Álqıssa, atalmysh esse qalamger Tahaýı Ahtanovtyń «Boran» atty roman mátinin negizge ala otyryp jazyldy.
Jazýshynyń bul týyndysy tili, mátini jáne yqshamdylyǵy turǵysynan XX ǵasyrda qalyptasqan moderndik úlgidegi ádebı týyndylar talabyna saı keledi. Shyǵarma bes kún boıy boranmen alysqan Qospan atty qoıshynyń elsiz dalada arpalysqan kezin beıneleıdi. Besinshi kúni syrma qar toqtap, aq tútek boran basylyp, tóńirek seıilgende, azyq úshin, qorek úshin túni boıy jaýymen ańdysqan, aqtyq sátinde jan alysyp, jan berisken baqtashynyń aldynan qasqyr qyrǵan qoıdyń keń panoramasy ashylady.
Yǵyp bara jatqan alty júz qoıǵa pana izdep, Keńqııaqtaǵy qalyń otqa qaraı syrǵyp bara jatyp, baǵyt-baǵdarynan jańylysqan qoıshy, biraq, basyna túsken qıyndyqtan aman-esen qutylyp shyǵyp, qutqarýshy top, sharq uryp izdegen sholǵynshylarmen tabysyp, elge jetedi.
Kitapta baıandalatyn oqıǵanyń uzyn-yrǵasy osy. Biraq, árıne, baqtashy qoı baǵyp júrip túrli estelikterge beriledi. Áıeli Jańyl ekeýi shańyraq kóterip, úı bolǵanda kenetten bastalǵan soǵys jas erli-zaıyptylardy bir-birinen kóp jyldarǵa aıyryp jiberedi.
Qospannyń soǵysy uzaq bolady. Ol soǵysta Qasbolattyń tapsyrmasyn oryndaımyn dep tutqynǵa túsedi. Elge kesh oralady.
Biz úshin bul romannyń qundylyǵy – onyń shaǵyn bola tura, tutas bir dáýirdi qamtyǵany, keıipkerler galereıasyn jasaǵany ári moderndik talap-tilekterdi qanaǵat tuta bilgeni bolyp tur. Ár sıpatyn jeke qarastyraıyq.
Kesteli sózder
Avtordyń tili jatyq, shuraıly ári baı, alaıda, báribir, sóılemderinen bir jańalyq esip turady. Demek, sóz qoldanysynda bir gáp bar, ol – árbir sózdiń is-áreketke, qımyl-qozǵalysqa ıaǵnı etistikke qurylǵany. Bos sóz joq. Ár sóılem – belgili bir oqıǵanyń damý kezeńi. Oqıǵa órbip, órilip, únemi ilgeri damyp, jyljyp otyrady.
Sózderi tamasha. Metafora, allegorııa, epıtet sózdiń kórkin ashyp, ajaryn, árin baıytady. Keste toqyp jatqandaı keremet ádemi, kelisti sózder kóp-aq, teńeýler mol.
Bylaısha aıtqanda, aqyndyq proza. Mátin poetıkasynan avtordyń der shaǵynda qalam ustap, kitapqa dál ýaqytynda kiriskeni kórinip tur. Jalǵan pafos joq, asyra silteýshilik kórinbeıdi, biraq ta mýzyka bar. Ol – kemel mátin saltanaty. Qyzdyń jasaýyndaı baı, jastyń otaýyndaı qazynaly. Keste bizi aıryqsha órnek salady. Sátti túsirilgen sýret tárizdi.
«Jaqyn jerdiń tebindigin qorasyndaǵy shóbindeı qorıdy», «Oshaqta qıdyń shoǵyn qolamta basyp, qyzyly semip barady», «Syǵyraıǵan soqyr terezesine qaryn ustaǵan alasa kishkentaı bólme», «Tek kóz quıryǵynda bir qýaqy ushqyn jyltyrap turady», «Shyǵaryńqyrap qoıǵan shamnyń sáýlesi kirpik astyn qytyqtaıdy. Biraq ta, qatyp qalǵan qara nan men qatyqsyz kójeni toıdyń asyndaı ishedi», «Kerosın shamnyń qalt-qalt etken kúlgin sáýlesi kóńildi elegzitedi», «Soǵystan júdep shyqqan halyq qońtorǵaılyǵyna qaramastan erteńgi kúnniń ýaıymyn jınap qoıyp, aqtarylyp qalatyn», «Keshe ǵana qulazyp turǵan jetim úıge árkim bir qushaq qýanysh ala kelgendeı, jarqyraı kirip, dabyrlaı sóıleıdi».
Ýaqyt belgisi
Álqıssa, kitap oqıǵasy belgili bir ýaqyttan bastalady. Sóıtip, bes kúnge sozylady. Bes kún ishinde biz avtor keıipkerimen jete tanysamyz. Tanystyqtyń ózi satylap keledi.
Birinshi kúni jol-jónekeı kúlli keıipkerdi tanystyryp ótedi. Keıin tanystyq kúsheıe túsedi. Aqyrynda, biz roman sońynda bas qaharman men onyń ortasyn túgel tanyp-bilip shyǵamyz. Estelikterdiń ózindik reti bar. Áýeli, bala kezi, sosyn jastyq shaǵy, keıin eseıgen tusy. Birtindep sıýjet qarttyq shaǵyna deıin jetedi. Bul bes kún ishindegi arpalystyń rýhanı arpalysqa ulasqanyn kórsetedi. Kóptegen oıy, kózqarasy, qarym-qatynasy qaıta oı eleginen ótkizilip, jańadan baǵa beriledi.
Qospan tulǵa retinde qaıta týady. Basyna túsken qıyndyqtan, qyp-qyzyl beınetten qaıta túlep shyǵady. Bul arpalys Qospan qoıshynyń ómirinde zor mańyzǵa ıe bolatyny sózsiz. Ǵumyryn eki ýaqytqa bólip turatyny ras.
Sozylyp jatqan ýaqyt keıipker jolynyń marshrýty tárizdi. Ár kezeńinde bir meje bar. Meje – júrgen qashyqtyqtyń qorytyndysy. Belgili bir maǵyna syıǵyzǵan, mán toltyrǵan, qol jetkizgen tabysy nemese jeńilisi. Bul jerde bes kúndik táýlik bir aınalymǵa teń. Basy bar, aıaǵy bar tuıyq sheńber. Biraq ýaqyttyń sandyq (sıfrlyq) formasymen qatar mán-maǵynalyq sıpaty nemese sapasy, ıaǵnı uzaqtyǵyn eskergen jón. Hýlıo Kortasardyń bir áńgimesinde keltiriletindeı, júrip ótken jol men oı uzaqtyǵy teń emes.
Qospan bes kún ishinde kúlli ómirin kóz aldynan ótkizedi. Jary Jańyldyń jetimdik kórgen bala kezi, el basyna kún týǵan qıyn-qystaý jyldary, maıdanda soǵysqany jáne qapyda qolǵa túskeni, Jappasbaıdyń elde qalǵan qorǵansyz qatyn-qalashqa kórsetken qııanaty, qýlyq-sumdyǵy, qorlyǵy, Shárıpa ekeýin qatelikke uryndyra jazdaǵan keshigip jetken tosyn mahabbat, Qasbolattyń járdemi, Májıtovtiń kómegi, Álıasqarovty qoldaýy, bári-bári romanda belgili bir tártipke baǵynǵan.
Tártip – ýaqyt. Demek, romanda kózge kórinbeıtin ýaqyt beınesi bar, ony qolǵa ustaı almasańyz da, ishteı sezesiz. Romandaǵy jer-sý attary ýaqyt kezeńderin ólsheıtin ólshem birlikteri tárizdi.
Qoıdy Quzǵyn adyryna qaraı aıdap ketkende tynysh jatqan qyr dala birte-birte aq tútekke oranady. Avtor kóp oqyrmanǵa beıtanys tanyq sózdi qoldanady: «Bir raýaıatta túńilip te ketken».
«Quzǵyn betkeıi – qyryq-elý shaqyrym alys jaıylym», «Mal tuıaǵy tımeı jýsany men ızeni yrǵalyp tur», «Qospan jolda Yrǵaılyǵa túnep, bul araǵa búgin túske taman keldi», «On shaqyrym shamasynda teriskeıde Dóńqara túbegi bar».
«Eki kúnnen asa jaýǵan qardyń betin jalaǵan jaý borasyn. Sonaý alys, elsiz Qaraqııanyń dalasynda yǵyp, Qospan aǵasy júr. Úsh kúnnen beri sýǵa batqan tastaı, habarsyz, belgisiz», «Úsh-tórt kúnnen bergi sýyq býyn-býynyna tarap, denesin tutas tońazytyp tastaǵan», «Úshinshi táýlikke asyp barady – ushy-qıyry joq aq boran tótep tur», «Besinge qaraı kún ashyldy. Tórt táýlikke jýyq oınaq salyp bul atyrapty júndeı tútken aq boran endi sherý tartyp, batysqa qaraı ketti», «Qaraqııanyń talaı qyrqalaryn aryltty. Osy qalaı degen jerdiń bárin tintti. Qospan aǵasynan esh belgi joq», «Aqyry tań atty».
Adasqandar marshrýty
Shyǵarmada ýaqıǵa ýaqytpen qatar júrip otyrady. Ýaqytty belgileıtin oqıǵa damýy ǵana emes, sonymen qatar keıin qalyp jatqan jer belgileri – Quzǵyn, Yrǵaıly, Dóńqara, Attan, Kishkene qum, Qaraqııa.
Baqtashy Aqtóbe óńirin, Túbek jaqty túgel jaqsy biledi. Astynda Tortóbel degen mingen aty bar, qasyna ertken Maılyaıaq, Qutpan atty eki ıti bar, jolǵa saqadaı saı, artynyp-tartynǵan, saılanyp shyqqan shopan. Árıne, bárin eskerý múmkin emes. Keń jazyq, saıyn dala, qula túz – qysy-jazy qubylmaly, aınymaly ólke. Aýa raıy tez ózgerip turady. Shopan – shaǵyldyń jumbaǵy sheship, qupııasyn túsingen adam.
Biraq, tabıǵat syryn túgel biler danyshpan asa sırek. Qandaı dam adasady? О́ziniń jolyn aıqyn sanaǵan, aıtqandy tyńdamaǵan jurt adasady. Bizdiń keıipkerimiz jerdi bile tura, adasqany nesi. Sebebi, ol yqqan qoıdyń basyn bura almady. Aldyndaǵy mal, bir otar qoı jappaı borandy yqtap kete bardy. Fınalda qoı men alysqan Qospanǵa taǵy bir synaq keledi. Kenet aq tútektiń tý syrtynan qoıdyń qarnyn jaryp, shashyp kele jatqan kóp bórilerdi kóredi. Qasqyrdyń shabýyly – Qospanyń ekinshi borany. Besinshi kúnge qaraǵan túni Qospan aýyr synaqtan ótedi. Birde syrǵaýylyn, birde judyryǵyn jumsaǵan baqtashy, jyrtqyshty tamaǵynan ala tunshyqtyrǵan shopan, azyǵy úshin ajalǵa qarsy kúresken adam, beıne bir kıeli kitaptar qaharmandary tárizdi erlikpen aıqasyp, dinı sıýjetterdi kóz aldyńyzǵa elestetedi.
Kórkem obrazdar
Ádette, jazylýy men oqylýy uzaq ta úlken janr – roman. Tipti, roman jańa jazylǵan shyǵarma retinde dodaǵa da túse bermeıdi. Ol shuǵyl ári shapshań uıymdastyrylyp jiberetin lezdik formatqa saı emes.
Oılanýǵa ýaqyt joq. Postmodernıstik ómirdiń tirshiligi baıaý emes, jyldam, tez-tez jasap tastap, kelesi bir jobaǵa kóshedi, toqtamaı ilgerileı berý kerek.
Roman – dáýirdiń obrazyn qalyptastyra alatyn polıfonııalyq shyǵarma. Tujyrymdar, qorytyndylar jasalatyn, joramal, boljamdar aıtylatyn janr. Onyń ereksheligi – bizge úlken oı aıtýǵa múmkindik beredi, fılosofııalyq oı-tolǵamdarǵa jeteleıdi.
Áńgime – bólek, aıryqsha janr, uzyn-uzyn sóılemder, tereń oılar, kerisinshe, onyń estetıkasyn buzar edi. Sondyqtan, áńgime neǵurlym yqsham, jınaqy, áýezdi bolǵany jón.
Qazaqstanda roman janry – dańǵyl jol ústinde, ekpindi, qarqyndy damýda. Bul ádebıetimizdiń qıyndyqqa qaramaı, kedergilerdi buza-jaryp, alǵa umtylyp, órkendep kele jatqanyn bildiredi.
«Boran» romany jeke turǵyda ekzıstensıalıstik týyndy bolsa da, úlken áleýmettik júgi bar dúnıe. Formasy mazmun kólemin shektep turǵan joq. Roman janrynyń bir qasıeti – qaı taqyrypta jazylsa da, kez kelgen mazmunǵa sholý jasaı alady. «Boran» – jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda, jalpy, álemdik modernıstik aǵym aıasynda týǵan qubylys. Resmı turǵyda modernızm qazaq ádebıetine alpysynshy jyldary kelgen dep eseptelinedi. Tahaýı Ahtanov shyǵarmasy qazaq modernızminen erte, ozyp týǵan úlgi.
Roman somdaǵan obrazdardyń boıaýy qanyq, maǵynasy tereń, muraty jarqyn. Kitapta sosrealızm nemese sovettik ıdeologııa yqpaly joq. Qaıran qalatynymyz, jan-jaǵyn jaıpap, ishi-syrtyn túgel tekserip, tóńiregin tóńkerip, tintip, eldiń yǵyryn shyǵaryp otyratyn, jazýshy qaýymnyń mazasyn alatyn, senzýranyń qyraǵy kózi qalaı baıqamaı qaldy, bilmeımiz. Qazaqy bolmysyna qylaýdaı qııanat jasalmaǵan.
Árıne, jany taza tulǵa, peıili adal adamǵa or qazǵan, jolyn kesken, pále-jala japqan alaıaq jaýyzdar munda da bar. Jaqsy qııanat kórip, jaman raqat keshken ádiletsizdikter kórinis berip qalady. Biraq, kommýnıstik pafos, sosıalıstik murat kóldeneń dep jol bógemeıdi. Erkin, keń, derbes. Kitap eldik máseleler kóteredi.
Bes kún jalǵan
Bárimizge belgili, qazaq jaryq dúnıeni bes kún jalǵanǵa teńeıdi. Romandaǵy oqıǵa da bes táýlik ishinde ótedi. Árıne, kitapta qoıshynyń bes kún adasýy men qazaqy túsinik arasynda baılanys bar ekendigi ashyq aıtylmasa da, avtordyń arpalysty úsh kún emes, tórt kún emes, bes kúnge sozýynda bir gáp jatyr.
Demek, avtor metafızıkalyq keńistikte otyr. Metafızıkany shyǵarmasyna arqaý etken, taqyrybyna aınaldyrǵan jazýshylar kóp, úzdikteri az. Mysalǵa, álem ádebıeti avtorlary Dante, Shekspır, Dostoevskıı shyǵarmashylyǵyn alaıyq.
Dante ýaqyty shirkeýdiń adamzat aqyl-oıyn bılep-tóstep turǵan kezi edi. Qolynda absolıýttik bılik boldy, sondyqtan Dante shekteýlerdi aınalyp ótip, «Qudyretti komedııany» jazdy.
Shekspır zamanynda shirkeý bıligi álsiredi. О́ner bostandyqqa shyqty. Sahnada «shekspırlik alasapyran» bastaldy.
Al Dostoevskıı tusynda ateızm paıda boldy. Endi Qudaıdyń ózin qutqarý kerek edi. Qudaı qajet, sondyqtan bolýǵa tıis, dep jazdy Fedor Mıhaılovıch.
Ekzıstensıalıstik sıtýasııa
Metafızıkalyq taqyryp shyǵarmanyń bir qyry bolsa, fızıkalyq álemde qalyptasqan ekzıstensıalıstik jaǵdaı basqa bir qyryn alǵa tartady. Baqtashy (Martın Haıdıger fılosofııasy boıynsha adam álemniń qojaıyny emes, baqtashysy) qyr dala, aq boran, qasqyr qorshaýynda kele jatsa da keıin qaıtpaıdy, ilgeri umtylady. Ol ajalmen betpe-bet tur. Bes kún boıy ajal aýyzynda júredi. Sońǵy kúni qoıdy shapqan qasqyrlarǵa qarsy aıbat shege kóteriledi. Osy tusynda Tahaýı Ahtanov, ásili, Ernest Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz» shyǵarmasynda tujyrymdalatyn támsilge uqsap ketedi. Hemıngýeıde balyqshy shal ustaǵan balyǵynyń qańqasyn súırep ákelse de, ekinshi jaǵynan, balyǵynan aıyrylyp qalǵan edi. Jeńis pen jeńilis qatar qalyptasqan sıtýasııa: «Adamdy óltirseńiz de, jeńe almaısyz». Tahaýı Ahtanov támsilinde súıekti sózdiń bólek maǵynasy qaıtalanady: «Tirshiliktiń súıemi qalsa da, pushpaǵynan tistep alyp, aıyrylmaý kerek» (191 bette).
Úzdik úlgi
Jaryq kórgen roman kitap dúkenderine túse salysymen bestsellerge aınaldy. Shaǵyn shyǵarma, nyǵyz mátin, qunarly sóz qazaq oqyrmanyń dúr silkindirdi. Qazaq ádebıetiniń jańa bir qyry ashyldy. Ozyq nusqasy qalyptasty. Bul zamanda alash oqyrmany sapaly, jaqsy kitapqa qoly jetpeı júretin. Bir jaǵynan, kitap tapshylyǵy bar edi, ekinshi jaǵynan, taralymy shekteýli bolatyn. Qazaqstanda saıası kitaptar taralymy, ortasha eseppen, júz myń danaǵa jetkende, qazaq jazýshylarynyń kórkem prozasy, ıaǵnı kólemi, otyz myń danany quraıtyn. «Boran» top jarǵan týyndy bolsa da, aýqymy otyz myń dana kólemdi qamtyp elge keninen tarady. Kitap úzdik shyǵarmalardyń birine aınaldy. Dańqty shyǵarma sońynan jańa moderndik toptamalar, jınaqtar, tańdamalylar kóbeıe bastady.
Roman taqyryby qyzyqty, lıngvıstıkalyq izdenisteri tabysty shyǵarma retinde ártúrli ádebı ortada, toqsandyq, jyldyq qorytyndylarda, suhbattarda jıi atalyp, ataq-abyroı jınap jatty. Biraq, «Boran» jańa jazý úlgisin ákelgen shyǵarma turǵysynda tereń zerttelgen, jan-jaqty zerdelengen joq. Sóıtip, bir kezde kýlt dárejesine kóterilgen dańqty roman ádebı aınalymnan birte-birte baıqaýsyz shyǵyp qaldy. О́z zamanynda danyshpan qalamger atanǵan, aıaýly da asqaq jazýshy German Melvıll de umytylyp baryp, qaıtadan ataq-abyroıǵa bólengen edi.
«Boran» romany – ýaqyttan tys, zamanynan bıik shyǵarma. Eger ádebıet ary qaraı ómir súretin bolsa, oqyrmany kóp kitaptyń tizimine «Mobı Dıkpen» qatar «Boran» da eneri sózsiz.
Tóte jol
Eýropalyq ádebıettiń uzaq damýy ásem de ádemi úlgilerdi dúnıege ákelse de, formalyq izdenisterge álemdi eliktirse de, ult ádebıetiniń órkendeýine bóget bola almady.
Gete ataýyn qalyptastyrǵan álemdik ádebıet degen uǵym-túsinik jańa bir izdenister týǵyzdy. Búkil qurlyqtar men halyqtardyń basyn qosyp, kórkemdik tanym-talapty joǵarylatqan ulttyq ádebıettiń ozyq nusqalary dúnıejúzilik deńgeıde keńinen oqylyp, bir-birine ashyq yqpal etti.
Biz bir-birimizge qaryzdarmyz. Eýropalyq úlgide, qazaqy máner, moderndik sıpatta jazylǵan «Boran» romany – túrki dúnıesi ishinde osman túrikter tiline tuńǵysh aýdarylyp basylyp shyqqan saf dúnıe.
Dala dramasyn asqan bilgirlikpen jyrlaǵan, kúmbezdi aspandy kúrdeli obrazǵa ulastyrǵan, adam aqyl-oıyn (rýh) baqtashylyq qasıeti sanaǵan romannyń endigi kezekte, Táýelsizdik dáýirinde jańa bir tynysy ashylary sózsiz.
Dıdar AMANTAI,
jazýshy
