Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qazaq tili qaıda?
Kóligimdi maılap-sýlap alǵan soń álgi qosymshaǵa kirdim. О́zimshe oılaǵan edim: «bári lezde ǵoı» dep. Qujattarymdy túgendep alyp, tirkeı bastadym. Áýeli jeke kýáligimdi, júrgizýshi kýáligimdi jáne kólik qujatyn sýretke túsirip alyp, júktedim. Odan soń kólikti de shyrt etkizip, onlaın-tirkelimniń sheshimin kúttim. Qaıta-qaıta telmiremin telefonyma. «Munysyn bilgende kúni buryn tirkelý kerek edi», dep otyrmyn. Altyn ýaqytym-aı, á? Qalany eki-úsh aınalyp, 5-6 myń teńge jasap alatyn edim endigi. «Taksıst úshin mańyzdysy da osy – ýaqyt pa?», dedim. Tekseristiń uzaqqa sozylatyn túri bar.
Indriver qosymshasy bizdiń elde keńinen tarasa da, áli memlekettik tilge murnyn shúıirip keledi eken. Til tańdaý tiziminde qazaq tili joq, sol qynjyltty. Áıtpese, taksı qyzmetiniń túrli nusqasy bar (qalaaralyq jáne qalaishilik taksı, jetkizý, júk tasymaldaý) bul qosymshany qazaqstandyqtardyń deni qoldanady. Artyqshylyǵy sol, taksıske baǵańyzdy ózińiz usynasyz. Dástúrli taksı qyzmetine qaraǵanda, aqshańyzdy 30-50%-ǵa deıin únemdeısiz. Utymdysy osy.
Básekelestiktiń básin qyzdyrǵan taksıdiń bul qyzmeti dástúrli taksısterdiń ashýyna tıgen-tin. Alǵash Qaraǵandyǵa ene bastaǵanda da, jolaýshylarǵa talasyp, talaı jaǵa jyrtysqanyn da bilemiz júrgizýshilerdiń. Áleýmettik jeliden.
Tórt saǵattan soń baryp, álgi onlaın-tirkelimnen hat keldi. Kelisim beripti. Odan keıin vıdeodan qalaı qoldaný keregin tolyq túsindiredi. Soǵan muqııat nazar aýdaryp aldym da, alǵashqy jolaýshymdy izdeı bastadym. Aıtpaqshy, ındraıverdegi jeke shotyma aqsha aýdarýdy umytyp baramyn. Onsyz attap basa almaıdy ekenmin. Kaspi.kz-ten teńgerimimdi toltyryp aldym. Ázirge 500 teńge saldym. Oryndaǵan ár tapsyrysymnyń 2,5 paıyzyn komıssııaǵa ustaý úshin ǵoı. Bylaısha aıtqanda, ındraıverdiń salyǵy.
Alǵashqy jolaýshymdy «45-shi oram» aıaldamasynan aldym…
– Aman ba, balam? Bizdi Stepnoı-1, 5-shi úıge jetkizip sala ǵoı.
– Árıne, aǵa. Áńgime aıtsańyz, lezde jetemiz.
– Áńgime sol, qalaǵa kelgenime úsh jyl boldy. «Qazaqmysta» qyzmet etemiz kóz ashqaly. Otbasymyzben óndiris salasyndamyz. Táýbe!
– Tamasha ǵoı, aılyqtaryńyzdy ósirgen shyǵar?..
– Aılyq 30 paıyzǵa ósti, sosyn jyl saıyn em-domǵa 500 myń teńge qarastyrylyp jatyr. Bir jaqsysy, munyń ıgiligin otbasy músheleri tolyq kóre alady. Qańtar oqıǵasynan soń ǵoı. Jaqynda Aqtóbege baryp keldim janazaǵa. Aqtaýlyq joldasym aıtady: «Bizde gaz baǵasy – 45 teńgege, nan – 75, al benzın 158 teńgege deıin arzandady. Al senderde gazdy 75 teńgege, benzındi 182 teńgege ǵana tómendetipti», dep…
Álgi aǵamdy mekenjaıyna jetkizgen soń, qyzmetimdi ári qaraı jalǵastyrdym. Indraıver sizge jaqyn mańaıdaǵy tapsyrysty kórsetedi. Sonysy da jaqsy. «Polıteh» jaqqa qaraı jolaýshy tur. Shamasy stýdent bolsa kerek. Usynyp turǵan baǵasy arzandaý. Al barar jer ájeptáýir qashyq. Stýdentpen de az-kem áńgimeleseıik dedik.
– Jumys qarap júrmin. Áıtpese, 30 myń teńge shákirtaqym jetpeıdi. Bir jerge kúzetshi bolsam da, júris-turysyma, kıim-keshegime aqsha tapsam deımin. Qańtar oqıǵasynan soń shákirtaqyny da kóteredi dep jatyr ǵoı. Jaqsy bolar edi…
– Oqý qalaı, qıyn ba?
– Oqysań ońaı. О́zimiz ǵoı qıyndatatyn. Biraq bizde sessııany aqshamen sheshý joq eken.
Bazar mańaıynan bir apany aldym. Apam da saıasatty soqty. Urda-jyq kisi. Bálen jyl saýdamen aınalysyp keledi eken.
– Bizge baǵany ósirmeńder deıdi. Áýeli tyıatyn bolsa, deldaldardy, sodan soń jalǵa beretin nysan ıelerin tyısyn. Bizdiń qosatynymyz tıyn ǵana. Álderi bizge ǵana keledi. Bizdi ózimiz óndirip, ózimiz satyp jatqandaı kóredi-aý deımin. Qyzyq osylar, – dedi de burtıǵan qalpy qabaǵyn bir ashpady úıine deıin. Shamasy, búgingi tabysy kóńilin kónshitpegen-aý…
Qańtar oqıǵasy, bılik, naryq – bári de sóz boldy. Kóliktiń ishki salony saıasat alańyna aınalyp úlgerdi…
Túnde túrli adam kezigedi
Qas qaraıdy. Buqar jyraý dańǵylyndaǵy kólik keptelisi de azaıǵan. Kaspi.kz qosymshamdaǵy tabysyma qarap, marqaıyp qoıamyn. Táýbe, 4 myń teńge. Kofe iship, kóńil bólip, bógele turaıyn. Áıtpese, árli-berli júre berý basqalaryn bilmeımin, ózimniń júıkeme áser ete bastady.
Keshkilik taksı qyzmetine júginýshiler azaıady eken. Jumystan úıine qaıtatyndar jetip alǵannan soń shyǵar, bálkı. Endi qonaqqa, otyrysqa baratyndary bolmasa. Iá, jastardyń jortatyn ýaqyty-aý…
Aıtqandaı, úsh qazaq jigiti mindi. Jastary 25-30 shamasynda. Qurylysshylar kóshesinen aldym. Biraq álgi jigitterdiń aýzynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵady. Bir-birin kelemejdep, jastaryna jarasymdy qylyq kórsetip otyrǵan joq. Sap-saý. Tek, balaǵat sózderi berekemdi aldy. Syrttan, tipti ersi kórinedi eken. Maıqudyqtaǵy Loto-klýbtyń birine túsirip kettim. Túsirgenshe asyq boldym. Taksısterge tózim kerek eken…
Jolaýshy Iýlııa hanymmen emen-jarqyn áńgimelese kettik. Ol kisini Maıqudyqtan alyp, qalaǵa jetkizip saldym. Qurbysynyń týǵan kúnine bara jatyr eken.
– Qazaqshańyz qalaı?
– Kazaksha týsınemın. No, razgovorıvat ne ýmeıý, – dep jymııady.
– Qazaq jigitine shyǵar ma edińiz turmysqa?
– Da, konechno. Eslı, ıa polıýblıý ego, to gotova ko vsemý radı nego.
– Togda, dojdıtes aqboz atty hanzadany.
Kúlim qaǵady. Áńgimemiz osy jerden úzildi. Júrgizýshimin ǵoı. Mazasyn almaıyn…
Eki jigitti Maıqudyqtyń túbine aparyp tastaý kerek boldy. Nege ekenin, álgi ekeýiniń júrisi sýyt sezildi. Úndemeıdi de. Biri – qazaq, ekinshisi – orys. Jáne de ekeýi artqy salonǵa jaıǵasty. Kele jatyrmyn. Eptep kúmánim de bar. О́ıtkeni birden: «Bizde tutas 10 myń teńge», dedi. Al úıine taqalyp qalǵanda kaspı nómirimdi surady. О́zderi shatysyp otyr sózderinen. Aınaǵa qarasam, kózderi sharshańqy jáne qyzaryp tur. Birden túsine qoıdym. Al eger alda-jalda aıqasa ketsem, qorǵanar túgim de joq. Ne bolsa da, bara kóreıin dedim. Kelip toqtadyq. Qazaq jigit qasyndaǵysyn jumsap jiberdi úıge. «Men kúte turamyn. Alyp shyq aqshany», dedi. Men de aınaǵa kóz salyp, qamdanyp otyrmyn. 10 mınýttan asa ýaqyt ótti. Al álgim bir kózin jumyp, bir kózin ashyp uıqysyraǵansyp otyr.
– Baýyrym, dosyń bógeldi ǵoı. Sen demala ber, erteń aýdararsyń aqshasyn, – dedim bir ýaqytta.
Sony kútip otyr eken. Qýana ketti. Men aqyryn keri buryldym da, álgi jigittiń izine tústim. Ol men ákelgen úıge kirmedi. Aılaǵa basyp, basqa kórshi úıdiń aýlasyna túsip qalmaqshy bolypty. Kóligimniń jaryǵyn jaqtym da, tura kep qýdym. Kóligimnen tústim de: «Baýyrym, munyń orynsyz qylyq. Kisi aqysyn jeý – jaqsy nárse emes», dedim de tarta jóneldim. Bar bolǵany – basyn ızep qaldy.
Báse, qazir kóp taksıst jolaqysyn aldyn ala tóleýdi ótinedi. Oǵan kóliksiz júrgen ótken eki aıda kózim jetti. Jáne taksıst bolý úshin ójettiliktiń qajet ekenin uqtyq. О́ıtkeni túnde túrli adam kezigedi. Barynsha saqtyqty qajet etedi.
Tapqanym – 9 800 teńge
Sonymen qaltama qarap qoıaıyn. Tabysym – 9 800 teńge. Baǵana 4 myń teńgege benzın quıyp alǵan edim. Sonda alty myń teńgedeı taýyppyn. Alǵashqy kúnge jaman emes sııaqty. «Jumystan soń ekinshi kásipke aınaldyrsa qalaı bolar eken?», degen oı da qylań bergeni.
Jalpy, qyzyqty eken. Jurtpen áńgimelesesiń. Pikir almasasyń. Jáne tabysy da jaman emes eken. Kóligi barlar úshin múmkindik bop tur. Benzınińdi, saımanyńdy osymen de aıyryp júrýge bolatyn sııaqty. «Aspannan aqsha tús», dep kútip jatqannan góri.
Tanystarymnyń kóbi keshkilik taksıst bolady. О́ziniń jumysyndaǵy aılyǵynan kóp tabys tabatyndary da bar. Al bel sheshe kiriskender aıyna 300-500 myń teńgege deıin paıda kóredi eken.
Esterińizde bolar, tótenshe jaǵdaı jarııalanǵanda qoǵamdyq kólik, temir jol jáne áýe qatynasy biraz ýaqytqa deıin óz jumysyn toqtatqan edi. Mine, sol sátte «kóligi barlardyń» dáýiri bastaldy. Jumystan qysqarǵandar ne kólik alyp, ne bar kóligin minip, taksıletýge kóshti. Bul ádis kóptiń qolaıyna da saı keldi. О́ıtkeni qala arasynda júretin ózge kólik quraly joq, baǵany da ózdiginshe bekite aldy.
Sonymen qazir Indriver-den bólek, «Iаndeks taksı», «Baýyrsaq», Taxi region syndy taksı parkteriniń dáýiri júrip-aq tur. Aıtpaqshy, kúnine 10-12 myń teńgege kólikti jalǵa alyp, taksıletetin júrgizýshiler de barshylyq. Olar tańnan keshke deıin, úzdiksiz ter tógip, tabys tabady. Bala-shaǵasyn sonymen asyraıdy. Jany siri degen osy-aý. Iá, eńbeksiz eshteńe kelmeıdi de, ónbeıdi de…
Jýrnalıstıkanyń jampozy marqum Nurtileý Imanǵalıuly toqsanynshy jyldardyń orta tusynda televızııadan kórinbeı ketipti. Toqyraý kezeńinde bala-shaǵasynyń qamy úshin taksıst te bolypty.
Al eldiń júreginde qalǵan Beısen Quranbek alty kún jýrnalıst bolyp qyzmet etse, jetinshi kúni kóligimen kóshedegi jolaýshylardy dittegen jerine tegin jetkizip salatyn kórinedi. Osyny dástúrge aınaldyryp alypty. Alatyn aqysy – eldiń aq batasy.
Jáne de feısbýkten jýrnalıst Serik Abas-shahtyń taksıster týraly jazbalaryn oqyp turamyn. Al qaraǵandylyq bloger Aısultan Jaqyp ta taksıst bolyp, ondaǵy qyzyqty oqıǵalaryn, áserli áńgimelerin jıi jarııalaıdy. Jalpy, tartymdy taqyryp.
…Biz de tilshilik qyzmetti bir kúnge doǵara turyp, taksıdi tizgindedik. Kúndelikti bolmasa da aragidik shyǵyp tursa, ekinshi jumys qarastyryp ta kerek emes sııaqty…
«Úıge qaıtam, saǵyndym men, bereke toly úı ishin». Avtoradıodan osyndaı óleń joldary bar ásem án berilip jatty...
Qasymhan ǴALYM,
jýrnalıst
Qaraǵandy oblysy
