Tolstoı kúndeligi

Tolstoıdyń alyp qupııasy – ol ómir boıy ózimen kúresip, parasat maıdanynda alysyp ótti. Birde aǵynan jarylyp, Qudaıǵa degen se­nim ǵana janyna tynyshtyq taptyratynyn aıtsa, birde «Senen ózge janashyrym joq eken ǵoı, sheshetaıym!» dep kúızelip, kúńirenedi. Onyń jan álemi beıne bir úzdiksiz soǵys alańy ispetti. Ol eshqashan beıtarap qala almaıdy. Árqashan sanasynda jańa qurlyq­tar­dy ashyp, janartaýdaı silkinip, jańǵyryp otyrady. Bul prosesterdiń bárin jazýshynyń shyǵarmalary­men bir­ge kúndelikterinen de kóremiz. Tip­ti kúndelikterinen anyǵy­raq baı­qaı­myz. Aqyldyń alyby ár kúni ózgeshe oı túıedi, bóg­de qubylystardy sezinedi. Kún­delik jazbasynda: «Eń úlken ada­sýshylyq – adamdardy birjaqty baǵalaý. Olardy meıirimdi nemese ashýlanshaq, aqymaq, aqyldy degen oı qalyptastyrý. Adam aǵys sekildi aǵyp otyrady, onda bul qasıettiń barlyǵy da kezdesedi. Keıde aqymaq, keıde aqyldy, keıde ashýlanshaq, keıde meıirimdi bo­lady nemese kerisin­she. Bul – adam­nyń ulylyǵy. Siz ony birjaqty baǵaladyńyz delik, al ol qazir múlde ózgergen, ózge adam!» deıdi. Iá, Tolstoı paıymy oıǵa qaldyrady, jańasha kózqarasqa úndeıdi. Adam jaıly ańyz, adam jaıly sara sóz bárinen qundy, bárinen názik, bárinen aıaýly dúnıe. Dostaevskıı tilimen aıtsaq «Adamda úlken jumbaq bar. Ony sheshý kerek. Osy jumbaqty sheshýge búkil ǵumyryńdy arna­sań da, muny bos ótken ýaqytqa ba­laı kórme. Men osy jumbaqty she­­shýmen aınalysamyn, óıtkeni adam bolǵym keledi». Kúndeliktegi myna bir úzindige nazar salalyq. «Tańerteńmen basyma mańyzdy ári tushymdy oılar keldi. Endi solardy umyt qaldyrǵandaı alańdaý ústindemin. Eske túsirip kó­reıin: Adam ózin tanymaǵansha óli ne tiri ekenin bilmeıdi, óıtkeni ol áli tiri emes. Tiri adam retinde tanymyn sezingen shaqta ózin suraqtyń astyna ala bastaıdy. Nege ǵumyr keship júr? Jaýabyn izdeýge kóshedi. Bir jaýaptyń pushpaǵyna jetkenshe jany tynyshtyq tappaq emes». Shynynda, ózin zerdelemegen jan óli-tiri ekenin qaıdan bilsin? Jer beti kógaldanýy úshin jaýyn sýy kerek bolǵany sekildi, adam janyn ósirý úshin ǵylym kerek. Onsyz mán­sizdik sheńberi ýysyna alar, túnek qoınaýy túbine tartar.

Tolstoı kúndeligi bir saryndy­lyqtan aýlaq. Jazýshy keıde aspandap, keıde quıyndaı burqanyp, keıde qumyrsqadan álsiz kúıge túsedi. Birde áldebir rýhanı erinshek pendeler úshin azap shegedi. «Keshe Iаnjýlda boldym. Odan ólim jaıly ne oılaıtynyn, baıansyzdyq nemese baıandy ǵumyr jaıly suradym. Ol sıyr sekildi túk te túsine almaı­dy! Mundaı jandar qanshama! Al sen onymen sóılese otyryp qynjylasyń, ol senimen kelispeıdi de. Osyndaı jandarmen baılanys ornatý óte qıyn, ne janyń qalamasa, ne unatpasań, qalaı súımeksiń, neni talap etesiń?.. Qarym-qatynasty olar ózderi sheshedi. Rýhanı dúnıesi kúńgirt. Olarmen árqashan tap bir syrlasyńdaı qurmetpen aralasasyń. Bul ózińe aýyr, keıde keleke etedi... Shydaý qajet. Olardyń qashan oıanatynyn bilmeısiń. Bálkim, qazir-aq seniń sóziń oıatar?..» Túk te túsin­begen tanysyn sıyrǵa teńegeni qy­zyq-aq, bálkim, sol tusta zamandasy Mahatma Gandıge renjip qalǵan bo­lar. Ary qaraı oqıyq: «Adam bala­synyń dúnıede jalǵyz ǵana joly bar. Biraq aqyly oıanyp, sana-sezimi óz áreketin ıgergen shaqta jol ekige aıyry­lady. Ne boıyndaǵy janýar­lyq kúsh aqylǵa baǵynady, ne aqyl janýarlyq kúshke qyzmet etedi. Aqyl janýarlyq tabıǵatqa aınalsa, qyzyqtyń bári sonda bolmaq. Eger aqylǵa jeńdirse, ol adam dúnıeniń bos selteńine boı aldyrmaıdy, sa­naly túrde jalǵyz jol ashyp, sol jolǵa bet alady». Tolstoıdyń dúnıe­de adamnyń jalǵyz ǵana joly bar deýi oı salarlyq. Shynynda, jo­ǵa­rydan, odan da joǵarydan mól­sherleı qarasaq, joldyń kóp emes eke­nin kóremiz. Alaıda adam qo­ly­men jasalǵan jasandy joldar mıl­lıondaǵan derbes sanany sha­tas­tyryp, ári-sári halge dýshar etý­de. Tolstoı qalamynan qo­ǵam­dyq máseleler tys qalmaıdy. Biz se­zingen, túısingen óner jaıly pikir­di danyshpan áldeqashan kúndelik betine túsiripti. «Oıyn oınaý úshin qaryn toq bolý qajettiligi túsinikti. Qoǵamnyń ár múshesi qarny ashpaǵan kezde ǵana ónerge den qoıa alady. Eger qoǵam músheleri toq bolmasa, naǵyz óner órken jaımaq emes. Salǵyrt óner – keskinsiz, ash qoǵamdaǵy óner – dórekileý, ókinishti…» Nemese myna bir joldarǵa úńilip kórelik: «Adam ózine jaqyn taqyryp jaıly áńgime qozǵaǵanda, tyńdaýshynyń ózindeı emes ekenin umyt qaldyrady. Eger adamdar ózin shynaıy alańdatqan nemese
rýhanı dúnıeni sóz etpese, mindetti túrde jeke basy jaıly kóp sózdilikke urynady.

Álbette, bul óte kóńilsiz». Me­niń­she, kúndelik – tulǵanyń jal­ǵyzdyq­taǵy dosy. Syrlasy, andasy ispetti. О́ıt­keni kúndeliktegi sózderdi tulǵa basqa eshkimge aıta almaýy múmkin. Jazýshy kúndeliginiń basym bóligi – shashylyp túsken tirkes­ter. Olar ár­túrli. Qysqa demeseńiz, maǵynasy sýly maqtadaı aýyr. «Eger árkim óz úıi­niń esik aldyn sypyrar bolsa, búkil kóshe tazalanar edi», «unatqanym­nyń bári qolyma túse bermeıdi, biraq qolymdaǵy­nyń bárin unatamyn», «álem qaıǵy-qasiret jutqandarǵa qurmet kórsete alatyn adamdar arqyly ǵana alǵa jyljıdy», «shynaıy aqıqat – óte qarapaıym», «másele kóp bilýde emes, eń mańyzdysyn bilýde».