Azyq-túlik qaýipsizdigi – basty nazarda

Qystyń qamy: Mal azyǵy jetkilikti kólemde daıyndaldy

Oblysta bıyl aýyl sharýashylyǵy salasynda kórsetkish joǵary, mamandar biraz jetistikter bolatynyn aıtýda. Birqatar aýylsharýashylyq daqyldary boıynsha jıyn-terim aıaqtalǵan. Mysaly, 254 myń gektarǵa egilgen astyqty orý naýqany aıaqtalyp, gektar túsimdiligi 19 sentnerdi qurady, 471,3 myń tonna ónim jınaldy. Kókónis pen baqsha boıynsha 2,8 mln tonna ónim, 112,6 myń tonna je­mis-jıdek jınalǵan. Jalpy, bıyl aýyl sharýashylyǵy daqyldary 859,9 myń gek­tarǵa egilip, ótken jylmen salys­tyrǵanda 14,4 myń gektarǵa art­qan. Onyń ishinde dándi daqyldar 313 myń gektarǵa, kókónis, baqsha, kartop 119,4 myń gektarǵa tamyr tartqan. Al oblystyń ońtústik aýdandarynda maqta jınaý naýqanyna daıyndyq qyzý. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy T.Ospanovtyń málimdeýinshe, bıyl maqta daqyly 126,3 myń gektarǵa egilgen. Jalpy, 345 myń tonna shıtti maqta jınalyp, ótken jylǵy kórsetkishten artady dep josparlanyp otyr. Sondaı-aq 2021 jyly bir kılosynyń baǵasy 320-380 teńge aralyǵynda bolǵan maqta baǵasy bıyl 400 teńge kóleminde bolady dep boljanýda. Oblys ákiminiń tapsyrmasymen júzege asyrylyp jatqan «Bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý» jobasy boıynsha bıyl 8,4 myń gektarda 3 myń joba iske asyryldy. Birinshi, ekinshi ónimnen 230 myń tonna kókónis ónimi jınalyp, jumystar jalǵasýda. Jańa jylyjaılar 85,5 gektarǵa salynyp, jalpy kólemi 1 552 gektarǵa jetti. Búginde jylyjaılar esebinen 118 myń tonna ónim óndirilgen. Jalpy, bıyl memleket tarapynan kúzgi jıyn-terim jumystaryna 48 myń tonna janar-jaǵar maı bólinip, agroqurylymdarǵa lıtri 200-202 teńgeden berilýde. Mıneraldy tyńaıtqyshtardyń 522 túriniń qunyn 50% sýbsıdııalaýǵa bıýdjetten qarjy bólindi.

Mal azyǵy da óńirde jetkilikti kólem­de daıyndalǵan. Basqarma basshysy má­lim etkendeı, bıyl tapshylyq oryn almaıdy. Aýa raıynyń jaýyn-shashyndy bolýy­na baılanysty aımaqty 1,5 jylǵa jete­tin mal azyǵy qorymen qamtamasyz etýge múmkindik bar. Búginde mal basy­na qajetti 4,1 mln tonna mal azyǵy 100% jı­nalǵan. Atap aıtsaq, 289,9 myń tonna saban, 109 tonna pishendeme, 1,8 mln tonna tabıǵı shóp, 1,8 mln tonna jońyshqa, 6,5 myń tonna súrlem jınalyp úlgergen. Oǵan qosymsha oblys ákiminiń tapsyrmasyna sáıkes aýdan, qala ákimdikterine 1 mln tonna azyqtyq qordy qalyptastyrý jospary usynylǵan. Jalpy, qystatý naýqanyna deıin 5,1 mln tonna mal azy­ǵy jınalatyn bolady. Malazyqtyq shóp­ter bıyl sharýalarǵa qoljetimdi baǵa­da satylýda. Mysaly, egistik alqap basy­nan tabıǵı shópter býmasy 350-400 teńge, jońyshqa 600-700 teńgeden sa­ty­lyp jatyr. Byltyr 1 200-1 500 teń­ge aralyǵynda saýdalanǵan bolatyn. Basqarma basshysynyń esebinshe, oblys­taǵy mal basyna qajetti azyqtyq jem kólemi 784,9 myń tonnany quraıdy. Onyń 82%-y, ıaǵnı 644,8 myń tonnasy oblysta óndirilgen daqyldar esebinen qamtamasyz etiledi. Onyń ishinde: júgeri – 287,1 myń tonna, shıtti maqta – 106,8 myń tonna, maqsary kúnjarasy – 41,8 myń tonna, arpa men bıdaı – 29,3 myń tonna. Budan bólek, «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» AQ-y arqyly oblysqa bólingen 34,4 myń tonna bıdaıdan alynatyn 9,3 myń tonna kebek agroqurylymdarǵa arzandatylǵan baǵamen satylýda. Búginde 334 agroqurylymǵa 540 tonna kebek bosatylǵan.

Aıta ketelik, jyl basynan beri 7 aıda oblysta aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi jospardan 27,2 mlrd teńgege artyq oryndalyp, 338,9 mlrd teńge boldy. Al naqty kólem ındeksi ótken jylmen salystyrǵanda 4,4%-ǵa ulǵaı­dy. Jalpy, egin salasynda jıyn-terim naý­qany ýaqtyly uıymdastyrylyp, astyq merziminde jınalyp alyndy. Mal sharýa­shylyǵy ónimderiniń kólemi de ótken jylmen salystyrǵanda artqan. Shetelge 121 myń tonna qaýyn, 170 myń tonna qarbyz eksporttalǵan. Sondaı-aq óńirde aýyl sharýashylyǵy salasy ókilderine uıymdastyrylǵan semınarlarda kásipkerlerge, sharýalarǵa jańa tehnologııalardy engizý joldary túsindirilip, nátıjesinde tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý tásilderi keńinen qoldanysqa engizildi.

Aýyldaǵy aǵaıynnyń mal sharýashy­lyǵymen aınalysýyna, ónimin ótkizýine de jan-jaqty múmkindik jasalmaq. Mysaly, aldaǵy ýaqytta «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtodáliziniń Ordabasy aýdany aýmaǵyndaǵy Badam – Shubar avtojolynyń qıylysqan tusyndaǵy 400 gektar aýmaqqa biregeı keshen salý josparlanyp otyr. Ol keshende avtoturaq, ákimshilik keńse, ashana, muzdatqysh qoıma, qurama jem óndirý sehy, mal azyǵyn saqtaý orny, mal bazary jáne 40 myń basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańdary bolmaq. Joba logıstıka júıesiniń qolaılylyǵymen de erekshelenedi. Halyqaralyq avtojol arqyly daıyn ónimdi 30 shaqyrym qashyqtyqtaǵy úshinshi megapolıske 20-25 mınýtta jetkizýge bolady, al tońa­zytylǵan et ónimderin kórshiles oblystar men О́zbekstan jáne Reseıge eksport­taýda qolaıly temir jol jelisi de aýdan irgesinde tur. Iri qara maldy jemshóp­pen qamtamasyz etý úshin arnaıy keshen aýmaǵynda qurama jem sehy ornalastyrylyp, mal bordaqylaýshy sharýalarǵa tómendetilgen baǵada usynady. Borda­qylaý alańdarynda iri qara mal arnaıy veterınarlyq laboratorııadan tekserýlerden turaqty ótkizilip otyrady. Semirgen buqashyqtar mal soıý beketinde soıylyp, bastapqy óndeýden ótkizilip, respýblıka aýmaǵyna jóneltiledi, shet memleketterge eksporttalady. Aýdan ákim­diginiń má­limetine qaraǵanda, joba boıynsha 40 myń bas mal bordaqylaý alań­daryna shamamen 1 aınalymda 36 myń tonna shóp, 48 myń tonna jem azy­ǵy qajet. Bul qajettilikti aýdannyń egis­tik, shabyndyq alqaptary­nan alyna­tyn jemshóp qory qamtamasyz etpek. Bú­ginde mal bordaqylaý alańyn qajet­ti ınjenerlik-ınfraqurylymmen qamta­masyz etý maqsatynda aýyz sý, elektr jaryǵy, kógildir otyn, asfalt, kóshe ­ja­ryqtandyrý jumystary boıynsha arnaıy jobalar ázirlenip, tıisti mekemelermen birlesken jumystar qolǵa alynýda.

«Ár aýylda shaǵyn jáne orta bıznes kózin damytý kerek»

Ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi – ká­sipkerlikti qoldaý arqyly jumyssyz­dyq deńgeıin tómendetýge, ınflıasııanyń aldyn alyp, taýar jetispeýshiliginen qutylýǵa, ekonomıkany ilgeriletýge yq­pal etýge bolatyny málim. Bıýdjettiń 70-80 paıy­zy salyqtyq túsimderden quralatynyn eskersek, kásipkerlerdiń jumysy jandana túsip, salyqtan jaltarmaýy mańyzdy. Túrkistan oblysy boıynsha 2022 jyldyń I jartyjyldyǵynda salyqtyq túsimder 182 mlrd 757 mln teńgege jetip, bıýdjet jospary 105,3% oryndalǵan. Al kásipkerlik sýbektileri sany jóninen oblys Almaty men Nur-Sultan qalasynan keıin úshinshi orynda tur. Kásipkerler sany jyldyń ózinde 10 myńǵa ósip, 155 myńnan asqan. Búginde halyq sany kóbeıip kele jatqan oblysta elge qajetti jumys oryndaryn, óndiris oryndaryn kóbeıtý – ýaqyt talaby. О́ńir turǵyndary qashan da kásipkerlikke beıim bolǵan. Sondyqtan jergilikti ákimdik ta­rapynan kásipkerlikke úlken mańyz be­rilip, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» men «Bıznestiń jol kartasy – 2025» baǵ­darlamasy arqyly qoldaý kórsetilý­de. Túrkistandaǵy qurylystardy da jer­gi­likti kásipkerler atqaryp jatyr. Sta­tıstıkaǵa júginetin bolsaq, oblys­taǵy 160 myńǵa jýyq kásipkerdiń 52 pa­ıy­zy aýyl sharýashylyǵy salasynda qyz­met atqarýda. Kásipkerler palatasy bıyl kásipkerlerge 9 myńnan astam aqparattyq qamtamasyz etý qyzmetin jáne 1 myńnan astam servıstik qoldaý qyzmetin kórsetken. «Atameken-Túrkistan» MQU qazirgi tańda 226 jobany 1,8 mlrd teń­ge­ge qarjylandyrǵan. «Kásipkerlik qy­randary» jobasy arqyly iri bıznes ókil­deri kapıtaly joq, biraq bıznes ıdeıa­sy bar, kásipkerlikke jańa qadam basqan azamattarǵa qoldaý kórsetýde. Búginde «Kásipkerlik qyrandary» boıynsha qol­daý alǵan startap jobalar (16 – joba 44 mln teńge) óz kásipterin dóńgeletip, ónim­derin óndirýde. Osy jobanyń úshinshi kezeńinde medısınalyq qaldyqtardy joıa­tyn, aıaq jol plıtkalaryn shyǵara­tyn sehtar, «Tarmaqtar» kitaby, qoldan uryq­tandyrý jáne veterınarlyq stansa, ǵaryshtyq baılanys jáne spýtnıktik robottehnıka kesheni, Eco-Protect dóń­ge­lekterdi qaıta óńdeý jobasy jáne múm­kindigi shekteýli jandarǵa qajetti ámbebap monsha salý bastamasy syndy 7 joba usy­nylyp otyr. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» arqyly kásipkerler 47 mlrd teńgege jeńildetilgen 6%-ben nesıelengen bolsa, «Bıznestiń jol kartasy – 2025» arqyly jyl sońyna deıin 40 mlrd teńgege nesıeleý kútilýde. Al oblys ortalyǵy Túrkistan qalasynda kásipkerlerdi az paıyzben nesıelendirý boıynsha bıyl­dyń 6 aıynda «Yrys» MQU» JShS-y 198,5 mln teńgeni quraıtyn 16 jobany qarjylandyrdy. Byltyrǵy tıisti ke­zeńmen salystyrǵanda bul kórsetkish 2 esege artty.

Búginde kásipkerlik salasynda qalada 14 155 shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektiler jumys istep tur. Sonymen qatar bıyl ındýstrıaldy aımaqqa quny 2 mlrd 990 mln teńge bolatyn jáne 169 jańa jumys ornyn quratyn 4 joba tartylyp, óńirlik úılestirý keńesiniń oń qorytyndysyn aldy. Túrkistandaǵy qury­lys jumystarynyń kólemi 132,6 mlrd teńgeni qurady. Jyl basynan beri jalpy alańy 296,2 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Jalpy, saýda kólemi 148,3 mlrd teńgege jetti. Al «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda oblysta 105 eldi mekende 249 jobany iske asyrýǵa bıýdjetten qarjy bólinip, basym bóliginde jumys júrip jatyr. Oblystyq strategııa jáne ekonomıkalyq damý basqarmasynyń basshysy Qanat Qaıypbektiń aıtýynsha, tamyzdaǵy derekke sáıkes 223 jańa jobanyń 191-i boıynsha jeńimpaz merdiger anyqtalyp, kelisimsharttar túzilgen. Memlekettik satyp alý qorytyndysymen jalpy 306,7 mln teńge únemdelgen.

Negizinen shaǵyn jáne orta bıznesti damytý arqyly oblysta bıyl 88 myńnan astam adam jumyspen qamtylmaq. «2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq jobasy» sheń­berinde «Eńbek» baǵyty boıynsha 70 250 adamdy jumyspen qamtý sharalaryna tartý kózdelgen. Ulttyq jobalar aıasynda jańadan ashylatyn jumys oryndaryna 7 086 adam jumyspen qamtylady. Jeke bastamalar arqyly 10 myńnan astam adam jumyspen qamtý sharalaryna tartylady. Memleket basshysynyń jyl saıyn 10 myń turǵynǵa 100 turaqty jumys oryndaryn ashý jónindegi tapsyrmasy boıynsha Túrkistan oblysynda tıisti jumystar júrgizilýde. Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar basqarmasynyń málimetinshe, úsh baǵyttaǵy jumyspen qamtý sharalary aıasynda 47 myńnan astam adam nemese 54 paıyzy turaqty jumys­pen qamtylǵan. Oblys ákimi О́mirzaq Shókeev basqarma bas­shylyǵyna jumyspen qamtýdyń jańa úlgisi – jappaı kásipkerlikti damytýdy mindettep, bul baǵyttaǵy sharalardy kúsheıtýdi tapsyrdy. Memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýǵa bólingen qarjyny barynsha tıimdi paıdalanyp, mindetti zeınet­aqy tólemderiniń keshiktirilýine jol ber­me­ýin júktedi. Jańadan qolǵa alynǵan qa­nat­qaqty jobalar negizinde alys-jaqyn sheteldik kompanııalardy ınvestısııa sa­lýǵa tartý da mańyzdy. «Jumys oryndaryn ashý – ákimderdiń eń mańyzdy mindeti. Ár aýyldan shaǵyn jáne orta bıznes kózin damytý kerek. О́ńir halqynyń tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jumystar ári qaraı da óz jalǵasyn tabatyn bolady. Halyqtyń tabysyn arttyrý boıynsha «Túrkistan oblysy boıynsha 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan jumyspen qamtý kartasy» jobasy bekitilip, nátıjesinde, jalpy 144 myńdaı jumys oryndaryn ashý josparlanǵan. Memleket basshysy atap ótkendeı, Qazaqstannyń shynaıy ja­ńarý kezeńine sátti qadam basýy jolyn­da aldymyzǵa qoıylyp otyrǵan tap­syrmalar men mindetterdi búkil qoǵam bo­lyp jumyla atqarýymyz mańyzdy», dedi oblys ákimi jumyspen qamtý máse­lesi talqylanǵan apparat otyrysynda.

Kásipkerlikpen aınalysatyn názik jandylar qatary artyp kele jatqanyn da aıta ketelik. Statıstıkaǵa sáıkes, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń 32%-ynda áıelder basshylyq jasaýda. Iаǵnı Túrkistan óńirinde jumys isteıtin árbir úshinshi kásipker – áıel. Bul oraıda elimizdegi alǵashqy «Áıelder kásipkerligin damytý ortalyǵy» ótken jyly Túrkistan qalasynda qurylǵany málim. Kásipker áıelderdiń múmkindikterin keńeıtý, bıznesti júrgizý úshin olarǵa qolaıly jaǵdaılar jasaý maqsatynda ashylǵan ortalyqqa 500-den astam kásipker áıel, sondaı-aq kásipkerlik bastamasy bar qyz-kelinshekter keńes alý úshin jú­gingen. Budan basqa, kásipkerlikke, onyń ishinde áıelder kásipkerligin damy­týǵa «Túrkistan» Kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵy» kommýnaldyq meke­mesi qyzmet etedi. Barlyq aýdan jáne qala ortalyǵynda kásipkerlerge qyz­met kórsetý ortalyǵynyń fılıalda­ry bar. «Bıznestiń jol kartasy – 2025» baǵdarlamasy da kásipker áıelder tarapynan suranysqa ıe. Baǵdarlama ar­qyly ótken jyly kásipkerlerge 25 mlrd teńgege 6%-ben 1 371 jeńildetilgen nesıe be­rilgen bolsa, qoldaý alǵan jo­balardyń teń jar­tysy – názik jandylar. Osy jyl­dyń 6 aıynda 9,6 mlrd teńgege 274 joba qoldaý tapsa, onyń 48%-y kásip­ker áıelderdiń úlesinde. О́ńirde «Kerýen saraı» jáne «Eko bazar» saýdagerlerine arnal­ǵan 6%-ben nesıeleýdi kózdeıtin Yassy Business baǵdarlamasy jumys isteıdi. Qazirgi tańda «Yrys» mıkroqarjy uıymymen 140 mln teńgege 10 jobany nesıeleý týraly oń sheshim qabyldandy, onyń ishinde 4 kásipker áıeldiń jobasy qoldaý tapty.

Ulttyq jobalar sheńberinde iske asyrylatyn barlyq jobalarda jumys oryndaryn ashý kózdelgen. Olardyń ishinen 429 joba negizinde ashylatyn 7 086 jumys orny Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń janyndaǵy «Elek­tron­dy eńbek bırjasyna» tirkelýi baqy­laýǵa alynǵan. Búginde 300-ge jýyq joba aıasynda ashylǵan 3 326 jumys orny «Elek­trondy eńbek bırjasynda» jarııalandy, olardyń 45%-y jumysqa ornalasty. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń usynǵan deregine sáıkes, 10 myń turǵyn sany negizine 16-62 jas aralyǵyndaǵy halyq sany (1 085 391 adam) esepke alynyp, Túrkistan oblysyna 10 854 turaqty jumys oryndaryn ashý mejelendi. Onyń basym bóligi – jeke bastamalar, salyq organdarynda jańadan tirkelgen jeke kásipkerler, orta jáne shaǵyn bıznes­te ashylǵan jumys oryndary negizge alynady. Bıyldan bastap «Jastar tájirıbesi» jobasy sheńberinde 5 658 adamǵa 6,2 mlrd teńge, «Alǵashqy jumys orny» jobasy ­aıasynda 386 aza­matqa 436,7 mln teńge qar­jy qaraldy. Sondaı-aq jastardyń isker­lik bastamalaryna qaıtarymsyz ­3,4 mlrd teńgege 2 765 grant berý kózdelýde.

Jumys oryndarynyń kóptep ashylýyna jańadan salynatyn nysandar da septigin tıgizbek. Mysaly, Keles aýda­nynda quny 12 mln dollardy quraı­tyn kún elektr stansasy salynady. Qu­ry­lys jumystaryn «UBS KZ» jáne «UBS Solar» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi júzege asyrady. Bul joba Keles aýdanynyń Aqtóbe aýyldyq okrýgi aýmaǵynan iske aspaq. Ol úshin arnaıy 50 gektar jer aýmaǵy bólingen. Joba aıasynda 20 adam turaqty jumyspen qamtylady. Atalǵan stansa saǵatyna 20 mVt elektr qýatyn óndirýge qaýqarly. Qurylys jumystary 2023 jyly aıaqtalady dep jos­parlanyp otyr.

Túrkistan oblysy