«Jalpy, densaýlyq saqtaý salasy týraly aıtar bolsaq, munda túıtkildi máseleler kóp. Qazaqstanda sozylmaly aýrý saldarynan qaıtys bolý kórsetkishi óte joǵary. Ásirese Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe eldermen salystyrǵanda bizdegi ahýal óte nashar. Medısına salasyna bólingen qarjy kólemi artqanymen, qordalanǵan máseleler sheshimin tappaı otyr. Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi tıimdi bolmady, naqty nátıje joq.
3 mln-ǵa jýyq adam medısınalyq saqtandyrýdan tys qalǵan. Sonyń kesirinen olar densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qyzmetterdi tolyq paıdalana almaıdy. Úkimet Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen birlesip, medısınalyq saqtandyrý júıesin jetildirý jóninde usynystar daıyndaýy kerek», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent 3 mln-ǵa jýyq adam medısınalyq saqtandyrýdan tys qaldy degen bolatyn. Olar kimder? Kásipkerler me, memlekettik qyzmetshiler me? Jas erekshelikteri qandaı? Atalǵan suraqtardy MÁMS qorynyń ókilderine joldaǵan bolatynbyz.
«Jurtshylyqty saqtandyrý mártebesimen qamtamasyz etý – MÁMS júıesindegi negizgi baǵyttardyń biri. 2022 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha MÁMS júıesine qatysýshylar sany 16 mln-nan astam adamdy quraıdy (bul el halqynyń jalpy sanynyń 83,6 %-y). Al 3,1 mln-nan astam azamat elimizde saqtandyrylmaǵan. Olardyń ishinde 3 mln adam – eńbekke qabiletti, ıaǵnı resmı túrde jumys istemeıtin, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan nemese jumyssyz tulǵalar. Olar úshin jumys berýshi medısınalyq saqtandyrýǵa aýdarym jasamaıdy da, jumyskerlerdiń saqtandyrý mártebeleri bolmaıdy. Saqtandyrý aqparattyq júıesinde sońǵy 12 aı ishindegi derekterdi taldaý kezinde MÁMS júıesine qatysýshynyń aldyńǵy mártebesi turǵysynan saqtandyrylmaǵandardyń 69%-y múlde jarna tólemegeni anyqtaldy. Azamattardyń taǵy 16%-y – óz qyzmetin azamattyq-quqyqtyq sıpattaǵy shart boıynsha atqaratyn tulǵalar. Qazir jarnalardy tóleýdi toqtatqan burynǵy jaldamaly jumysshylar 7%-dy quraıdy. Derbes tóleýshilerdiń úlesi – 4%», dep jaýap berdi qordyń mamandary.
Qazir jarna tólemeıtin jáne saqtandyrý mártebesin joǵaltqan jeke kásipkerler men biryńǵaı jıyntyq tólem (BJT) tóleýshilerdiń sany 3 %-dy quraıdy. Bul negizinen 38-40 jastaǵy adamdar. Olar beıresmı jumys isteıdi jáne jarnalardy tólemeıdi. Sondaı-aq jumyspen qamtý ortalyǵyna baryp resmı tirkele alatyn jumyssyzdar da bar. Bul jaǵdaıda osy azamattar jeńildik sanatyna kirip, olar úshin tólemderdi memleket jasaıdy. Túptep kelgende munyń bári áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler. Sondyqtan qor bul baǵytta Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen jáne jergilikti atqarýshy organdarmen, sondaı-aq Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birlesip jumys isteýde. Sebebi bul ózge memlekettik organdarmen jáne mekemelermen birlesip sheshýdi qajet etetin másele», dep jaýap berdi qordyń mamandary.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Lázzat Seıtqazyqyzy densaýlyq saqtaý salasynda turaqty qarajat aǵynyn qamtamasyz etý jáne qoldanystaǵy bıýdjettik basymdyqtardy onyń paıdasyna asyrý boıynsha ótkir máseleler baryn tilge tıek etti.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda atap aıtqan Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesiniń problemalary densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý júıesin túbegeıli ózgertýdi talap etedi. Qarjylandyrý kózderin keńeıtýge umtylý – densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý júıesin ózgertý baǵyty retinde saqtandyrý medısınasyn tańdaýdyń negizgi faktory. Qazaqstanda memlekettik medısınalyq jáne stasıonarlyq kómekke aqy tóleý jan basyna shaqqandaǵy jáne klınıkalyq-statıstıkalyq toptar ádisi boıynsha aqy tóleý júıesi boıynsha iske asady. Densaýlyq saqtaý salasynda turaqty qarajat aǵynyn qamtamasyz etý jáne qoldanystaǵy bıýdjettik basymdyqtardy onyń paıdasyna asyrý boıynsha ótkir máseleler bar. Qarastyrylyp otyrǵan máseleler aıasynda jumys berýshiler úshin de, qyzmetkerler úshin de saqtandyrý jarnalary engizildi, jarna mólsherlemeleriniń shkalasy belgilendi, ol 2022 jyly jumys berýshiler úshin eńbekaqy qorynyń 3 %-yna jáne qyzmetkerler úshin 2 %-ǵa deıin ósti. Jumys istemeıtin halyqty mindetti medısınalyq saqtandyrý boıynsha óńirlik jarnalardyń mólsherlemeleri de belgilendi. Jumyspen qamtylǵan halyq tabysynyń tıisti paıyzyn densaýlyq saqtaý salasyna tóleıdi», dedi ekonomıka ǵylymdarynyń doktory L.Seıtqazyqyzy.
Sonymen qatar ol Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha COVID-19 pandemııasynyń saldary men ınflıasııa qazaqstandyqtardyń dári-dármekke, medısınalyq maqsattaǵy buıymdar men tehnıkaǵa jumsaǵan shyǵystaryna áser etip, 63%-ǵa óskenin atap ótti.
«2020 jyly otbasy orta eseppen dári-dármekke, medısınalyq maqsattaǵy buıymdar men qural-jabdyqqa 47,1 myń teńge jumsady. Turǵyndardyń densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń joǵary bolýyna baılanysty, eń kóp qarajatty Almaty qalasynda (71,7 myń teńge), eń azy Qyzylorda oblysynda (29,8 myń teńge) jumsaǵan. Máselen, 2018 jyly densaýlyq saqtaýǵa jumsalǵan qarjy qurylymynda qazaqstandyqtar eń kóp qarajatty (60,7%) dári-dármekke jumsaǵan. Jan basyna shaqqandaǵy dári-dármekke jeke shyǵyndar 19 356 myń teńgeni, memlekettik shyǵystar 5 213 myń teńgeni qurady. Dári-dármekke jumsalǵan jalpy shyǵyn 24 569 myń teńgeni (70 dollar) qurady. EYDU elderinde ár otbasynyń dári-dármekke jumsaǵan shyǵyndary 2018 jyly densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń jalpy kóleminiń 38,1%-yn qurady, al jan basyna shaqqandaǵy dári-dármekke jumsalǵan shyǵyn 376,7 dollardy qurady. Birinshiden, Qazaqstan halqynyń ózine tán belgileri – memleketke degen «paternalıstik» kózqarasy, bılikten paıda, kómek kútýi, sondaı-aq bastamashyldyqtyń tómendigi dep boljaýǵa bolady. Halyq sanynyń 50,6 %-y aýyl turǵyndary bolatyn elimizde mundaı jaǵdaı bılikke degen senimge nuqsan keltirýi jáne odan ári ekonomıkalyq reformalar júrgizý úshin birqatar kúrdeli másele týǵyzýy múmkin. Halyqtyń eń kedeı toptary úshin «apatty» densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń qaýpin azaıtý kerek. Eshbir otbasy aýyryp qalsa, materıaldyq jaǵynan qınalmaýy kerek. Aýyldan qalaǵa jumys izdep kóship jatqan eńbek mıgranttaryna medısınalyq-sanıtarlyq qyzmet kórsetý máselesi ótkir bolyp tur. Saqtandyrý jarnalary jalaqysy tómen eńbek mıgranttarynyń ózderi úshin de, olardyń jumys berýshileri – arzan mıgranttardyń jumys kúshin paıdalanatyn jáne saqtandyrý paketterin satyp alýǵa jetkilikti qarjylyq resýrstary joq shaǵyn jáne orta kásiporyndar úshin de tym joǵary. Osylaısha, medısınalyq saqtandyrý turǵysynan eńbek mıgranttary halyqtyń eń problemaly bóligi bolyp tabylady», dedi maman.
Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory mamandary 2022 jylǵy qańtar-maýsym aralyǵynda MÁMS úshin tólengen aýdarymdar men jarnalar somasy 485,9 mlrd teńge ekenin jetkizdi. Onyń ishinde jeńildikke ıe 15 sanat úshin tólengen memleket jarnasy 180,5 mlrd teńgeni qurady. Osy aralyqta jumys berýshiler óz qyzmetkerleri úshin shamamen 172 mlrd teńge aýdarym jasaǵan. Sondaı-aq qyzmetkerlerden, jeke kásipkerlerden, azamattyq-quqyqtyq sıpattaǵy shart boıynsha jumys isteıtinder jáne derbes tóleýshilerden 133 mlrd teńge jarna túsken. MÁMS úshin jarnalar men aýdarymdar Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń ózine emes, Ulttyq banktegi arnaıy shotqa túsedi. Ol jerden qarajat MÁMS paketi boıynsha kórsetilgen medısınalyq qyzmetterge aqy tóleýge medısınalyq uıymdarǵa jiberiledi.
«Medısınalyq qyzmetterdi qarjylandyrýdyń qoldanystaǵy júıesi medısınalyq kómektiń sapasy men qoljetimdiligin arttyrýǵa jáne medısınalyq kómekti qarjylandyrýdy ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Mysaly, 2019 jyly densaýlyq saqtaý júıesin qarjylandyrý mólsheri 1,039 trln teńgeni qurady. 2021 jyly qor medısınalyq uıymdarmen 2 trln teńgege, onyń ishinde MÁMS boıynsha shamamen 700 mlrd teńgege shart jasady. Medısınalyq kómekti qarjylandyrý 2019 jylmen salystyrǵanda 94%-ǵa ósti. Osyǵan oraı 2019 jylmen salystyrǵanda kelesi baǵyttar boıynsha medısınalyq qyzmetterdiń qoljetimdiligi artty. Olar, konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq qyzmetter – 5 ese ósti, medısınalyq ońaltý boıynsha táýliktik stasıonar jaǵdaıynda emdelgen jaǵdaılardyń ósimi 33%-dy qurady, joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómek 2 ese artty, reprodýktıvti densaýlyǵynda problemalary bar otbasylar úshin ekstrakorporaldyq uryqtandyrýdy (EKU) júrgizýge kórsetiletin qyzmetter 7,7 ese ósti, pasıentterdi ambýlatorııalyq deńgeıde dárilik zattarmen qamtamasyz etý 54,1%-ǵa artty. MÁMS júıesiniń qaǵıdattarynyń biri – áleýmettik baǵdarlaný. Iаǵnı MÁMS jınaqtaýshy júıe bolyp tabylmaıdy, sondyqtan júıege qatysýshylar jarnalardyń mólsherine qaramastan medısınalyq kómekti qajetti kólemde ala alady. Aıta keterligi, MÁMS úshin aı saıyn 3 myńnan 12 myńǵa deıingi aralyqta tólem jasaıtyn azamattar emine qajetti kólemde, ıaǵnı júzdegen myń, tipti mıllıondaǵan teńgege em ala alady. Sondaı-aq buryn saqtandyrylmaǵan azamattar jarna tólep, saqtandyrý mártebesine ıe bolady. Olar bunyń ekonomıkalyq turǵyda tıimdi ekenin túsinedi», dedi MÁMS qorynyń ókilderi.
Al «Ulttyq medısına ortalyǵy» AQ dárigeri Ǵabıt Nurhanuly MÁMS júıesi júıeli jumys isteý úshin aqsha jınaýmen shektelmeýi kerek degen pikirde.
«Qor ashylǵandaǵy maqsat – medısınalyq mekemelerdiń jaǵdaıyn jaqsartyp, sapasyn arttyrý edi. Biraq qor aqsha jınaýmen ǵana shekteledi. Sapa úshin jaýap bere almaıdy. Emhanalar sol kúıinde. Jańa medısınalyq mekemeler paıda bolǵan joq. Úlken qalalarda halyqtyń sany kóp, emhana sany az. Jalpy aıtqanda, sol baıaǵy 2016-nyń deńgeıinde qaldy. Saqtandyrylǵan adam medısınaǵa óz qaltasynan aqsha tólemeýi kerek», dedi Ǵ.Nurhanuly.
Sonymen qatar ol azamattardyń saýlyǵyna jaýapty saladaǵy jemqorlyqty joımaı, eldiń senimi artpaıtynyn alǵa tartty.
«MÁMS-tiń tıimdi tusy qandaı deseńiz, qazir naryq zamany bolǵandyqtan barlyq nársege tólenedi, bári satylady, bári satyp alynady. Saqtandyrý júıesi de tek azyq-túlik satyp alynbaıdy, densaýlyqty da satyp alýǵa bolady degendi túsindirý úshin jasalǵan. Mundaı júıe álemniń barlyq elinde bar dep aıtýǵa bolady. Ol jaqta saqtandyrý júıesi engizilgen emhanalardyń suranysy da joǵary. Sebebi adamdar ózderi tólegen aqysyna qaraı sapaly qyzmetti joǵary deńgeıde ala alady. Saqtandyrý qoryna únemi aqsha túsip otyrǵandyqtan memleket densaýlyq saqtaý salasyna kóp kóńil bóledi. Elimizde densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin soma jalpy ulttyq tabystan 2,4 paıyz bolsa kerek. Damyǵan memleketterde 10 paıyzdan kemi joq. Eger bul júıeni júıeli júrgizse aýrýhanalar salyp, densaýlyq saqtaý salasyna orasan zor úles qosýǵa bolatyn edi. Ol úshin eń birinshi halyqqa túsindirý jumystaryn joǵary deńgeıde júrgizý kerek. Aldymen qyzmetterin usynyp, sapaly túrde kórsetse, azamattar óz densaýlyǵynan qarjy aıamaıdy. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy osyndaı olqylyqtardyń kesirinen qanshama aqsha shetelge ketip jatyr. Qanshama otandas otandyq medısınadan góri shetelde emdelýge asyǵady. Sol sebepti salmaqty saladaǵy jemqorlyqty joıý kerek. О́ıtkeni bastalǵanyna 6 jyl bolǵan saqtandyrý júıesiniń basshylary da jemqorlyqpen ustaldy», dedi maman.
Al Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń qyzmetkerleri Prezıdenttiń eskertýi negizinde qor tarapynan birqatar sharýa qolǵa alynatynyn aıtty.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasyn eskere otyryp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq saqtandyrý qorymen birlesip halyqty MÁMS júıesine tartý boıynsha qosymsha sharalar qabyldaıdy. Dese de bul jerde, eń aldymen, halyqty el ekonomıkasyna tartý máseleleri de bar ekenin umytpaǵan jón. 2022 jyldyń 4 shildesinde «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý týraly» Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Saqtandyrý mártebesin alý úshin tek ótken 12 aı úshin emes, aldaǵy 12 aıǵa da tólem jasaýǵa bolady. Iаǵnı MÁMS-ke jarnalar tólemegen adamdar sol ózgerister boıynsha MÁMS júıesindegi medısınalyq kómekti alý úshin kelesi tásilderdiń bireýin tańdap, jarnalar tóleı alady. Birinshiden, Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda aǵymdaǵy qarjy jylyna belgilengen jalaqynyń eń tómen mólsheriniń 5 paıyzy kóleminde tólem jasaǵan kúninen keıingi on eki aı kezeń úshin, árbir aı úshin (2022 jyly – 3 myń teńgeden), ekinshiden, Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda aǵymdaǵy qarjy jylyna belgilengen jalaqynyń eń tómen mólsheriniń 5 paıyzy kóleminde tólenbegen kezeń úshin tóleı alady. Biraq árbir aı úshin tólem kúniniń aldyndaǵy on eki aıdan asyrmaý kerek (2022 jyly – 3 myń teńgeden, 2021 jyly – 2 125 teńgeden). Osy ózgerister halyqty medısınalyq saqtandyrý júıesine tartýǵa yqpal etedi jáne obektıvti sebepter boıynsha ótip ketken kezeńder úshin jarnalardy tóleı almaǵandarǵa saqtandyrylý mártebesin yńǵaıly jáne paıdaly tásilmen alýǵa múmkindik beredi. Osy Zań alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik alpys kún ótken soń qoldanysqa engiziledi, ıaǵnı túzetýler qyrkúıek aıynyń basynda kúshine enedi», dep atap ótti qor mamandary.
Saıyp kelgende osynyń barlyǵy medısınalyq áleýetimizdi arttyrýǵa baǵyttalǵan basty qadamdar. Halyq sonyń júıeli júrgizilgenin ǵana talap etedi. Qaltasynan qıyp bergen qarjysyna qanaǵattanarlyq qyzmet alýdy qalaıdy.
