Taryny ekpeı me, álde, ótpeı me?

Qazaqtyń ulttyq taǵamdarynyń ishinde tarynyń orny bólek.  Tary ásirese, batys óńirinde  baǵaly. Tipti, sonaý alpysynshy jyldarǵa deıin qazaq  dastarqanyndaǵy eń negizgi taǵam bolǵany da shyndyq. Soǵystan keıingi stýdentterdiń taryny, jentti talǵajaý etip oqyǵandaryn da estip júrmiz. Jalpy, tary uzaq merzimge saqtalatyn qundy daqyl ekeni áldeqashan dáleldengen. Kúni keshegi keńestik kezeńde de tarynyń «talany» júrip turdy. Uzaq merzimge saqtalatyn jáne qunarly taǵamdyq daqyl retinde strategııalyq  qorda ustalǵany belgili. Kóp sandy Keńes armııasynyń  negizgi taǵamy bolýy da sondyqtan. Ǵalymdar tarynyń shyǵý tarıhy V-VII ǵasyrlardan tamyr tartady dep jazyp júr. Álemde tarynyń bes júzden astam túri ósetini týraly da derekter bar. Bul baǵaly daqyl tuńǵysh Shyǵys elderinde, sonyń ishinde Úndistan, Mońǵolııa men Altaıda shyqqan degen paıymdaýlar alǵa tartylýda. Tarynyń baǵaly da qunarly daqyl ekenin ata-babalarymyz erteden bilgen. Sondyqtan da, artyna «Kespe kóje kún batqansha, bıdaı kóje el jatqansha, tary kóje tań atqansha» degen sóz qaldyrǵan. Tarynyń taǵam retindegi qunarlylyǵy men juǵymdylyǵy, adam densaýlyǵyna paıdalylyǵy ǵylymda áldeqashan dáleldengen: aqıqat. Tary adam aǵzasyna toqtyqty darytýymen birge, emdik qasıetimen de qadirli. Ol adamǵa kúsh-qýat beredi, baýyr, bótekeniń jumysyn jaqsartady, qan qysymyn retteıdi jáne ishek-qaryn jumysyn jaqsartady eken. Ǵalymdar basqa da emdik qasıetimen birge, adam aǵzasyndaǵy ýly zattardy joıýǵa da septigi bar degendi aıtady. «Tary negizinen taǵamdyq shıki sók óndirý úshin egiledi. Nárliligi, dámdiligi arpa men suly jarmasynan asyp túsedi. Shıki sóktiń belok zattary qaraqumyq, arpa men kúrish, suly, júgeri jarmasynan10-15 paıyz kóp. Maıy 3-4 paıyz, kletchatkasy 1-2 paıyz. Shıki sókten botqa pisiriledi, unynan nan jáne kondı­ter taǵamdary jasalady», dep jazylǵan «Qaınar» baspasynan 1973 jyly K.Nokınniń, I.Porfırovanyń I.Sygankovtyń, M.Ivanovtyń avtorly­ǵymen shyqqan «Qazaqstan tarysy» kitabynda. Derekterge súıensek, Aqtóbe­niń ózinde tarydan jıyrmaǵa jýyq taǵam túri daıyndalady. Solardyń ishinde talqan men jenttiń orny erekshe. Bizdiń óńirde kezinde tarynyń eki túri ósirilgen. Aqtóbeniń aq tarysy soǵys jyldary sýarmada ósirilip, odan mol ónim alynǵan. «Dala akademıgi» atanǵan dańǵaıyr dıqan Shyǵanaq Bersıev 1943 jyly sýarmadaǵy 40 gektar alqaptyń 4 gektarynan ortasha 201 sentner, al, qalǵan 36 gektardyń ár gektarynan 80 sentnerden tary bastyryp, dúnıejúzilik rekord jasady. Oblysta bersıevshiler eńbek qozǵalysy jandanyp, onyń izbasarlary da tarydan mol ónim jınap júrdi. Soǵys kezinde, odan keıingi jyldary da aq tary eldi asyrady. Keıinirek aq taryny qunarlylyǵy joǵary ári jaqsy ónim beretin qyzyl tary aýystyrdy. Aýyl arasynyń aıtqyshtarynyń «Aq tarynyń qatyǵy ózinde, qyzyl tarydan maı qalqyp aldym» deıtininiń de jany bar sııaqty bir qaraǵanda. Osyndaı sebeptermen aq tary kózden tasa bolyp qaldy. Tek sekseninshi jyldary Oıyl aýdanynyń Bersıev atyndaǵy keńsharyn basqarǵan Dáýletjan Dos­pambetov bireýdiń urasynda jatyp qalǵan bir qapshyqtaı aq taryny taýyp alyp, arada 20-30 jyldaı ýaqyt ótkende sýarmaǵa egip, gektarynan 45 sentner ónim alǵany da esimizde. Mundaǵy aıtpaǵymyz tarynyń uzaq ýaqyt boıy saqtalatynyn taǵy bir eske salý. Qazir tary egisiniń kólemi anaǵurlym qysqaryp ketkeni shyndyq. Al, bul daqyl ótken jyly oblysta nebári 6652 gektarǵa ornalastyryldy. Jetpisinshi-sekseninshi jyldary oblysta tary egisiniń kólemi 130 myń gektar shamasynda boldy. Bir ǵana Oıyl aýdanynyń «Jetikól» keńshary 4 myń gektarǵa deıin tary ekti. Gektaryna 16 sentnerden, keı tanaptardan 25 sentnerge deıin ónim alǵan kezderi boldy. Bul sharýashylyqtar tary ótkizýden kóp paıda taý­yp júrdi, deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdarynyń kandıdaty Shákir Beketov. Muny sol jyldary osy sharýashy­lyqtyń traktor – egis brıgadasyn bas­qarǵan Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri Tynyshbaı Bekeev te rastaıdy. – Tary bizdiń óńirdiń qýańshylyq jaǵdaıyna tózimdi daqyl. Oǵan traktor – egis brıgadasyna jetekshilik etken jyldary anyq kózim jetti. Bul daqyldy qaıtadan qolǵa alyp, egis kólemin keńeıtip, ony óńdeýdi jolǵa qoıatyn kez áldeqashan keldi. Al, ótpeıdi degen bos sóz. Akademık Tóregeldi Sharmanovtyń ózi ár halyq óziniń ulttyq taǵamymen qorektenýi kerek degenin estidim. Onyń ústine qazaq balasynyń nebir qıyn jyldarda janyn saqtap qalǵan da osy tary ekenin esten shyǵarmaý kerek. Onyń ústine bul daqyldy dastarqan mázirine keńinen engizsek odan utylmaımyz, – deıdi Tynyshbaı Bekeev. Osy bir baǵaly daqyldyń basynan baǵy taıýy nelikten degen suraqty mamandarǵa da qoıyp kórgenbiz. Olar ótkizetin jer joqtyǵyn, taryny qýyrý, túıýdiń aýyrlyǵyn alǵa tartady. Ońaı esh nárse joq. Biz ózi jaıbasarlaý halyqpyz. Ulttyq taǵamdarymyz qymyz ben qazyǵa sheteldikter qyzyǵyp jatqany anaý. Bir kúnderi taryǵa da nazary aýyp ketpesine kim kepil. Sondyqtan taryny tek qana Aqtóbeniń ǵana emes, qazaqtyń brendine aınaldyrýdy osy bastan oılastyrǵan artyq bolmas edi. Tipti, áńgime brendke aınaldyrýda da bolmas, ony dastarqanymyzdan úzilmeıtin ulttyq taǵam retinde baǵasyn arttyryp, básin kóterý kerek. Sebebi, kúndelikti tutynyp júrgen qaraqumyq pen kúrishten qunarlylyǵy joǵary ekeni álimsaqtan belgili jaıt. Olaı bolsa, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary tary sóginiń botqasyn jasaýdy qolǵa alýy kerek. Sondaı-aq, ózimizdiń azǵantaı san­dy armııanyń taǵam túrine tary botqa­syn kirgizý kerek. Kórshiles elderge shyǵarýdyń amalyn qarastyrý da artyq etpes edi. Olarda ózderiniń armııalary bar emes pe? Balabaqshalaryna, mektepterge, aýrýhana ashanalarynyń mázirlerine nege tary botqasyn engiz­bes­ke? Árıne, muny úkimettik deńgeıde sheshý qajettigi túsinikti. Sondaı-aq, taryǵa bólinetin sýbsıdııany eki ese kóbeıtý kerek, deıdi ǵalym Shákir Beketov. Tary ót­peıdi degende shıkileı alatyndardy alǵa tartady mamandar. Shıki taryny oblysta tek eki qus fabrıkasy ǵana alady, basqa tapsyratyn jer joq, sharýa qo­jalyqtary ózderi tutynady, az-kem ar­tylǵanyn jekelerge ótkizedi, deıdi olar. Bul qazirgi tańdaǵy tarynyń aına­lasyndaǵy shyndyq. Alaıda, taryǵa degen suranystyń artyp otyrǵany da baıqalady. Sondaı-aq, tarynyń tabys kózi bola alatynyn da joqqa shyǵarmaýǵa tıispiz. Qaralyq, qazir qala mańyna alys aýyl­dardan qonys aýdarýshylar taryny qýyryp, túıip, aqtap daıyn ónim retinde satyp, kúnkórisin aıyryp júrgenin kózimiz kórip júr. Jarty keli tarynyń baǵasy 350-400 teńge turady. Qara esepke salyp qarańyz, sonda bir tonna taryńyz kemi 700 myń teńgeniń shamasynda aınalady eken. Árıne, taryny daıyndaýdyń azaby da az emes. Biraq, ony daıyndaý tehnologııasyn jeńildetý joldaryn ǵalymdar men ónertapqyshtar taba almaıdy degenge sený qıyn. Qazir dúkenderde tary sógi sırekteý ushyrasady. Sebebi, belgili, ony óńdeýmen aınalysý kemshin. Ras, oblysta tary ósirýge den qoıyp otyrǵan biren-saran sharýa qojalyqtary da bar. Oıyl aýdanyndaǵy «Juma» sharýa qojalyǵy osyndaı ıgilikti isti qolǵa alǵan at tóbelindeı azǵantaı sharýashylyqtardyń biri. Munda tary egistigin keńeıtý kózdelýde. – Tarydan dú­nıe­júzilik rekord jasaǵan ataqty taryshy Shyǵanaq Bersıevtiń jerinde turyp bul daqyldy umyt qaldyrýǵa bolmaıdy. Astanada ótken azyq-túlik jármeńkelerine barǵan birinshi jyly basqasyn aıtpaǵanda, 100 keli qýyrylǵan tary, 50 keli talqan, ekinshi jyly 250 keli tary men 100 keli talqan apardym. Bul jeńsik taǵamdardy halyq qyl ústinen bólip áketti. Iаǵnı tary taǵamyna suranys joǵary. Sondyqtan bul daqyldy ósirip qana qoımaı, ulttyq brendke aınaldyrýdy oılastyrý kerek. Onyń joba-jos­paryn da kóńilge túıip júrmin, – deıdi «Juma» sharýa qojalyǵynyń basshysy Jumabaı Jaqypov bizben áńgimesinde. Qobda aýdany «Qazaqstannyń 30 jyldyǵy» JShS dırektory Tilepjan Ibragımov ta tarynyń qýańshylyqqa tózimdi daqyl ekenin, ótken jyly barlyq egis alqaptary kúıip ketkende, 1000 gektar alqaptaǵy tarynyń ár gektarynan 10 sentner ónim alyp, jan saqtap qalǵandaryn jasyrmady. Bolashaqta tary egisi alqabyn keńeıtýge baǵyt ustap otyrǵany da sondyqtan. Baıǵanın aýdany jastarynyń taryny shıkizat túrinde satyp alyp, ony daıyn as etip saýdaǵa shyǵarýdy qolǵa alyp jatqany da quptarlyq bastama. Bul úshin olar bıznes-joba qorǵap, elimizdegi «Altyn qyran» qaıyrymdylyq qorynan 4 mıllıon teńge utyp aldy. Buryndary da «Atymtaı jomarttyǵymen» aty shyǵyp júrgen jerles kásipker, «Altyn qyran» halyqaralyq qaıyrymdylyq qorynyń prezıdenti Islambek Saljanovtyń tary ósirýge kelgende tarylmaı qoldaý kórsetýi tasada qalǵan tarynyń «baǵyn» ashady dep oılaımyz. Osy qarjyǵa shaǵyn seh ashyp, 2 mıllıon teńgege tary óńdeıtin quryl­ǵy alýdy josparlap otyr. Qazir aýdan ortalyǵynda burynǵy jıhaz sehy bolǵan, bos turǵan ǵımaratty tary óńdeıtin seh etip ashýdy kózdeýde. Ishine jaryq pen gaz tartylǵan nysanǵa 1 mıllıon 200 myń teńgege kúrdeli jóndeý júrgizbek. Eger seh belgilengen ýaqytta iske qosylsa, onda alty adamǵa turaqty jumys orny ashylatyn bolady. Tary óndirý isine qatysty bıznes-jobany júzege asyrý 4 adamǵa senip tapsyrylyp otyrǵan kórinedi. Jospar boıynsha olar alty aıda saýda aınalymynan 8 mıllıon 700 myń teńge paıda tabýy kerek eken. Qazir oblys ortalyǵyndaǵy iri saýda jelileri basshylarymen, azyq-túlik dúkenderi ıelerimen kelissózder júrgizilýde. Jas kásipkerler «Altyn tary» brendtik ataýymen arnaıy qorapshada satylatyn tarynyń saýdada suranysqa ıe bolatynyna senimdi. Aqtóbelik ólketanýshy Rysjan Ilııasova «Egemen Qazaqstan» gazetinde (7 maýsym 2013 jyl) jarııalanǵan «Tary brendimizge aınalsa deımiz» atty maqalasynda: «… Aqtóbe qalasynyń tarıhynda qazirgideı tary satý bolǵan emes, saıyp kelgende, osy tarymyzdan aıyrylyp qalmaı turyp, Aqtóbeniń brendine aınaldyrsaq utylmaımyz», deýi kim-kimdi de oılandyrary aqıqat. Sonymen taryny ótpeıdi emes, ekpeıdi-aý degen túıin jasaýǵa ábden bolady. Eger qýyrylyp, aqtalǵan taryny daıyn taǵam retinde dúken sórelerine qoldaǵydan arzandaý baǵamen qoısa, halyq dalada satyp turǵandardan góri sapasyna kepildik beretin saýda oryndarynan alady dep oılaımyz. Rysjan Ilııasovanyń aqtalǵan taryny óndirýdiń jańa tehnologııasyn engizýdi jolǵa qoıý qajettigi, sondaı-aq, túrli deńgeıdegi kórmeler men konkýrstar ótkizý arqyly tarydan jasalatyn taǵamdardyń umyt bolǵan túrlerin tiriltip, jańa túrlerin shyǵarý qajettigi týraly aıtqan oılarynyń da jany bar. Bul baǵytta taryny nasıhattaýymyz da, jarnamalaýymyz da kemshin túsip jatatynyn moıyndaýymyz kerek, árıne. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.