Tehnologııa • 11 Tamyz, 2022

Shymkenttik «Ilon Mask» tuńǵysh qazaqstandyq elektrmobıldi qurastyrdy

69 ret kórsetildi

Búgingi tańda álemde damyǵan elder jasyl ekonomıkany damytýǵa barynsha tyrysyp baǵýda. Sol maqsatta barlyq salada taza qaldyqsyz tehnologııany, balamaly qýat kózderin paıdalanýdy, burynǵy óndiristi, tehnıkalardy túgel osy qaǵıdaǵa sáıkes ózgertýdi josparlap, júzege asyryp keledi.

Osynyń nátıjesinde da­myǵan Batys elderinde, Shyǵys­taǵy ekonomıkasy myqty alpaýyt memleketterde toqpen júre­tin elektrmobıl óndirisi búgingi tańda keń úrdis ala bas­tady. Jurt suıyq otynmen júretin kólikterin tastap, birtindep elektrkarǵa kóship jatyr. Álbette bir jaǵynan ekologııa máselesin oılaý bolsa, ekinshi turǵydan jańa tehnologııany ıgerý maqsatynda qazirgi tańda dúnıe júzinde elektrkar qurastyrý salasy boıynsha beıne bir jarys júrip jatqandaı. Osy zamanaýı tehnologııalyq trend dodasynan Qazaqstannyń da qalyp ketpeý keregi mańyzdy.

Bul turǵydan alyp qaraǵanda memleket sheńberinde qandaı da bir ilkimdi ister atqarylmasa da jergilikti jerde zaman kóshine ilesýge tyrysýshylyq baıqalady. Aıtaıyq degenimiz, osy kúnde Shymkentte jer­gilik­ti kásipkerlerdiń kúshimen otandyq elektrkar qurastyryla bastady. Árıne, saltanatty jaǵ­daıda lentasy qıylyp, aýqym­dy prezentasııasy bolmasa da búginge deıin shymkenttik ınjenerlerdiń kúshimen 7 kólik qozǵaltqyshy elektrli motormen júretin jańa avtomobılge aınalyp úlgergen.

Atalǵan jobany qolǵa alǵan, bylaı­sha aıtqanda ıdeıa avtory ári onyń ınvestory – jergilikti jas kásipker Nursultan Seısembaev. Anglııada oqyp kelgen jigit. Mamandyǵy – ınjener. О́zi basqaratyn Berenmotors kompanııasy elektrkar, ıaǵnı elektr kóligin qurastyrady.

Kásipker qaladaǵy №8 mektepte 9 synypqa deıin oqyǵan. Keıin aldyńǵy býyn aǵalarynyń jolymen oqýyn aǵyl­shyn jurtynda jalǵastyrǵan. Tumandy Albıon elinde Warwick joǵary oqý ornyna túsip, ınjener mamandyǵy boıyn­sha dıplom alyp shyqqan. Áli mektep bitirmegen balasynyń Anglııada oqımyn degen sheshimine áke-sheshesi qarsylyq kórsetpepti, kerisinshe ulyn qoldaǵan.

Shetelde ónertapqyshtardyń eńbegine ábden qanyqqan Nursultan Shymkentte elektr kóligin qurastyrý jobasyn iske asyrýǵa bel sheshe kirisedi. Sodan beri eki jyl ýaqyt ótti. Ádettegi motordy elektr qozǵaltqyshqa almastyrǵan alǵashqy kó­ligi Ford bolǵan. Biraq jumys barysynda baǵdarlamashy mamanyna suranys týyndaıdy. Qazaqstan boıynsha jalǵyz osy mamandyq ıesi Erlan Rahmatýllaevpen alǵashqy tanystyǵy osylaısha bastalǵan. Erlan da óz kúshimen 2016 jyldan beri elektr kólikterin jasaýmen aınalysa bastaǵan azamattardyń biri.

Elektr kóligine qajetti jabdyqtardy ázirge Reseıden aldyrýda. Ázirge deıtin sebebimiz, kásipker N.Seısembaev keleshekte eletr motordy, mıkrochıpti, qýat­taǵysh qurylǵyny elimizde shyǵarýdy josparlap otyr. Jobany júzege asyrýǵa tek óz qaltasynan qarjy jumsaǵan.

– Bir kóliktiń motoryn elektr qoz­ǵalt­qyshqa aýystyrýǵa kemi 5 mln teńge ketedi. Bári batareıaǵa baıla­nysty. Ol az bolǵan saıyn, tólenetin qarjy da qysqarady. Keleshekte janarmaımen júretin kólikter óndirisi toqtaıdy. Búginniń ózinde álemdik avtomobıl óndirýshileri elektr kóligine kóship jatyr. Qazaqstandaǵy kólikterdiń barlyǵy negizinen 1990-2000 jyldary shyǵarylǵan eski kólikter. Olardyń motorynyń tıimdiligi bar-joǵy 20 paıyzdy quraıdy. Elektr qozǵaltqyshy­nyń tıimdiligi 95-98 paıyzǵa jetedi. Shetelden jańa elektr kólikter ákelý de qazir tıimsiz. О́ıtkeni baǵasy qymbat. Bireýiniń ózi 35 myń dollar turady. Ekinshiden, oǵan qajetti ınfraqurylym joq. Sondyqtan kádimgi úıdegi elektr rozetkileri arqyly qýattaı beretin bizdiń jobamyz tıimdi, – dedi jas kásipker.

N.Seısembaevtyń aıtýynsha, elektr kóliginiń batareıasyn qýattaýǵa 10-20 kVt elektr energııasy ketedi. 1 Kvt shamamen 17-18 teńge ekenin eskersek, benzınge qaraǵanda júrgizýshige elektrkar áldeqaıda arzan túspek. Onyń ústine, bir toltyrǵan batareıa qýaty 300-400 shaqyrymǵa jetedi.

Bul jobanyń keleshegi óte myqty. Batys elderinde qazir ekologııalyq kólik óndirisine suranys erekshe artyp otyr. Sondyqtan kásipker ınvestor bolsa jobany birlesip damytýǵa nıetti.

– О́kinishke qaraı, ınvestorlar óndi­riske qarjy quıýǵa qumartpaıdy. Sebebi bul táýekeli kóp is. Onyń ornyna olar toıhana nemese lombard ashqandy artyq kóredi. Meniń ózime aqsha jetedi. Bul joba men úshin Qazaqstannyń kólik óndi­risinde zaman kóshinen qalyp ketpese eken degen nıetimnen týyp otyr. Elimizde jerasty baılyǵy jeterlik. Alaıda barlyǵy shıkizat kúıinde shetel asyp jatyr. Ol baılyqtan taýar óndire almasaq, ne paıda?! «Kaspıı banktiń» sıfrly saladaǵy jetistigin Garvard ýnı­versıtetinde talqylaı bastady. Elimiz barlyq salada osyndaı jetistikke jetýi kerek. Osydan 5 jyl buryn qolma-qol aq­shasyz zat alamyz degenge bireý sendi me eken? Qazir «Kaspıı» qosymshasyn qarııalardyń ózi paıdalanady. Qazaq halqynyń ıntellektisi óte joǵary. Bar­lyq jańalyqty tez ıgeremiz. Elektr­kar qurastyrý isin de «Kaspıı bank» sekildi jolǵa qoıýymyz kerek, – deıdi N.Seısembaev.

Búgingi tańda Berenmotors kompanııasy joǵaryda aıtqanymyzdaı, 7 kólikti qurastyryp úlgerdi. Ol sport car BMW Z3, Retro Ford 74, Wolkswagen Golf MK3, BMW H1. BMW, Damas, Ford taý­rýs jáne Mıtsýbıshı galand kólikteri. Mine, osy elektr mobılderdi kompa­nııa satylymǵa qoıyp otyr. Bir qyzy­ǵy, Berenmotors jobasyn jetildirý­ge Anglııadaǵy Warwick ýnıversıteti 2 zert­teýshi topty jasaqtamaq. Kásipker elektr kólikteriniń qaýipsizdigin tekserý boıynsha arnaıy testter ótkizgen. Jáne bul 6 jyl ýaqytty alǵan. Búginde ol sátti júzege asyp, kompanııa servıstik jumystaryn bastaýǵa resmı kiristi.

Sol tumandy Albıon elinde Lunaz dep atalatyn kompanııa bar eken. Ol da elektr kólikterin qurastyrýmen aınalysady. Osy kúnge deıin ınvestorlar oǵan 10 mlrd dollar qarjy quıǵan. Tipti 10 paıyz aksııasyn áıgili fýtbol oıynshysy Devıd Bekhemniń ózi satyp alǵan. Kásipkerdiń oıynsha, qoldaý bolsa, dál osyndaı nátıjege shymkenttik elektrkar jobasyn da jetkizýge bolady.

a

– Bizge qazir elektr motoryn, kontroıler, qýattaýshy qurylǵylar shy­ǵaratyn zaýyt jáne kólikterdi synaıtyn alań kerek. Memlekettik qoldaý arqyly da jobany damytýǵa keremet múmkindik bar. Máselen, elimizde 1 mln-nan astam eski kólik bar. Ár kólikke 5 myń dollardan sýbsıdııa bólse, 5 mlrd dollarǵa búkil eski mashınalardan qu­tylar edik. Bizdiń jobamyzǵa qyzyǵyp jatqan elder kóp. Máselen, Nıgerııa memleketi eger qoldaý tappasańdar, jobany biz-aq qarjylandyraıyq. Biraq Nıgerııaǵa barlyq mamandaryńmen kóship barasyńdar degen usynys jasap otyr. Jeke ınvestorlar nemese memleket tarapynan qoldaý bolyp qalar degen úmitpen ázirge bul usynysty qa­byldamaı otyrmyz. Moıyndaý kerek, Qazaqstanda ınnovasııalyq, startap ­jobalardy qarjylandyrý máselesin­de kedergiler áli de kóp. Anglııada bıznes ıdeıanyń ózine qansha qarajat kerek, qınalmaı bere salady. Desek te «Jańa Qazaqstandy» qurý jolyna qadam bastyq. Jaǵdaı endi ózgeretin shyǵar degen úmittemin, – dedi N.Seısembaev.

Kásipkerdiń aıtýynsha, bastapqyda osy ıdeıany ortaǵa salǵanda ony qol­daýshylar birden tabylǵan. Tipti Anglııa­daǵy qyzmeti men úıin tastap Qazaq­stanǵa, Shymkentte kóship kelgender bol­ǵan. Afrıka elderinen osy jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytqandar, soǵan óz úlesin qosqysy keletin ıdeıalas tanys­tary da qoldaý bildirgen. Osylaısha, búgingi tańda Nur-Sultannyń aınalasynda 40 bilikti mamannan quralǵan myqty komanda jasaqtaldy. Olar jobany ómirsheń etý maqsatynda kúndiz-túni tynbaı eńbek etýde. Elektrkardyń basty bólshekteriniń biri qýattaǵysh qural tolyq kompanııanyń kúshimen jasaldy. Qytaılyq balamasyna qaraǵanda áldeqaıda shydamdy jáne baǵasy da onymen salystyrǵanda birneshe ese arzan. Túrli synamalardan súrinbeı ótken qýattaǵysh quralǵa endigi keregi jappaı óndirisin bastaıtyn áleýetti ınvestor. Kólik qurastyrýshy kompanııanyń taǵy bir jetistigi ol elektrkardyń mıy sanalatyn kontroıler quralyn jasap shyǵarýy. Kontroıler degenimiz – kádimgi mıkrochıp. Bul bolmasa kólik bir qadam da adymdap jyljı almaıdy. Dúnıe júzinde mıkrochıpterdiń óndiristik ota­ny Taıvan araly sanalady. Eger qandaı da bir sebeppen Taıvannan keletin mıkrochıpterdiń logıstıka­lyq tizbegi úzilse, álemdegi kóptegen avtomobıl óndiretin konsernderdiń jumysy toqtap qalýy múmkin. Al mundaı qorqynysh Berenmotors-tyń kólikterine eshqandaı qaýip tóndirmeıdi. Jasalý tehnologııasy qıyn kishkentaı ǵana quryl­ǵy otandyq ınjenerlerdiń kúshimen ózi­miz­de óndiriledi. Elektrkardyń eń basty bólshegine jatatyn kontroıler óndiri­sin jolǵa qoıa alýy kompanııanyń taza otandyq elektrmobıl jasaýdaǵy alǵa qoıǵan maqsatyna bir taban jaqynda­ta tústi. Osy tusta kóliktiń kúrdeli de teh­nologııalyq eń joǵarǵy sapany qajet etetin bólshek túri álbette qozǵaltqysh bolyp esepteledi. Búgingi tańda kompanııa elektrmotordy syrtqy elderden ımporttaǵanymen, keleshekte óziniń kúshimen motordy da jasaýǵa belin bekem býyp otyr. Onyń alǵysharty da joq emes. Qazirgi tańda bul boıynsha júıeli jumys júrgizilip, bolashaq elektrmobıl qozǵaltqyshynyń syzbalary daıyndalyp jatyr. Ol ázirlenip bolǵan soń syzbalar sheteldik zaýyttardyń birine jóneltiledi. Deı turǵanmen ká­sipker elektrkar motoryn qurasty­ryp berýge Almatydaǵy «Kazteh­prı­bor» kásipornynyń da áleýeti tolyq jete­tinin aıtady.

N.Seısembaevtyń málimdeýinshe, mem­leket tarapynan kompanııa bas­tama­laryna naqty qoldaý bildirgen In­dýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıstrligi bolypty. Atalǵan vedomstvo basshysynyń orynbasary Marat Qara­baev elimizge belgili «Astana motors» kompanııasy basshylyǵymen ty­ǵyz qarym-qatynas ornatýǵa kóme­gin tıgiz­gen. Degenmen naqty nátıjeler­ge qol jet­kizilmese de kelissózder áli jal­ǵa­syp jatqanǵa uqsaıdy. Kásipker ınnova­sııalyq ındýstrııa salasynda adamı áleýettiń mańyzy joǵary ekenin aıtady.

– Elektrmobıl qurastyrý bir kún­niń dúnıesi emes. Jaraıdy, shetelden bólshekterin ákelip, qurap, qazaqsha ataýyn qoıyp shyǵara salýǵa bolady. Biraq bul báribir ózimizde jasalǵan otandyq kólik bolyp sanalmaıdy. Kólik ındýstrııasyn sheteldik bólshektermen qurastyryp damytý – ózimizdi aldaý. Onymen Qazaq­stan eshqashan ózgelerdiń táýeldiligi­nen qutyla almaıdy. Sondyqtan jabyq sıkldi óndiristi órkendetý elimizdiń ­basty strategııalyq josparyna aına­lý­ǵa tıis. Iаǵnı elektrmobıl óndirisin­de burandadan bastap motorǵa deıin­gi bólshekter múmkindiginshe ózimizde shyǵarylýy kerek. Qazir osy baǵyt­ta jumys istep jatyrmyz. Elektrkar Qazaqstannyń avtomobıl naryǵyna endi ene bastaǵandyqtan oǵan tıisinshe ınfraqurylym qajet. Batareıalardy qýattaýshy quraldy sol úshin aldymen jasaýdy uıǵardyq. Eger qýattaýshy beketter kóp bolsa, adamdarǵa yńǵaılylyq týdyrar edi jáne sol arqyly elektrkarǵa degen qyzyǵýshylar sany artar edi. Kim oılaǵan, osydan 10-20 jyl buryn Qytaı men Úndistandy tehnologııa jaǵynan damyǵan aldyńǵy elder qataryna shy­ǵady dep. Munyń barlyǵy da adamı áleýettiń arqasy. Olar birinshi kezekte bilikti kadrlardy daıarlaý isine kóńil bóldi. Myqty ınjenerler shoǵyryn daıarlap shyǵardy, zamanaýı ındýstrııa salasynda mektep qalyptastyrdy. Biz de solardan kóp nárse úırenýimiz kerek. Bir jaǵynan mundaı ınnovasııalyq jobalarmen aınalysatyn kásipkerlik bastamalarǵa shetelde qoldaý óte myqty. Ataqty «Tesla» kompanııasyn alaıyq. Jalpy, Amerıkada bıznesti júrgizý, aıaqqa turyp ketý ońaı. Soǵan qaramas­tan AQSh úkimeti toqpen júretin kólik qurastyrýshy kompanııanyń jobala­ryna mıllıardtaǵan qarjy quıdy. Sol úshin Qazaqstanǵa jasyl energetıkaǵa negizdelgen kólik ındýstrııasynda jalpy zamanaýı ınnovasııalyq óndiris sala­synda irgeli baza, ınstıtýt qalyptastyrý kerek, – dedi kásipker.

Ol sonymen birge tehnıkalyq maman­dyqtarǵa oqytatyn jergilikti joǵary oqý oryndarynyń basshylary elektr kóligi salasy boıynsha da mamandar daıar­­laý isin qolǵa alsa eken degen tilegin jetkizdi.

 

ShYMKENT

Sońǵy jańalyqtar

Munaı men teńge baǵamyndaǵy táýekelder

Ekonomıka • Búgin, 00:23

Áleýmettik qyzmetterdi damytý ózekti

Qazaqstan • Búgin, 00:21

Elektr qýatyn óndirý ulǵaıady

Aımaqtar • Búgin, 00:19

Saıası júıeni túbegeıli jańartý

Saıasat • Búgin, 00:14

Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý

Pikir • Búgin, 00:06

Atomǵa alańdaǵan álem

Álem • Búgin, 00:04

Bıznestegi áıelder úlesi

Bıznes • Búgin, 00:01

Yrysty molaıtqan naýqan

Ekonomıka • Keshe

AQSh-qa eksport artty

Ekonomıka • Keshe

Qandastardyń hali qalaı?

Qoǵam • Keshe

Engel zańy

Qoǵam • Keshe

Qymyzhanadaǵy mýzeı

Qoǵam • Keshe

Án oqý

Rýhanııat • Keshe

«Áselim» áni

О́ner • Keshe

Jyr alyby dáripteldi

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar