munyń barlyǵy da adamı áleýettiń arqasy. Olar birinshi kezekte bilikti kadrlardy daıarlaý isine kóńil bóldi. Myqty ınjenerler shoǵyryn daıarlap shyǵardy, zamanaýı ındýstrııa salasynda mektep qalyptastyrdy. Biz de solardan kóp nárse úırenýimiz kerek. Bir jaǵynan mundaı ınnovasııalyq jobalarmen aınalysatyn kásipkerlik bastamalarǵa shetelde qoldaý óte myqty. Ataqty «Tesla» kompanııasyn alaıyq. Jalpy, Amerıkada bıznesti júrgizý, aıaqqa turyp ketý ońaı. Soǵan qaramastan AQSh úkimeti toqpen júretin kólik qurastyrýshy kompanııanyń jobalaryna mıllıardtaǵan qarjy quıdy. Sol úshin Qazaqstanǵa jasyl energetıkaǵa negizdelgen kólik ındýstrııasynda jalpy zamanaýı ınnovasııalyq óndiris salasynda irgeli baza, ınstıtýt qalyptastyrý kerek, – dedi kásipker.
Ol sonymen birge tehnıkalyq mamandyqtarǵa oqytatyn jergilikti joǵary oqý oryndarynyń basshylary elektr kóligi salasy boıynsha da mamandar daıarlaý isin qolǵa alsa eken degen tilegin jetkizdi.
ShYMKENT
