Uly ǵulama – ult ustazy

Olarǵa qosaqtalyp aıtylatyn «ult­shyldar», «baıshyl-býrjýazııashyl­dar» degen anyqtamalardyń ózi qulaqqa túr­pideı tıip, oqyp otyrǵanda, birtúrli sýyq yzǵardyń lebi esetindeı bolǵandyǵy ras. Sóıtsek, munyń bári sanamyzdy ýlap tastaǵan kommýnıstik ıdeologııalyq tár­bıe­niń áseri eken. Alash arystary­nyń «ultshyldyǵy» el shoshıtyndaı tra­ge­­dııalyq ahýal emes, bolmasa, tipti hal­qyna jekkórinish sezimin týdyratyndaı jat nıetti, teris adamdyq qyry emes, kerisinshe, ultyn jan-tánimen súıgen, jolyna bastaryn qurban qylýǵa da­ıyn qaharmandyq qasıet bolyp shyqty! Keńestik ıdeologııanyń urpaq sanasyn qalaısha teris baǵytta tárbıelep, «ult­shyldyq» dep atalatyn qasıetti uǵym­nyń óńin aınaldyryp jibergendigin táýelsizdik lebimen birge sezine basta­dyq. Ultshyldyq emes, ultsyzdyqtyń qasıetsizdik ekenin uqqanda, qaıran Alash arystarynyń nege halyq múddesi úshin ǵazız jandaryn qurban qylǵan qadirlerin tanyp, boılaı tústik, asyl murattarynyń aldynda basymyzdy ıdik. Dana Abaı aıtqan, naǵyz «súıinýge jarar, súıer uldaryń», osy Alash erleri eken!

Ahmet Baıtursynuly – ultyna qa­laı qyzmet etýdiń jarqyn úlgisin tanytyp ótken dara uldarymyzdyń biri. Alash tarıhyn paraqtap otyrǵanda, eń aldymen kózimiz jetetini, onyń esimi ult kósemi Álıhan Bókeıhanulymen qa­tar atalady. Iаǵnı Ahmet te – óziniń san ­qıly qyzmetimen ultynyń kósemi ata­­nyp daralanǵan Alash qaıratkeri. Sony­men birge pedagogtik-aǵartýshylyq, ǵa­lymdyq qyzmetimen ult ustazy retinde ardaq­talǵan tulǵa. Son­dyqtan da biz, eń aldymenen, shamamyz jetkeninshe, onyń Alash kósemi deńge­ıindegi dara bıigine, ultyna ustaz­dyqqa jaraǵan oqshaý qasıet­terine boılaýǵa tyrysqanymyz jón sııaqty.

Al Alash qaıratkerleri bul, kúshi basym, zorlyqshyl ımperııamen qolǵa qarý alyp kúresýdiń tıimsizdigin túsinip, týǵan halqynyń kózin ashyp, oıatyp, sil­kindirip, oqý-bilim alý jolymen alǵa basýdy murat tutyp, baspasózdi damytyp, gazet-jýrnaldar asha bastaǵanda, Alash jurtynyń kósemi, ult qaıratkeri Álıhan Bókeıhanulynyń shaqyrýyna alǵash ún qatqan, ortaq múdde úshin birge kúresý­ge nıet qylǵan, belsene atsalysqan taǵy da Torǵaı topyraǵynyń perzentteri bolatyn. Solardyń ishinde moıny ozyq turatyn eki tulǵa – Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatulynyń jóni bó­lek edi. Olar atqarǵan is-áreketteri­men de, qalam belsendiligimen de, jalpy ulty­nyń sol tustaǵy eń aýqymdy, eń mańyz­dy máselelerin kótere bilýimen de óz tur­ǵy­lastarynyń ishinen dara tanyldy, jur­tyn sońdarynan tartyp, erte bildi. Olar­dy barsha qazaq, ardaqty el aǵa­lary retinde qadirlep, tóbelerine kóterip, «Aqań men Jaqań» dep qasterlep, qosar­lap, qurmetpen ataıtyn bolǵan. Shy­nyn­da da, ultynyń qos arysy el múddesi jolynda juptary jazylma­ǵan qalpy birge qyzmet etti, elin súıgen ardyń ózindeı taza, pák jandary da qatar qıyldy. Biri hal­qyn «masa» bolyp yzyńdap oıatyp, oqý-bilim alýǵa, silkinip, serpilip, alǵa um­ty­lýǵa shaqyrsa, ekinshisi qostaı ketip: «Oıan, qazaq!» dep jar saldy. Olar­dyń ómirlik múddesi de, ultynyń bola­shaǵy jolyndaǵy murat-maqsattary da, shyǵar­mashylyq izdenis, ıdeıalary da bir boldy.

Árıne, jıyrmasynshy jyldar­dyń basyndaǵy qazaq jurtynyń kógine, Sul­tanmahmut aqyn aıtqandaı, «órmelep shyǵyp, kún bolýǵa umtylǵan» erlerdiń ishinde Ahmet Baıtursynulynyń qyzmeti men eńbegi aıryqsha atalady, bul turǵy­dan kelgende, ol Álıhannyń qatarynda turatyn el kósemi. Olar ulttyq murat-múddelerdi kózdeýden týǵan «Alashorda» partııasynyń uıymdastyrýshylary bol­­dy. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas ke­­zindegi áıgili patshalyq stolypındik refor­madan keıin, orys pereselenderi qazaq jerine óńmeńdeı enip, ejelden jurtymyz qonystanyp kelgen jaılaý-jaıylymdarymyzdy ıelene bastaǵanda, Álıhannyń janynan tabylyp, Reseı pat­shalyǵynyń dalalyq general-gýbernatoryna jer jóninde narazylyq petısııasyna qol qoıǵan sanaýlylardyń biri taǵy da Ahmet edi. Qysqasha aıtqanda, sol zamandarda qandaı da bir qazaqtyń múddesi qorǵalǵan máselelerden onyń tys qalǵan kezi bolmapty, kerisinshe, únemi basynda, uıtqysy da, uıymdastyrýshy da ózi bolyp júrgen. Al Ahmet Baıtursynuly­nyń qazaq hal­qy aldyndaǵy aǵartýshy­lyq-pedagog­­tik, ǵalymdyq, til bilimi men áde­bıettaný sa­la­­larynyń negizin qalaǵan eńbekteri onyń tulǵasyn ózgelerden daralap, oqshaý tanytady. Iаǵnı árkimdi óz ornymen, óz jónimen ataıtyn bolsaq, bul turǵydan onyń tulǵasy aıryqsha eńseli. Sondyqtan da Ahmet Baıtursynuly – ult ustazy degen anyqtamaǵa ábden la­ıyq­ty, biregeı tulǵa. Mundaı ataqpen ilge­ride jurtymyz óziniń ósıetteı támsil óleń-jyrlarymen, tunyp turǵan ǵaqlııa qarasózderimen ólmes mura qaldyrǵan danysh­pan Abaıdy atap kelgen bolatyn. Endi, mine, arystary­myz aqtalǵannan keıin Ahmettiń kól-kósir mu­ra­larymen qaýysh­qan jurt, ǵulamanyń asa qundy eńbek­teriniń de, oǵan ult ustazy ataǵyn berýge ábden laıyqty ekendigine kózderi aıqyn jetti.

Ahmet Baıtursynuly – iri ǵalym, aqyn, qazaq til bilimi men ádebıetiniń reformatory, ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi retinde tanylǵan tulǵa. Tipti, osylaısha anyqtama berip, qysqa qaıyra salýdyń ózi onyń ulanǵaıyr eńbeginiń aldynda azdyq etedi, ol – «Alash» partııasynyń, sonymen birge «Alashorda» úkimetiniń negizin qalaýshy kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, lıngvıst, túrkitaný­shy, aýdarmashy, pýblısıst, sol tusta halqyna shamshyraqtaı nuryn tókken «Qazaq» gazetiniń uıymdastyrýshysy ári bas redaktory retinde ult tarıhynda tereń iz qaldyrdy. Joǵaryda basa kór­set­kenimizdeı, kúresker rýhty Torǵaı topy­raǵynda dúnıege kelýiniń ústine, el qamyn jeýshilik, jurtyna bas bolýǵa umtylǵan qamqor ultshyldyq pıǵyl onyń qanynda bar, teginen juǵysty bolǵan qasıeti deýge bolar. Olaı deıtinimiz, ákesi Baıtursyn Shoshaquly – óz ortasyna asa yqpaldy, bedeldi, ádilettiligimen aty shyqqan adam eken. Onyń momyn jurtyna arasha túsip, aı­maǵyn bılegen oıazdyń, ıaǵnı ýezd bas­tyǵy Iаkovlevtiń basyn jaryp, on bes jylǵa Sibirge jer aýdarylǵan oqıǵasy el aýzynda ańyzǵa aınalǵan. Naq osy oqıǵa Ahmettiń júregine muz bop qatyp, keıin kúres jolyna túsýine basty sebep bolǵan.

Sol aıaýly áke el-jurtynyń qamy úshin qurban bolǵanda, sol kezdegi jasóspirim bala Ahmettiń qandaı jolǵa túsetini aıqyndalǵan sııaqty, ol joǵarydaǵy óle­­ńinde áke arýaǵynyń aldynda, «adam­nan týyp, adamdyq jolyna qalaı tús­peımin?!» dep ózine sert bergendeı. Jáne sony bar­sha ómir jolymen dáleldep ótti. Áke­den erte aıyrylǵan Ahmet onyń inisi Erǵa­zynyń qolynda tárbıelenedi. Ol kisi bala Ahmettiń oqý-bilimge qumartqan tala­byn baıqap, áýeli ataqty Ybyraı Altyn­sarın negizin qalaǵan basta­ýysh qazaq mektebine beredi, 1891 jyly Torǵaı­daǵy eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesine, al 1895 jyly Orynbordaǵy muǵalimder mektebine túsip, bilimin jetildire beredi. Bul sol zamannyń balasy úshin óte bıik jetistik bolatyn. Árıne, ákeden jas­taı jetim qalǵan bala úshin, jaǵdaıly týys­tar qamqorlyǵy bolmasa, osylaısha iz­denis jolyna túsý qıyn bolary sóz­siz. Osyǵan qaraǵanda, jaqyn týystary da onyń úlken bolashaǵyn kóre bilip, so­ǵan yqpal jasap otyrǵan sııaqty. Qazaq da­lasynda onda Ahmet sııaqty bilim dá­re­jesine jetken muǵalimderdiń jetis­peı­tin, qat ýaqyty, sóıtip, ári qaraı ol ustaz­dyq jolyna túsip, 1896-1907 jyl­­dar aralyǵynda áýeli Aqtóbede, odan Qos­tanaı, Qarqaraly jerlerinde ýez­dik, aýyldyq, bolystyq mektepterin­de keze­gimen sabaq bere bastaıdy. Bul Ahmettiń óte jemisti bolǵan, tájirıbe jınaqta­ǵan jyldary edi. Keıin ol bul týraly aqyn­dyq shyǵarmashyly­ǵyn­da ári qazaq baspasózderiniń ashylýy­na muryndyq ­bolyp, pýblısıstik, jýr­nalıstik jolǵa túse bastaǵanda, ózek­ti maqalalaryn jarııalaı bastaıdy. О́ıtkeni ol izdengish, asa saýatty muǵalim bolǵandyqtan, joǵa­ryda atalǵan eldi mekenderdi aralap, sabaq bere júrip, qazaq dalasyna ne jetis­peıtinin jaqsy zerttep, bile bastaıdy. Bilim berý júıesindegi kemshilikterdi kózimen kóre­di, bul saladaǵy qajettilikter týraly oı túıedi. Iаǵnı onyń ári qaraıǵy ǵalym­dyq izdenisine osy ustazdyq qyzmet etken jyldary kóp túrtki bolǵan. Ahmet, ásirese sol kezde týǵan tiliniń jaǵdaıyn jaqsy túsindi, ony ǵylymı túrde júıelep, bir izge salmaıynsha, jalpy jurtymyzda bilim men ǵylym salalarynyń kenjelep qala beretinine kózi jetti. Tez arada oqý quraldaryn jazýdy qolǵa alý qajetti­gin uqty. Onyń osy murat-múddeleri til bilimi men ádebıettaný salalary boıynsha teorııalyq eńbekter jazý oılaryna ulasqan. Ahmettiń «Til tanytqysh», «Til- qural», «Ádebıet tanytqysh» degen teorııalyq eńbekteri – bul salalar bo­ıynsha alǵashqy qarlyǵashtar edi. Sodan beri bul salalar boıynsha júzdegen eńbek jazyldy, qanshama tiltaný, ádebıettaný salasy boıynsha akademıkter shyqty, doktorlyq, kandıdattyq dıssertasııa­lar qorǵaldy, solardyń báriniń de negizi osy eńbekterde qalandy desek, esh­kimniń taýyn alasartpaspyz. Jáne sola­qaı saıasat yńǵaıymen dál ýaqy­tynda Ahmettiń naqty laıyqty orny aıqyn­dalmaǵanymen, ýaqyt bárine tarazy – qatal synshy bolyp shyqty, onyń asyl murasy da, óziniń abyroıly ataǵy da jurtyna qaıtarylyp, ádilet saltanat qurǵanyna halqymyz kýá boldy.

Árıne, sonymen birge el ortasynda qyzmet qyla júrip, qaıratkerlik deń­geıde jurtynyń qamyn jeýi de, bul úshin ózi sııaqty kózi qaraqty eldik muńyn kózdegen azamattarmen birigip, ynty­maq­tasa qımyldaý oılary da osy kezderde paıda bola bastaǵandaı.

Jalpy, Ahmet el múddesin áýel bastan qaraqan basynan joǵary qoıǵan, óziniń jeke ómirin ekinshi kezekke qoıǵandyǵy týraly, tipti oǵan bas aýyrtpaǵandyǵy týraly zamandastary ańyz qylyp aıtyp júrgendigi týraly estelikter barshy­lyq. Aǵaıyn-týystary, dos-joldastary birigip, bas qosqanda, onyń el-jurty­nyń qamyna bel sheship, kirisip ketkende, oǵan qyzmet qylar jarynyń joqtyǵyn ­ýaıym qylyp, eldiń bir tańdaýly qyzyn qosýdy oılastyrǵanda, Ahmet budan sanaly túrde bas tartqan eken, janashyr jaqyndary qaıta-qaıta bul máseleni qozǵap, qoımaǵan soń, tipti ashýlanyp, betterin qaıtaryp tastaǵan. Biraq kele-kele qyzmet aýqymy ulǵaıa bastaǵan saıyn, janashyrlaryna ǵana emes, onyń ózine de, túbi bir, tamaǵyn, kıimin da­ıyndap, ázirlep otyrar kómekshi serik adamnyń kerektigi kórine bastaǵan. Mine, erli-zaıypty Ahmet-Badrısafa tarıhy osydan bastalady. Ekeýiniń jup quraý tarıhy da qyzyqty. Bul týraly onyń jaqyn týysy, bizdiń zamandasymyz Ilııas Baıtursynnyń 1998 jyly Qostanaıdan shyqqan «Altyn besik» atty estelik kita­bynda jaqsy baıandalǵan.

Ahmet Baıtursynulynyń jolyna janyn qurban etken halqynyń aldyndaǵy, tarıh aldyndaǵy uly isteriniń alǵashqy qatarynda onyń qazaq baspasózine sińir­gen ólsheýsiz eńbegin ataımyz. Ásirese sol kezeń úshin, halyqtyń sana-sezimin oıatyp, namys-jigerin silkindirip, oqý-bilim alýǵa shaqyrýda, jalpy saıasat isin­de, el men jer máselelerin sheshýde bas­pasózdiń róli kúshti ekendigin ol qyz­­metke aralasqan kezderinen jaq­sy túsinip, óziniń aldyna qoıǵan zor múd­de­leriniń birine aınaldyrǵan bolatyn. Qazaqtyń tuńǵysh jýrnaly «Aıqapqa» shyqpaı jatyp, úkimettiń qýdalaýymen ile-shala jabylyp qalyp otyrǵan birli-jarym gazetterge el úshin zor mańyzy bar maqalalaryn jarııalaı otyryp, qan­shama qoǵamdyq isti moınyna júk­tep, eldik aýqymdy jumystarǵa bas­shy­lyq jasaı júrse de, ol endi, bel she­ship, óz gazetin shyǵarýdy qolǵa aldy. Osy­laısha, Ahmettiń uly múddeleriniń jar­shysyndaı bolyp, ataqty «Qazaq» gazeti ómirge keldi. A.Baıtursynuly – sol kez­degi qazaq baspasóziniń úzdigi ári «halyq­tyń kózi, qulaǵy hám tili» degen el bergen ataǵyna laıyqty qyz­met atqar­ǵan «Qazaq» gazetiniń ári uıym­das­tyrýshysy, ári redaktory, ári turaqty avtory boldy. Gazettiń qyr sońyna túsken qýdalaýshylary kóp bolsa da, ol ózge baspasózderge qaraǵanda uzaǵyraq, 1913-1918 jyldar aralyǵynda, tabandatqan bes jyl boıy halqyna adal qyzmet qyl­dy. Bul sol qıyn-qystaý zaman ólshe­mimen alsaq, óte kóp ýaqyt edi. Ahmettiń júreginde áldılegen sábıindeı «Qazaq» gazetiniń bul besjyldyq ǵumyrynyń halqy úshin myńjyldyq qadir-qasıeti boldy. О́ıtkeni Ahmet bar maqsat-múd­desin, kúsh-jigerin osy gazetke jumsa­dy, kez kelgen ýaqytta bul úshin qatań jazaǵa iligerin jaqsy bile tursa da, basyn tikti. Qazaqtyń keıingi zamandarda dúnıe júzine ataǵy jaıylatyn uly jazýshy­sy, ol ýaqyttaǵy endi tanyla bastaǵan daryndy jas M.Áýezov sol tustaǵy ımperııa­lyq pıǵyldarǵa qaramastan, «Qazaq»gazetiniń qyzmeti, sol arqyly A.Baıtursynuly­nyń zor áleýmettik mańyzdy isi týraly ar­naıy maqala jazdy. M.Áýezovtiń aıryq­sha qurmetpen atap, barsha halqy «Aqań» dep qurmettegen uly tulǵa ózi janyn sa­lyp júrip ashqan «Qazaq» gazetine bar ma­habbatyn, kúsh-jigerin jumsady, onyń aldyna qoıǵan maqsat-múddesi, arman-tilegi, el-jurtyna arnaý-aıtary osy gazet betterinen oryn tapty. Sóz qısyny­na qaraı aıtpaı ketýge bolmas, kezinde Ahmet Baıtursynulynyń 50 jyldyq mereıtoıy atalyp jatqanda, «bul kisi­niń halyq aldyndaǵy ulanǵaıyr ǵaja­ıyp eńbekterine qalaı kóz jumyp qaraı­myz?» dep, sol mereıtoıdyń ótilýine mu­ryn­dyq bolǵan da osy jas Muhtar men sol kezdegi Qazaqstannyń oqý komıssary S.Seıfýllın bolǵan eken. Bul ekeýi mereıtoı ıesiniń tabandy qarsylyǵy­na qaramaı, uıymdastyryp, basshylyq jasaǵan, ekeýi de uly ǵalymnyń eńbegine arnap, baıandama jazǵan.

Ahmet Baıtursynulynyń halqy aldyn­daǵy uly eńbekteri sanatyna qa­zaqsha tuńǵysh álippe qurastyryp, shyǵar­ǵandyǵyn basa kórsetýge tıispiz. Iаǵnı ol qazaq balasynyń alǵashqy ­saýat ashý júıesiniń de negizin qalady, arab alfavıtiniń negizinde ulttyq álipbıge ­re­forma jasady. Sonymen birge qazaq ­til bilimin júıelep, bir izge túsirdi, qazaq­­sha termınder qurastyryp shyǵardy, dy­bys júıesi – fonetıka, sóz júıesi – morfo­lo­gııa, sóılem júıesi – grammatıka sala­la­­rynyń negizin qalap, tereń zerttep, bir­ne­she ­arnaıy oqýlyq jazýy – tuńǵyshtyǵy óz aldyna, qazaq tiliniń qadir-qasıetin aıqyndaǵan, joǵary sapalyq deńgeıin álemge tanytqan tarıh aldyndaǵy uly eńbekteri bolatyn. «Til-qural», «Ádebıet tanytqysh» eńbekteri til men ádebıet ǵylymdarynyń negizin qa­lady ári bul salalardyń óristep, qa­nat­ jaıýyna jol ashty. О́zge eńbekte­rin­ atamaǵannyń ózinde osy eńbekteri – Ahmet Baıtursynulynyń týǵan halqy­na qanshalyqty bıik, qadir-qasıetiniń qymbattyǵynyń dáleli bola alsa kerek. Onyń qysqa ǵumyry ultyna berile qyz­met etýdiń, halqyn adal súıýdiń naǵyz jarqyn mysaly ekendigi sózsiz. Ahmet Baıtursynulynyń esimi endi máńgilik óshpesteı bolyp qaýyshýy – ultynyń asqan baqyty dep uǵamyz.

Dosjan ÁMIRULY,

Qazaqstan Joǵarǵy sotynyń sýdıasy