Qazaqstan • 17 Tamyz, 2022

Shekaranyń shebi berik

157 ret kórsetildi

Memlekettik shekara – Tý, Eltańba jáne Ánuranmen qatar táýelsiz eldiń ajyramas nyshany bolyp sanalady. Halqymyz úshin qasterli uǵym bolyp sanalatyn memlekettik shekarany qorǵaý, ata-babadan qalǵan jerdi kúzetý – úlken abyroı, mańyzdy jaýapkershilik. Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmetiniń qurylǵanyna 30 jyl tolady. Kásibı mereke qarsańynda UQK tóraǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory, general-maıor Erlan ALDAJUMANOV vedomstvonyń qalyptasýy men damý perspektıvalary týraly aıtyp berdi.

– Erlan Erǵalıuly, Shekara qyz­me­tiniń qalyptasýy men jaýyn­ger­lik joly halyqtyń ózi kýá bolyp keledi. Tá­ýel­sizdiktiń 30 jyldyǵy tarıhynda qa­zaq­standyq shekarashylar dańqty jol qalyptastyra bildi. Sóz basynda osyndaı jarqyn oqıǵalar men mańyzdy isterge toqtalsańyz.

– Ol ras. Máselen, qazaqstandyq she­ka­ra­shylardyń tájik-aýǵan shekara­sy­nyń ýchaskesinde TMD-nyń syrtqy shekaralarynda beıbitshilik pen qaýipsizdikti saq­taý jóninde atqarǵan mıssııasyn eske al­saq ta jetkilikti. Qazaqstandyq birikken atqyshtar batalonynyń quramynda segiz jyl ishinde jasyl kúnqaǵarly júzdegen ja­ýynger óńirdegi beıbitshilik pen turaq­ty­lyq jolynda tapsyrmany abyroımen atqardy.

El táýelsizdigi qalyptasýynyń qıyn ke­ze­ńin­de shekarashylar respýblıka aýma­ǵy­­nyń tutastyǵynyń buzylýyna jol bermeı, memlekettik shekarany senimdi qor­ǵaý arqyly memlekettiń qorǵanys qabi­le­ti men ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa úles qosty.

Shekara qyzmetiniń otyz jyly adamzat tarıhynyń aýqymynda az ýaqytty qam­tıtyndyǵy anyq, biraq eger siz osy jyldar ishinde shekarashylardyń basynan ótkergen qıyn jolyn saralap qarasańyz, jeke quramnyń Otan shekarasyn senimdi qorǵaýdaǵy qyrýar eńbegine kóz jetkizesiz.

– El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev shekara qaýipsizdigine erekshe nazar aýdarýdy tapsyrdy. Memleket bas­­shysynyń nusqaýlaryn oryndaý boıynsha qandaı jumystar atqa­ry­lyp jatyr?

– Álemdegi jańa syn-qaterler men geosaıası jaǵdaıdyń kúrdelenýi Shekara qyz­metin jedel damytýdy jáne búkil mem­­lekettik shekarany jaılastyrýdy talap etti. Bul jerde aıta ketetini, Qa­zaq­­stan basshysy UQK-niń jańǵyrtý strategııasyn qoldap, alqa otyrysynda sóılegen sózinde birqatar naqty tapsyrma qoıdy. Olardyń birinshisi – álemdik tár­tiptiń ózgerýi jaǵdaıynda «osy ja­han­dyq eksperımenttiń qarapaıym baqy­laýshylary» ǵana bolmaý. Keıinirek, res­pýb­lıkalyq «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda Qazaqstannyń jahandyq are­nadaǵy ustanymyn ataı otyryp, mem­lekettik shekaranyń myzǵymastyǵy má­se­lesiniń mańyzdylyǵyna basa nazar aýdardy.

Bastapqyda biz tehnıkalyq quraldar­dyń jańa úlgilerin paıdalana otyryp, memlekettik shekaralardy baqylaýdy uıymdastyrý boıynsha shetelderdiń ozyq tájirıbesin zerdeledik. Nátıjesinde, qyzmettiń jumysyn jetildirý boıynsha usynystar ázirlendi. 2022 jylǵy 17 ma­myrda Prezıdent «QR UQK keıbir máse­leleri týraly» №893 Jarlyqqa qol qoıdy. Joǵary saıası qoldaý alyp, qo­ıyl­­ǵan mindetterdi sheshý úshin biz She­ka­ra qyzmetin aýqymdy reformalaýǵa kiristik.

Jańǵyrtý barysynda aýmaqtyq qaǵı­dat boıynsha qaıta qurý júrgizilip, shekara vedomstvosynyń qazirgi zamanǵy qu­rylymy jasaldy. Shekarany qorǵaý tásilderi men ádisteri, bólimsheler men shekara narıadtarynyń is-qımyl taktıkasy, shekara vedomstvosynyń normatıvtik-quqyqtyq bazasy jetildirilip, jan-jaqty qamtamasyz etý tetigi jolǵa qoıyldy.

– Al osy júrgizilgen reformalardyń nátıjeleri qandaı?

– Naqty sandarǵa toqtalatyn bolsaq, osy jyldyń birinshi jartysynda ótken jyl­men salystyrǵanda shekara keńis­ti­ginde quqyq buzýshylardy ustaý 48 pa­ıyz­ǵa óskeni baıqalady.

Qurlyq ýchaskelerindegi memlekettik shekarany qorǵaý kezinde kúshter men qu­ral­­dardy keshendi qoldanýǵa múmkindik beretin shekaralyq operasııalarǵa basa na­zar aýdarý qajet. Shekaralyq keńis­tik­tegi operasııalar barysynda 250-den astam quqyq buzýshy ustalyp, jaýap­ker­shi­likke tartyldy.

Qarýly Kúshter men Ulttyq ulan­nyń operasııalarǵa tartylǵan bólim­she­leri basqarýdyń jáne bizdiń bólimshe­le­rimizben ózara árekettesýdiń tıimdi tá­jirı­besin alatynyn atap ótken jón.

Teńizde bıologııalyq resýrstaryn zań­syz óndirýge qarsy sharalar nátıje­si­n­de 69 júzý quraly ustalyp, 460 shaqy­rym­­nan astam balyq aýy tárkilendi. 1,9 mlrd teńgeden astam ekonomıkalyq za­lal­­­dyń aldyn aldy.

Prezıdenttiń qarjylyq turaqtylyq­ty qamtamasyz etý jónindegi Jarlyǵyn oryn­­daý maqsatynda 14 naýryzdan bas­tap ótkizý be­ketterinde jalpy somasy 3,5 mlrd teń­geden astam valıýtany áke­tý­d­iń 177 fak­tisiniń joly kesildi.

«Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýyn oryndaý jónindegi Jal­pyulttyq josparǵa» sáıkes qos aza­mat­tyǵy bar adamdardy anyqtaýǵa baǵyt­talǵan keshendi is-sharalar atqa­ryldy. Osy jyldyń birinshi jartysynda Qazaqstan azamattarynyń shet memleketterdiń jol júrý qujattaryn paıdalaný faktileriniń 23 paıyzǵa óskeni anyqtaldy.

«Kóleńkeli krıptovalıýta maınıngi» dep atalatyn ulttyq energetıkalyq qa­ýip-qa­ter problemasyn sheshý týraly mem­lekettik organdarǵa berilgen el Pre­zı­­dentiniń tapsyrmasyn oryndaý boıynsha jumys jalǵasyp keledi. Jyl basynan beri maınıngtik jabdyqty alyp ótpek bolǵan 26 áreket toqtatyldy. Sondaı-aq 4 598 kóshi-qon zańnamasyn buzýshy jáne 14 kólik kompanııasy ákimshilik jaýap­ker­shilikke tartyldy. О́ndirip alynǵan aıyp­puldardyń jalpy somasy 48 mln teńgeden asty.

Jalpy salmaǵy 31 mln teńgege baǵa­lan­ǵan 45 kılodan asatyn zergerlik bu­ıym­­dardy shekara arqyly alyp ótýge áreket jasaý faktileriniń ósýi baıqa­la­dy. Túrli kalıbrli qarý-jaraq pen oq-dárini zańsyz alyp ótýdiń 203 fak­tisi tirkeldi. Jalpy somasy 3 mlrd teń­geden astam somaǵa tyıym salynǵan jáne tasymaldaýǵa shektelgen ónimder men kon­tra­banda zattaryn alyp ótýge jol berilmedi.

Esirtki trafıginiń qoldanystaǵy arnalaryna qarsy is-qımyl sheńberinde 107 jaǵdaıda esirtki quraldarynyń shekara arqyly ótýine tosqaýyl qoıyldy. 22 shildede qazaq-ózbek shekarasynda asa iri mólsherdegi – shamamen 35 kılo geroın esirtki zatynyń ustalýy eń aıqyn je­tis­tikterdiń biri bolyp tabylady. Qas­kóıler esirtkini júk kóliginiń benzın bagynda jasyryp, alyp ótpek bolǵan.

r

– Qazirgi ýaqytta el basshylyǵy tarapynan áskerı qyzmetshilerdi áleý­met­tik qamtamasyz etýge kóp kóńil bó­li­nedi. Bul máseleler vedomstvoda qan­shalyqty sheshimin taýyp otyr?

– Reformalar vedomstvonyń qury­ly­myn, shekarany qorǵaý ádisterin ǵana emes, áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jaǵ­daıyn da qamtydy. Shekaradaǵy qyzmet óte kúrdeli ekeni belgili. Bizdiń basty mindetimiz – shekarashy úshin qyzmet pen turmysqa qajetti jaǵdaı jasaý.

Memleket basshysy Ulttyq qaýip­siz­dik komıteti basshylyǵynyń UQK men Shekara qyzmeti laýazymdaryn biriz­den­dirý týraly ótinishin qoldady. 2021 jylǵy 1 qańtardan bastap vedomstvo áskerı qyzmetshileriniń jala­qysy orta eseppen – 75, al shekara bólim­shelerinde tipti 110 paıyzdan astamǵa kóterildi. Mem­leket esebinen áske­rı qyz­met­shiler men olardyń otbasy múshe­le­rin medı­sı­na­lyq qamtamasyz etý júzege asyrylady.

Sonymen qatar kúntizbelik esepteýde keminde 8 jyl qyzmet atqarǵan sarbaz (matrostar), serjant (starshınalar) laýazymdarynda kelisimshart boıynsha áskerı qyzmet atqaryp júrgen áskerı qyzmetshilerdiń Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda aqyly negizde oqýǵa jumsalǵan shyǵyndaryn oqytý qunynyń 50 paıyzy mólsherinde bıýdjet qarajaty esebinen ótep alýǵa quqyǵy bar.

Shekara bólimsheleriniń, ákimshilik jáne turǵyn úı ǵımarattarynyń jańa keshen­derin salý máseleleri josparly túrde sheshilýde. 2004-2018 jyldar ara­ly­ǵynda shamamen 68 nysan (ofıserlik jáne serjanttyq quramdaǵy turǵyn úıler, shekara bólimsheleri, ótkizý pýnk­teri, áskerı qalashyqtar) salyndy jáne paıdalanýǵa berildi. Ǵımarattar men qu­ry­lystar XXI ǵasyrdyń talaptaryna jaýap beretin shekara bólimsheleriniń zamanaýı keshenderi túrinde salynǵan.

2013 jyly Mańǵystaý oblysynyń Beıneý eldi mekeninde barlyq ınfra­qu­ry­lymy bar shekaralyq áskerı qalashyq paıdalanýǵa berildi. Qordaı aýdany bo­ıynsha shekara basqarmasynyń Qordaı eldi mekenine jaqyn jerdegi qurylysyn maqtanyshpen aıta alamyn.

2017-2020 jyldar aralyǵynda UQK ShQ Qyzylorda, Túrkistan, Aqtóbe jáne Atyraý oblystary departamentteriniń ja­ýapty aýmaqtarynda modýldik úlgi­degi 16 bólimshe salyndy, onda sheka­ra­shylarǵa qyzmet kórsetý jáne tolyq­qan­dy turǵyn úıge qajetti barlyq jaǵ­daı­ jasalǵan.

– Erlan Erǵalıuly, Shekara qyz­me­ti qandaı baǵyt ustanǵan? Vedom­st­vonyń odan ári damý perspektıvalary týra­ly aıtyp berseńiz.

– Shekara bólimsheleri úshin, ásirese shalǵaı ýchaskelerde qyzmettik turǵyn úı máselelerin sheshý maqsatynda shekara zastavalarynyń modýldik keshenderin satyp alý jáne ornatý jalǵasady.

Qamtamasyz etý máseleleri bóliginde energııa únemdeý tehnologııalaryn, bala­maly energııa kózderin engizýge, aýyz sýdyń avtonomdy kózderin jáne tushy­lan­dyrǵyshtardy qosýǵa basa nazar aýda­ry­­latyn bolady. Aldaǵy ýaqytta mem­­lekettik shekaranyń Qazaqstan – Re­seı ýchaskesinde shekara bólimsheleriniń 20 keshe­nin salý josparlanyp otyr.

Keptelisterdi barynsha azaıtý maq­satyn­da jáne transulttyq dálizderdi qa­lyp­tastyrýdy eskere otyryp, Shekara qyzmeti memlekettik shekaradaǵy ótkizý pýnkteriniń ınfraqurylymyn jaqsartý, olardy tehnıkalyq, avtomattandyrylǵan jáne servıstik jaraqtandyrý, shekarany kesip ótetin adamdar úshin barynsha qolaıly jaǵdaılardy qamtamasyz etý jónindegi sharalar keshenin qabyldaıdy.

О́tkizý pýnkteri ınfraqurylymynyń tepe-teńdigin saqtaý maqsatynda 2025 jylǵa deıin Qazaqstan-Reseı shekara­syn­daǵy 30 avtomobıl ótkizý pýnktin damytýdyń jol kartasy bekitildi.

Qazaqstan – Qyrǵyzstan ýchaskesinde 2020-2025 jyldar kezeńinde 7 ótkizý pýnk­tin qaıta jańartý kózdelgen. «Qor­daı» ótkizý pýnktin qaıta qurý ótken jyl­dyń naýryz aıynda aıaqtaldy.

Osy is-sharalardy iske asyrý jaqyn arada «jyldamdyq + tıimdi baqylaý + qaýipsizdik + jaılylyq» qaǵıdaty bo­ıyn­sha ótkizý pýnkterin qurýǵa múm­kin­dik beredi.

Budan bólek reseılik áriptestermen Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qaýip­sizdik komıteti men Reseı Federa­sııa­­synyń Federaldyq qaýipsizdik qyz­meti arasynda Qazaqstan-Reseı she­ka­­rasyndaǵy temir jol ótkizý pýnk­terinde birlesken baqylaý júrgizýdiń tár­tibi men nysandary týraly hattamaǵa qol qo­ıyl­dy.

Bul hattama Qazaqstan – Reseı mem­lekettik shekarasyn temir jol kóli­gimen kesip ótý kezindegi formaldy­lyq­tardy, baqylaý uzaqtyǵyn qysqartý, sondaı-aq birlesken is-qımyl arqyly onyń tıimdiligin arttyrý boıynsha prak­tı­ka­lyq qadam bolyp tabylady.

Avtomobıl ótkizý pýnkterindegi bir­lesken baqylaý hattamasynyń uqsas jobasy qaralý satysynda.

Taıaý bolashaqta biz jaǵdaıdy ne­ǵur­lym tıimdi baqylaýǵa jáne onyń ózge­rýine áser etýge múmkindik beretin de­rek­terdi óńdeý men basqarýdyń bir­yń­­ǵaı avtomattandyrylǵan júıele­rine, ıntegrasııalanǵan qazirgi zamanǵy teh­nıkalyq quraldardy jabdyqtaýǵa jáne engizýge basa nazar aýdarýdy josparlap otyrmyz.

Memlekettik qorǵanystyq tapsyrys sheńberinde senimdiligi, ekologııalyq qa­­ýip­sizdigi, júrip ótýi jáne derbestigi jo­­ǵa­ry 5 jáne 6 býyndy avtomobıl teh­nıkasymen jaraqtandyrý aıaqtalady.

Tehnıkalyq quraldardy biryńǵaı de­rek­terdi óńdeý ortalyǵyna ıntegrasııa­laý negizinde «ıntellektýaldy» qaǵı­daty birtindep engizilýde.

Shekarany qorǵaýdyń tehnıkalyq qu­ral­daryn jasandy ıntellekt algo­rıtm­derimen kelip túsetin aqparatty óńdeýmen ıntegrasııalaýdy kózdeıtin «Aqyldy shekara», «Aqyldy shekara bó­lim­­shesi», «Aqyldy ótkizý pýnkti» joba­la­ry iske asyrylýda.

Ázirlengen tujyrymdamalardyń máni tehnıkalyq quraldardy, onyń ishinde shekarashylarda bar quraldardy biryńǵaı zııatkerlik platformaǵa biriktirý, son­daı-aq olardan alynǵan aqparatty óńdeý jáne taldaý úshin jasandy ıntellekt algorıtmderin paıdalaný bolyp tabylady.

Bıyldan bastap shekarany qorǵaýda pılotsyz ushý apparattary qoldanylýda, olar óz tıimdiligin kórsetti. UUA-ny paıdalana otyryp, shekaranyń qurlyqta da, teńiz ýchaskesinde de zańsyz áreket­terdi anyqtaýǵa jáne ýaqtyly jolyn kesýge bolady. Qazirgi zamanǵy teplovızııalyq jáne beınebaqylaý kameralaryn qoldanýǵa negizdelgen shekarany qorǵaýdy qashyqtyqtan baqylaý belsendi túrde engizilýde.

Kaspıı teńizinde jańa katerler men kemeler, zamanaýı tehnıkalyq baqylaý beketteri paıdalanýǵa qabyldanady, bul sý shepterin qorǵaýdy aıtarlyqtaı kúsheıtýge múmkindik beredi.

Aýqymdy jańǵyrtý barysynda Qa­zaq­stan shekarasy búginniń ózinde jańa kelbetke ıe boldy. Árıne, ol «aqyldy shekara» uǵymyna sáıkes kelýi jáne mem­lekettik shekarada jáne shekara keńistiginde ulttyq qaýipsizdiktiń qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerine qarsy turý úshin barynsha múmkindikterge ıe bolýy úshin áli de kóp nárse jasaý kerek. Ortaq kúsh-jigerimizben biz óz maqsatymyzǵa qol jetkizemiz jáne barlyq jospardy iske asyratynymyzǵa senemin.

Egemen Qazaqstannyń qasıetti shekarasyn qorǵaýǵa senip tapsyrylǵan adamdar úshin, sondaı-aq barlyq kezeńdegi shekarashy jaýyngerler úshin basty qaǵıda memleket pen qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik bolyp qala beredi. Shekara qyzmetiniń jeke quramy Qazaqstan Pre­zı­denti men halqy qoıatyn talaptarǵa saı, bizdiń shekaramyzdy kez kelgen qol­suǵý­­shylyqtan qorǵaýda qyraǵylyq, us­tam­dy­lyq, batyldyq, tabandylyq pen erik tanytady dep senemin.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Baný ÁDILJAN,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Abaı óńirinde kóne qala tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 16:54

Dollar baǵamy arzandady

Qarjy • Búgin, 16:15

Elordada AО́SShK sammıti ótedi

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Aqtaýda jol boıynda kólik órtendi

Oqıǵa • Búgin, 12:31

Aldaǵy kúnderi elimizde kún sýytady

Aýa raıy • Búgin, 11:55

Uqsas jańalyqtar