– Erlan Erǵalıuly, Shekara qyzmetiniń qalyptasýy men jaýyngerlik joly halyqtyń ózi kýá bolyp keledi. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy tarıhynda qazaqstandyq shekarashylar dańqty jol qalyptastyra bildi. Sóz basynda osyndaı jarqyn oqıǵalar men mańyzdy isterge toqtalsańyz.
– Ol ras. Máselen, qazaqstandyq shekarashylardyń tájik-aýǵan shekarasynyń ýchaskesinde TMD-nyń syrtqy shekaralarynda beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaý jóninde atqarǵan mıssııasyn eske alsaq ta jetkilikti. Qazaqstandyq birikken atqyshtar batalonynyń quramynda segiz jyl ishinde jasyl kúnqaǵarly júzdegen jaýynger óńirdegi beıbitshilik pen turaqtylyq jolynda tapsyrmany abyroımen atqardy.
El táýelsizdigi qalyptasýynyń qıyn kezeńinde shekarashylar respýblıka aýmaǵynyń tutastyǵynyń buzylýyna jol bermeı, memlekettik shekarany senimdi qorǵaý arqyly memlekettiń qorǵanys qabileti men ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa úles qosty.
Shekara qyzmetiniń otyz jyly adamzat tarıhynyń aýqymynda az ýaqytty qamtıtyndyǵy anyq, biraq eger siz osy jyldar ishinde shekarashylardyń basynan ótkergen qıyn jolyn saralap qarasańyz, jeke quramnyń Otan shekarasyn senimdi qorǵaýdaǵy qyrýar eńbegine kóz jetkizesiz.
– El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev shekara qaýipsizdigine erekshe nazar aýdarýdy tapsyrdy. Memleket basshysynyń nusqaýlaryn oryndaý boıynsha qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Álemdegi jańa syn-qaterler men geosaıası jaǵdaıdyń kúrdelenýi Shekara qyzmetin jedel damytýdy jáne búkil memlekettik shekarany jaılastyrýdy talap etti. Bul jerde aıta ketetini, Qazaqstan basshysy UQK-niń jańǵyrtý strategııasyn qoldap, alqa otyrysynda sóılegen sózinde birqatar naqty tapsyrma qoıdy. Olardyń birinshisi – álemdik tártiptiń ózgerýi jaǵdaıynda «osy jahandyq eksperımenttiń qarapaıym baqylaýshylary» ǵana bolmaý. Keıinirek, respýblıkalyq «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda Qazaqstannyń jahandyq arenadaǵy ustanymyn ataı otyryp, memlekettik shekaranyń myzǵymastyǵy máselesiniń mańyzdylyǵyna basa nazar aýdardy.
Bastapqyda biz tehnıkalyq quraldardyń jańa úlgilerin paıdalana otyryp, memlekettik shekaralardy baqylaýdy uıymdastyrý boıynsha shetelderdiń ozyq tájirıbesin zerdeledik. Nátıjesinde, qyzmettiń jumysyn jetildirý boıynsha usynystar ázirlendi. 2022 jylǵy 17 mamyrda Prezıdent «QR UQK keıbir máseleleri týraly» №893 Jarlyqqa qol qoıdy. Joǵary saıası qoldaý alyp, qoıylǵan mindetterdi sheshý úshin biz Shekara qyzmetin aýqymdy reformalaýǵa kiristik.
Jańǵyrtý barysynda aýmaqtyq qaǵıdat boıynsha qaıta qurý júrgizilip, shekara vedomstvosynyń qazirgi zamanǵy qurylymy jasaldy. Shekarany qorǵaý tásilderi men ádisteri, bólimsheler men shekara narıadtarynyń is-qımyl taktıkasy, shekara vedomstvosynyń normatıvtik-quqyqtyq bazasy jetildirilip, jan-jaqty qamtamasyz etý tetigi jolǵa qoıyldy.
– Al osy júrgizilgen reformalardyń nátıjeleri qandaı?
– Naqty sandarǵa toqtalatyn bolsaq, osy jyldyń birinshi jartysynda ótken jylmen salystyrǵanda shekara keńistiginde quqyq buzýshylardy ustaý 48 paıyzǵa óskeni baıqalady.
Qurlyq ýchaskelerindegi memlekettik shekarany qorǵaý kezinde kúshter men quraldardy keshendi qoldanýǵa múmkindik beretin shekaralyq operasııalarǵa basa nazar aýdarý qajet. Shekaralyq keńistiktegi operasııalar barysynda 250-den astam quqyq buzýshy ustalyp, jaýapkershilikke tartyldy.
Qarýly Kúshter men Ulttyq ulannyń operasııalarǵa tartylǵan bólimsheleri basqarýdyń jáne bizdiń bólimshelerimizben ózara árekettesýdiń tıimdi tájirıbesin alatynyn atap ótken jón.
Teńizde bıologııalyq resýrstaryn zańsyz óndirýge qarsy sharalar nátıjesinde 69 júzý quraly ustalyp, 460 shaqyrymnan astam balyq aýy tárkilendi. 1,9 mlrd teńgeden astam ekonomıkalyq zalaldyń aldyn aldy.
Prezıdenttiń qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jónindegi Jarlyǵyn oryndaý maqsatynda 14 naýryzdan bastap ótkizý beketterinde jalpy somasy 3,5 mlrd teńgeden astam valıýtany áketýdiń 177 faktisiniń joly kesildi.
«Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýyn oryndaý jónindegi Jalpyulttyq josparǵa» sáıkes qos azamattyǵy bar adamdardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan keshendi is-sharalar atqaryldy. Osy jyldyń birinshi jartysynda Qazaqstan azamattarynyń shet memleketterdiń jol júrý qujattaryn paıdalaný faktileriniń 23 paıyzǵa óskeni anyqtaldy.
«Kóleńkeli krıptovalıýta maınıngi» dep atalatyn ulttyq energetıkalyq qaýip-qater problemasyn sheshý týraly memlekettik organdarǵa berilgen el Prezıdentiniń tapsyrmasyn oryndaý boıynsha jumys jalǵasyp keledi. Jyl basynan beri maınıngtik jabdyqty alyp ótpek bolǵan 26 áreket toqtatyldy. Sondaı-aq 4 598 kóshi-qon zańnamasyn buzýshy jáne 14 kólik kompanııasy ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. О́ndirip alynǵan aıyppuldardyń jalpy somasy 48 mln teńgeden asty.
Jalpy salmaǵy 31 mln teńgege baǵalanǵan 45 kılodan asatyn zergerlik buıymdardy shekara arqyly alyp ótýge áreket jasaý faktileriniń ósýi baıqalady. Túrli kalıbrli qarý-jaraq pen oq-dárini zańsyz alyp ótýdiń 203 faktisi tirkeldi. Jalpy somasy 3 mlrd teńgeden astam somaǵa tyıym salynǵan jáne tasymaldaýǵa shektelgen ónimder men kontrabanda zattaryn alyp ótýge jol berilmedi.
Esirtki trafıginiń qoldanystaǵy arnalaryna qarsy is-qımyl sheńberinde 107 jaǵdaıda esirtki quraldarynyń shekara arqyly ótýine tosqaýyl qoıyldy. 22 shildede qazaq-ózbek shekarasynda asa iri mólsherdegi – shamamen 35 kılo geroın esirtki zatynyń ustalýy eń aıqyn jetistikterdiń biri bolyp tabylady. Qaskóıler esirtkini júk kóliginiń benzın bagynda jasyryp, alyp ótpek bolǵan.
– Qazirgi ýaqytta el basshylyǵy tarapynan áskerı qyzmetshilerdi áleýmettik qamtamasyz etýge kóp kóńil bólinedi. Bul máseleler vedomstvoda qanshalyqty sheshimin taýyp otyr?
– Reformalar vedomstvonyń qurylymyn, shekarany qorǵaý ádisterin ǵana emes, áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jaǵdaıyn da qamtydy. Shekaradaǵy qyzmet óte kúrdeli ekeni belgili. Bizdiń basty mindetimiz – shekarashy úshin qyzmet pen turmysqa qajetti jaǵdaı jasaý.
Memleket basshysy Ulttyq qaýipsizdik komıteti basshylyǵynyń UQK men Shekara qyzmeti laýazymdaryn birizdendirý týraly ótinishin qoldady. 2021 jylǵy 1 qańtardan bastap vedomstvo áskerı qyzmetshileriniń jalaqysy orta eseppen – 75, al shekara bólimshelerinde tipti 110 paıyzdan astamǵa kóterildi. Memleket esebinen áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy múshelerin medısınalyq qamtamasyz etý júzege asyrylady.
Sonymen qatar kúntizbelik esepteýde keminde 8 jyl qyzmet atqarǵan sarbaz (matrostar), serjant (starshınalar) laýazymdarynda kelisimshart boıynsha áskerı qyzmet atqaryp júrgen áskerı qyzmetshilerdiń Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda aqyly negizde oqýǵa jumsalǵan shyǵyndaryn oqytý qunynyń 50 paıyzy mólsherinde bıýdjet qarajaty esebinen ótep alýǵa quqyǵy bar.
Shekara bólimsheleriniń, ákimshilik jáne turǵyn úı ǵımarattarynyń jańa keshenderin salý máseleleri josparly túrde sheshilýde. 2004-2018 jyldar aralyǵynda shamamen 68 nysan (ofıserlik jáne serjanttyq quramdaǵy turǵyn úıler, shekara bólimsheleri, ótkizý pýnkteri, áskerı qalashyqtar) salyndy jáne paıdalanýǵa berildi. Ǵımarattar men qurylystar XXI ǵasyrdyń talaptaryna jaýap beretin shekara bólimsheleriniń zamanaýı keshenderi túrinde salynǵan.
2013 jyly Mańǵystaý oblysynyń Beıneý eldi mekeninde barlyq ınfraqurylymy bar shekaralyq áskerı qalashyq paıdalanýǵa berildi. Qordaı aýdany boıynsha shekara basqarmasynyń Qordaı eldi mekenine jaqyn jerdegi qurylysyn maqtanyshpen aıta alamyn.
2017-2020 jyldar aralyǵynda UQK ShQ Qyzylorda, Túrkistan, Aqtóbe jáne Atyraý oblystary departamentteriniń jaýapty aýmaqtarynda modýldik úlgidegi 16 bólimshe salyndy, onda shekarashylarǵa qyzmet kórsetý jáne tolyqqandy turǵyn úıge qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan.
– Erlan Erǵalıuly, Shekara qyzmeti qandaı baǵyt ustanǵan? Vedomstvonyń odan ári damý perspektıvalary týraly aıtyp berseńiz.
– Shekara bólimsheleri úshin, ásirese shalǵaı ýchaskelerde qyzmettik turǵyn úı máselelerin sheshý maqsatynda shekara zastavalarynyń modýldik keshenderin satyp alý jáne ornatý jalǵasady.
Qamtamasyz etý máseleleri bóliginde energııa únemdeý tehnologııalaryn, balamaly energııa kózderin engizýge, aýyz sýdyń avtonomdy kózderin jáne tushylandyrǵyshtardy qosýǵa basa nazar aýdarylatyn bolady. Aldaǵy ýaqytta memlekettik shekaranyń Qazaqstan – Reseı ýchaskesinde shekara bólimsheleriniń 20 keshenin salý josparlanyp otyr.
Keptelisterdi barynsha azaıtý maqsatynda jáne transulttyq dálizderdi qalyptastyrýdy eskere otyryp, Shekara qyzmeti memlekettik shekaradaǵy ótkizý pýnkteriniń ınfraqurylymyn jaqsartý, olardy tehnıkalyq, avtomattandyrylǵan jáne servıstik jaraqtandyrý, shekarany kesip ótetin adamdar úshin barynsha qolaıly jaǵdaılardy qamtamasyz etý jónindegi sharalar keshenin qabyldaıdy.
О́tkizý pýnkteri ınfraqurylymynyń tepe-teńdigin saqtaý maqsatynda 2025 jylǵa deıin Qazaqstan-Reseı shekarasyndaǵy 30 avtomobıl ótkizý pýnktin damytýdyń jol kartasy bekitildi.
Qazaqstan – Qyrǵyzstan ýchaskesinde 2020-2025 jyldar kezeńinde 7 ótkizý pýnktin qaıta jańartý kózdelgen. «Qordaı» ótkizý pýnktin qaıta qurý ótken jyldyń naýryz aıynda aıaqtaldy.
Osy is-sharalardy iske asyrý jaqyn arada «jyldamdyq + tıimdi baqylaý + qaýipsizdik + jaılylyq» qaǵıdaty boıynsha ótkizý pýnkterin qurýǵa múmkindik beredi.
Budan bólek reseılik áriptestermen Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qaýipsizdik komıteti men Reseı Federasııasynyń Federaldyq qaýipsizdik qyzmeti arasynda Qazaqstan-Reseı shekarasyndaǵy temir jol ótkizý pýnkterinde birlesken baqylaý júrgizýdiń tártibi men nysandary týraly hattamaǵa qol qoıyldy.
Bul hattama Qazaqstan – Reseı memlekettik shekarasyn temir jol kóligimen kesip ótý kezindegi formaldylyqtardy, baqylaý uzaqtyǵyn qysqartý, sondaı-aq birlesken is-qımyl arqyly onyń tıimdiligin arttyrý boıynsha praktıkalyq qadam bolyp tabylady.
Avtomobıl ótkizý pýnkterindegi birlesken baqylaý hattamasynyń uqsas jobasy qaralý satysynda.
Taıaý bolashaqta biz jaǵdaıdy neǵurlym tıimdi baqylaýǵa jáne onyń ózgerýine áser etýge múmkindik beretin derekterdi óńdeý men basqarýdyń biryńǵaı avtomattandyrylǵan júıelerine, ıntegrasııalanǵan qazirgi zamanǵy tehnıkalyq quraldardy jabdyqtaýǵa jáne engizýge basa nazar aýdarýdy josparlap otyrmyz.
Memlekettik qorǵanystyq tapsyrys sheńberinde senimdiligi, ekologııalyq qaýipsizdigi, júrip ótýi jáne derbestigi joǵary 5 jáne 6 býyndy avtomobıl tehnıkasymen jaraqtandyrý aıaqtalady.
Tehnıkalyq quraldardy biryńǵaı derekterdi óńdeý ortalyǵyna ıntegrasııalaý negizinde «ıntellektýaldy» qaǵıdaty birtindep engizilýde.
Shekarany qorǵaýdyń tehnıkalyq quraldaryn jasandy ıntellekt algorıtmderimen kelip túsetin aqparatty óńdeýmen ıntegrasııalaýdy kózdeıtin «Aqyldy shekara», «Aqyldy shekara bólimshesi», «Aqyldy ótkizý pýnkti» jobalary iske asyrylýda.
Ázirlengen tujyrymdamalardyń máni tehnıkalyq quraldardy, onyń ishinde shekarashylarda bar quraldardy biryńǵaı zııatkerlik platformaǵa biriktirý, sondaı-aq olardan alynǵan aqparatty óńdeý jáne taldaý úshin jasandy ıntellekt algorıtmderin paıdalaný bolyp tabylady.
Bıyldan bastap shekarany qorǵaýda pılotsyz ushý apparattary qoldanylýda, olar óz tıimdiligin kórsetti. UUA-ny paıdalana otyryp, shekaranyń qurlyqta da, teńiz ýchaskesinde de zańsyz áreketterdi anyqtaýǵa jáne ýaqtyly jolyn kesýge bolady. Qazirgi zamanǵy teplovızııalyq jáne beınebaqylaý kameralaryn qoldanýǵa negizdelgen shekarany qorǵaýdy qashyqtyqtan baqylaý belsendi túrde engizilýde.
Kaspıı teńizinde jańa katerler men kemeler, zamanaýı tehnıkalyq baqylaý beketteri paıdalanýǵa qabyldanady, bul sý shepterin qorǵaýdy aıtarlyqtaı kúsheıtýge múmkindik beredi.
Aýqymdy jańǵyrtý barysynda Qazaqstan shekarasy búginniń ózinde jańa kelbetke ıe boldy. Árıne, ol «aqyldy shekara» uǵymyna sáıkes kelýi jáne memlekettik shekarada jáne shekara keńistiginde ulttyq qaýipsizdiktiń qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerine qarsy turý úshin barynsha múmkindikterge ıe bolýy úshin áli de kóp nárse jasaý kerek. Ortaq kúsh-jigerimizben biz óz maqsatymyzǵa qol jetkizemiz jáne barlyq jospardy iske asyratynymyzǵa senemin.
Egemen Qazaqstannyń qasıetti shekarasyn qorǵaýǵa senip tapsyrylǵan adamdar úshin, sondaı-aq barlyq kezeńdegi shekarashy jaýyngerler úshin basty qaǵıda memleket pen qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik bolyp qala beredi. Shekara qyzmetiniń jeke quramy Qazaqstan Prezıdenti men halqy qoıatyn talaptarǵa saı, bizdiń shekaramyzdy kez kelgen qolsuǵýshylyqtan qorǵaýda qyraǵylyq, ustamdylyq, batyldyq, tabandylyq pen erik tanytady dep senemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
