Jalpy, sizdiń hobbıińiz ne? Osy suraqty tilshiler qaýymy suhbat berýshige jıi qoıady. Árıne, bir hobbımen shuǵyldanýdy armandamaıtyn adam neken-saıaq. Jumyr basty pendeniń kópshiligi negizgi kásibinen bólek, kóńiline unaǵan qosymsha bir tirlikpen aınalysqandy jaqsy kóredi. Biraq, shynyn aıtý kerek, bizdiń qazaqta kolleksııa jınaýmen aınalysatyndar óte sırek.
Tipti, muny keı adamdar erikkenniń ermegi kórýi múmkin. Biraq, kolleksııa jınaý da úlken izdenisti, berik shydamdylyqty qajet etetin ónerdiń bir túrine jatatynyn moıyndaýymyz kerek. Biz buǵan belgili ǵalym, Jambyl gýmanıtarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Jomart Qoshqarovtyń qolyndaǵy dúnıelermen tanysqan kezde kóz jetkizdik.
Jomart Qasymhanuly kúmisten jasalǵan óte kóne áshekeı buıymdardy jınaýmen aınalysady. Árıne, bul óte qymbat dúnıeler, biraq másele onyń baǵasynda emes. Másele munyń tarıhı máninde, osy buıymdar arqyly qazaqtyń tarıhyna, ótkenine, mádenıetine kóz júgirtýge bolady. Qazaq mádenıeti óz tarıhynda kóp qundylyqtaryn joǵaltyp aldy. О́tken ǵasyrdyń 1928-1930 jyldaryndaǵy kámpeske kezinde kóptegen baılar shetelge qashyp, biraz qundylyǵymyz solarmen birge ketti. 1932-1933 jyldarǵy ashtyqta jarym qap bıdaıǵa qos ýys altyn-kúmis satylyp, talan-tarajǵa tústi. Eń sońy 1960-1970 jyldary kóp qundylyqtarymyzdy Lenıngradtaǵy Ermıtajǵa jınap áketti. Endeshe, Jomart Qoshqarovtyń bul eńbegi ult ónerine, tarıhyna, mádenıetine degen janashyrlyq dep baǵalaý qajet.
– Bul kolleksııany jınaǵanyma 15 jyldan asty, – deıdi Jomart Qasymhanuly. – Balalyq shaǵym ájemniń qolynda ótti, 1998 jyly ájem qaıtys bolarynyń aldynda «kózimdeı qylyp saqtarsyń» dep 17 buıym tastap ketti. Sol kezden bastap mende osy kúmis buıymdarǵa degen qyzyǵýshylyq paıda boldy. Ár buıymnyń óz tarıhy bar. Sodan el aralap osyndaı jádigerlerdi jınaı bastadym. Búgingi kúni meniń kolleksııamda 400-den astam buıym bar. Baıaǵynyń baılary turmystyq zattardy negizinen kúmisten jasaǵan. Kúmistiń óte keremet qasıeti bar. Tipti, keıbir kúmis ydysta turǵan taǵamǵa ý darymaıdy eken. Qazir ǵoı altynǵa malynyp júrgenimiz, áıtpese, burynǵy qazaqtar altynnan góri kúmiske jaqyn bolǵan. Baıaǵyda apalarymyz aıran uıytqan kezde qolyndaǵy kúmis bilezikterin sheship, aırannyń ishine salyp jiberetinin de kózimiz kórgen. Sábı týylǵan kezde sýǵa kúmis teńge tastap shomyldyrady. Balany súndetke otyrǵyzǵan- da «musylman boldy» dep kúmisten er jasatqan. Kámelettik jasqa keldi dep kúmis beldik bergen. Jigit úılengen kezde neke qııar sýyna taǵy kúmis tıyn tastap ishkizgen. Meniń kolleksııamda eki-úsh, tórteý bolyp qosylyp turǵan bilezikter bar. Árıne, bul bilezikter ajyratylyp, kádimgi bilezik bolady. Burynǵy qazaqtar alysqa baryp, bilezikti úsh-tórt qyzyna birden jasatqan. Sodan ár qyzy kúıeýge shyqqan saıyn ár bilezikti bólip berip otyrǵan. «О́nerjıek» dep atalatyn buıymǵa úsh zat kiredi: birinshisi tyrnaqtyń astyndaǵy kirdi tazalaıdy, ekinshisi qulaq, úshinshisi tis tazalaıdy. Pıramıdaǵa uqsaıtyn júzikti otaý júzigi deıdi. Otaý júzikti ne úshin taǵady? Barǵan jerde otaýyń berik bolsyn, tórt buryshy tórt qubylań teń bolsyn degendi bildiredi. Burynǵy qazaq áıelderiniń shashy uzyn, qos burymdy bolǵan. Ondaı shashtyń ózin qaraý, kútý ońaı emes. Sol kezdegi shashqa taǵatyn keıbir sholpylardyń salmaǵy 2 kıloǵa deıin bolǵan eken. Bul birinshiden, sholpy taqqan kezde basty artqa qaraı tartyp turady. Iаǵnı, áıeldiń keýdesi kóterińki, boıy tik bolady. Sosyn sholpynyń salmaǵy shashqa massaj jasaıdy. Odan basqa kúmis teńgelerdi shashbaýǵa taqqan. Nıkolaı patshanyń kezinde úsh teńgege bir sıyr alýǵa bolady eken. Iаǵnı, bir sholpynyń ózi eki sıyrdyń quny bolǵan.
Eki saýsaqqa birdeı kiretin kúmis júzikti «qudaǵı júzik» deıdi. Buryn qazaq bireýdiń eger qyzyna quda túsip keletin bolsa «onda men senderge qudaǵı bolyp kele jatyrmyn» dep báıbishe osy júzikti qolyna taǵyp barady eken. «Qudaǵı júzikti» kórgen kezde aýyldyń bári onyń ne maqsatpen kele jatqanyn birden bilgen. Sondaı-aq, kúmis beldiktiń qalyń bolǵany adamnyń dárejesin bildiredi. Beldigindegi oıý-órnegine qarap, qaı júzden, qaı rýdan ekenin bilgen. Kúmis beldikti qazaq qatty baǵalaǵan. Tipti, quda túsip kele jatqan jigit qyzǵa syrǵa emes, birinshi beldik taǵady eken. Kúmis beldik taǵylyp baryp, sodan keıin qyzdy alyp ketetin bolǵan.
...Árıne, óz tarıhyn bilmegen memlekettiń bolashaǵy joq. Tarıhı qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa arnaıy baǵdarlama bar. Qazir zergerlik buıym kóp, biraq bári shetelden ákelinedi. Jomart Qasymhanuly áńgime arasynda qazaqtyń zergeri degen mamandyqtyń joıylyp bara jatqanyn ókinishpen aıtyp qaldy. Iá, shynynda qazaqtyń árbir kóne buıymynan, áshekeı zatynan, ondaǵy oıý-órneginen ótken tarıhymyzdy, mádenıetimizdi boljaýǵa bolady emes pe? Osy jaǵynan kelgende zergerlik mamandyqty áli de jandandyra túsý qajet-aý.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.
Tipti, muny keı adamdar erikkenniń ermegi kórýi múmkin. Biraq, kolleksııa jınaý da úlken izdenisti, berik shydamdylyqty qajet etetin ónerdiń bir túrine jatatynyn moıyndaýymyz kerek. Biz buǵan belgili ǵalym, Jambyl gýmanıtarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Jomart Qoshqarovtyń qolyndaǵy dúnıelermen tanysqan kezde kóz jetkizdik.
Jomart Qasymhanuly kúmisten jasalǵan óte kóne áshekeı buıymdardy jınaýmen aınalysady. Árıne, bul óte qymbat dúnıeler, biraq másele onyń baǵasynda emes. Másele munyń tarıhı máninde, osy buıymdar arqyly qazaqtyń tarıhyna, ótkenine, mádenıetine kóz júgirtýge bolady. Qazaq mádenıeti óz tarıhynda kóp qundylyqtaryn joǵaltyp aldy. О́tken ǵasyrdyń 1928-1930 jyldaryndaǵy kámpeske kezinde kóptegen baılar shetelge qashyp, biraz qundylyǵymyz solarmen birge ketti. 1932-1933 jyldarǵy ashtyqta jarym qap bıdaıǵa qos ýys altyn-kúmis satylyp, talan-tarajǵa tústi. Eń sońy 1960-1970 jyldary kóp qundylyqtarymyzdy Lenıngradtaǵy Ermıtajǵa jınap áketti. Endeshe, Jomart Qoshqarovtyń bul eńbegi ult ónerine, tarıhyna, mádenıetine degen janashyrlyq dep baǵalaý qajet.
– Bul kolleksııany jınaǵanyma 15 jyldan asty, – deıdi Jomart Qasymhanuly. – Balalyq shaǵym ájemniń qolynda ótti, 1998 jyly ájem qaıtys bolarynyń aldynda «kózimdeı qylyp saqtarsyń» dep 17 buıym tastap ketti. Sol kezden bastap mende osy kúmis buıymdarǵa degen qyzyǵýshylyq paıda boldy. Ár buıymnyń óz tarıhy bar. Sodan el aralap osyndaı jádigerlerdi jınaı bastadym. Búgingi kúni meniń kolleksııamda 400-den astam buıym bar. Baıaǵynyń baılary turmystyq zattardy negizinen kúmisten jasaǵan. Kúmistiń óte keremet qasıeti bar. Tipti, keıbir kúmis ydysta turǵan taǵamǵa ý darymaıdy eken. Qazir ǵoı altynǵa malynyp júrgenimiz, áıtpese, burynǵy qazaqtar altynnan góri kúmiske jaqyn bolǵan. Baıaǵyda apalarymyz aıran uıytqan kezde qolyndaǵy kúmis bilezikterin sheship, aırannyń ishine salyp jiberetinin de kózimiz kórgen. Sábı týylǵan kezde sýǵa kúmis teńge tastap shomyldyrady. Balany súndetke otyrǵyzǵan- da «musylman boldy» dep kúmisten er jasatqan. Kámelettik jasqa keldi dep kúmis beldik bergen. Jigit úılengen kezde neke qııar sýyna taǵy kúmis tıyn tastap ishkizgen. Meniń kolleksııamda eki-úsh, tórteý bolyp qosylyp turǵan bilezikter bar. Árıne, bul bilezikter ajyratylyp, kádimgi bilezik bolady. Burynǵy qazaqtar alysqa baryp, bilezikti úsh-tórt qyzyna birden jasatqan. Sodan ár qyzy kúıeýge shyqqan saıyn ár bilezikti bólip berip otyrǵan. «О́nerjıek» dep atalatyn buıymǵa úsh zat kiredi: birinshisi tyrnaqtyń astyndaǵy kirdi tazalaıdy, ekinshisi qulaq, úshinshisi tis tazalaıdy. Pıramıdaǵa uqsaıtyn júzikti otaý júzigi deıdi. Otaý júzikti ne úshin taǵady? Barǵan jerde otaýyń berik bolsyn, tórt buryshy tórt qubylań teń bolsyn degendi bildiredi. Burynǵy qazaq áıelderiniń shashy uzyn, qos burymdy bolǵan. Ondaı shashtyń ózin qaraý, kútý ońaı emes. Sol kezdegi shashqa taǵatyn keıbir sholpylardyń salmaǵy 2 kıloǵa deıin bolǵan eken. Bul birinshiden, sholpy taqqan kezde basty artqa qaraı tartyp turady. Iаǵnı, áıeldiń keýdesi kóterińki, boıy tik bolady. Sosyn sholpynyń salmaǵy shashqa massaj jasaıdy. Odan basqa kúmis teńgelerdi shashbaýǵa taqqan. Nıkolaı patshanyń kezinde úsh teńgege bir sıyr alýǵa bolady eken. Iаǵnı, bir sholpynyń ózi eki sıyrdyń quny bolǵan.
Eki saýsaqqa birdeı kiretin kúmis júzikti «qudaǵı júzik» deıdi. Buryn qazaq bireýdiń eger qyzyna quda túsip keletin bolsa «onda men senderge qudaǵı bolyp kele jatyrmyn» dep báıbishe osy júzikti qolyna taǵyp barady eken. «Qudaǵı júzikti» kórgen kezde aýyldyń bári onyń ne maqsatpen kele jatqanyn birden bilgen. Sondaı-aq, kúmis beldiktiń qalyń bolǵany adamnyń dárejesin bildiredi. Beldigindegi oıý-órnegine qarap, qaı júzden, qaı rýdan ekenin bilgen. Kúmis beldikti qazaq qatty baǵalaǵan. Tipti, quda túsip kele jatqan jigit qyzǵa syrǵa emes, birinshi beldik taǵady eken. Kúmis beldik taǵylyp baryp, sodan keıin qyzdy alyp ketetin bolǵan.
...Árıne, óz tarıhyn bilmegen memlekettiń bolashaǵy joq. Tarıhı qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa arnaıy baǵdarlama bar. Qazir zergerlik buıym kóp, biraq bári shetelden ákelinedi. Jomart Qasymhanuly áńgime arasynda qazaqtyń zergeri degen mamandyqtyń joıylyp bara jatqanyn ókinishpen aıtyp qaldy. Iá, shynynda qazaqtyń árbir kóne buıymynan, áshekeı zatynan, ondaǵy oıý-órneginen ótken tarıhymyzdy, mádenıetimizdi boljaýǵa bolady emes pe? Osy jaǵynan kelgende zergerlik mamandyqty áli de jandandyra túsý qajet-aý.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.
