Ekonomıkalyq baılanys nyǵaıa tústi
«Qazirgi kezde Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynas turaqty», deıdi Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas sarapshysy Ádil Káýkenov. Eki el arasyndaǵy ózara tıimdi yntymaqtastyq ásirese ekonomıkalyq salada júıeli túrde artyp kele jatqany baıqalady. Máselen, Qazaqstan Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha 2022 jyldyń 6 aıynda Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy taýar aınalymy 11,26 mlrd dollardy qurady. Bul aımaqta sanksııalyq soǵys pen geosaıası básekelestiktiń órship turǵanyna qaramastan, 2021 jylmen salystyrǵanda 36,2%-ǵa kóp.
«Geosaıası turaqsyzdyq, kerisinshe, qazaq-qytaı saýda aınalymynanyń artýyna túrtki boldy. Qytaı Reseıge qarsy sanksııalarǵa qosylmady, sondyqtan Reseı naryǵyndaǵy úlesin ulǵaıtý úshin ártúrli baǵyttardy belsendi qoldana bastady. О́ıtkeni Reseı de qytaılyq taýarlarǵa táýeldi bola tústi. Osylaısha, Qytaıdan keletin ımport kólemi avtokólikterdi, óndiristik jabdyqtardy, kompıýterlerdi jáne basqa da joǵary tehnologııalyq ónimderdi jetkizýdiń kúrt artýy esebinen ósti», dedi QSZI bas sarapshysy.
Jalpy, ulttyq ekonomıkanyń damýyna shetel nesıelerin, ınvestısııalardy jáne ozyq tehnologııalardy tartý mańyzdy ról atqarady. «Bul baǵytta Qazaqstan Úkimeti sheteldik ınvestısııany tartý boıynsha júıeli jumys júrgizip keledi jáne bul jerde Qytaı mańyzdy ról atqarady. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń málimeti boıynsha 2021 jyldyń qorytyndysyna sáıkes Qytaı Qazaqstanǵa tartylǵan sheteldik ınvestısııa kólemi jaǵynan Nıderland, AQSh, Shveısarııa jáne Reseıden keıin 5-shi orynda (21,7 mlrd dollar) tur. Qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin Qytaıǵa eksporttaýǵa da úlken mán berilýde. Qazir Aýyl sharýashylyǵy jáne Syrtqy ister mınıstrlikteri qazaqstandyq kásiporyndarǵa tıisti kómek kórsetip, Qazaqstan men Qytaı úkimetteri arasynda 18 ekijaqty hattamaǵa qol qoıýǵa bastamashy bolyp otyr. Sonyń nátıjesinde búgingi tańda bıdaı, sıyr men shoshqa etin, soıa, bal, balyq, raps, jońyshqa, júgeri, un jáne un ónimderin óndiretin 600-ge jýyq otandyq kásiporyn Qytaı naryǵyna óz ónimderin jetkizýge ruqsat aldy. Bul yntymaqtastyqtyń ereksheligi elimizde joǵary tehnologııalyq óndiristerdi qurýǵa, ónerkásiptik áleýetti iske asyrýǵa, ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa, ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryn yntalandyrýǵa, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy azamattary úshin 25 myńnan astam jańa jumys oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵan», deıdi Ádil Káýkenov.
Senimge negizdelgen seriktestik
Osy jyldyń qyrkúıek aıynda QHR tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa sapary josparlanǵan. Bul óte mańyzdy oqıǵa, óıtkeni epıdemııalyq is-sharalarǵa baılanysty Qytaı basshysy úsh jyldan beri elden shyqpaǵan. QSZI bas sarapshysynyń aıtýynsha, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jyly Qytaıǵa jasaǵan memlekettik sapary Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynasynyń jańa paraǵyn ashty. Bul sapar saıası dıalogti sapaly jańa deńgeıge kóterip, ekijaqty qarym-qatynastyń turaqty bolýyna yqpal etti. Buryn qol jetkizilgen kelisimderdiń is júzinde oryndalýyna túrtki boldy. Qytaı tóraǵasynyń jaýapty sapary týraly kelisim dál sol kezde jasalǵan kórinedi, alaıda pandemııa bastalyp, keıinge qaldyrylǵan.
«Ekijaqty yntymaqtastyqtan basqa, Qazaqstan men Qytaıda BUU, ShYU, AО́SShK sekildi qurylymdarda kópjaqty yntymaqtastyq jobalarynyń úlken paketi bar. Bizdiń memleketter arasyndaǵy saıası senimniń joǵary deńgeıiniń jańa kórsetkishi – Beıjińniń bıylǵy jyly Qazaqstandy álemdegi eń iri BRIKS (Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne Ońtústik Afrıka respýblıkasy) birlestikteriniń biriniń jumysyna tolyqqandy múshelikke usyný týraly bastamasy boldy. Bul – óte mańyzdy qadam, óıtkeni BRIKS G7 jáne G20 sekildi jahandyq klýbtarǵa laıyqty básekeles bolyp sanalady. Al Qazaqstannyń dúnıejúzilik ekinshi ekonomıkanyń, ıaǵnı Qytaıdyń qoldaýymen alǵa jyljýy BRIKS-tegi salmaǵyn arttyryp, senimdilik týdyrady», degen pikirde Á.Káýkenov.
Sondaı-aq sarapshy Qytaı Qazaqstannyń 2017-2018 jyldardaǵy BUU Qaýipsizdik keńesine tóraǵalyq etý týraly ótinishin, 2022 jylǵy qańtardaǵy lańkestik qaýip pen tártipsizdikti eńserý boıynsha Qazaqstan bıliginiń is-áreketin, Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýin, Qazaqstannyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim is-sharalary týraly (AО́SShK) Konferensııaǵa arnalǵan forým qurý týraly bastamasyn qoldaǵanyn atap ótti. Saıası baılanystyń mundaı joǵary deńgeıi Qytaımen qarym-qatynastaǵy qaýipsizdik salasyna da, ekonomıkalyq jobalarǵa da oń áser etedi.
Qytaı Qazaqstannyń ekonomıkalyq ósiminiń basty seriktesi ekeni anyq. Alaıda birqatar zertteýge súıensek, Qazaqstandy Qytaıǵa baǵynyshty dep aıtýǵa bolmaıdy. Karnegı qorynyń Eýropalyq baǵdarlamasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Fılıpp Le Korre «Qazaqstandyqtar iri kórshisine tym táýeldi bolsa, olardyń ekonomıkasy men egemendigine qaýip tónetinin biledi. Sondyqtan maqsatyn tepe-teńdik qarym-qatynasqa negizdeıdi. Qytaı álemniń kóptegen elinde yqpaldy bolǵanymen, Qazaqstanǵa bola almaıdy», degen pikirde.
QHR da Qazaqstanǵa tolyqtaı táýeldi bola almaıdy. Qytaıdyń uzaqmerzimdi strategııalyq baǵdarlamasy boıynsha Qazaqstan eń mańyzdy seriktes bolyp tabylady. Qytaı ásirese teńizden qurlyqqa deıingi saýda men energııaǵa táýeldiligin sezinedi. QHR ekonomıkasy úshin qazaqstandyq energııa óte mańyzdy. «Búginde Qytaı ekologııalyq problemalarmen betpe-bet kelip otyr. Bul ekologııalyq máseleler qytaılyq kompanııalardy shetelderge shyǵýǵa ıtermeleıdi. Munaı resýrstary men naryqtyq básekeniń tómendigin eskere otyryp, Qazaqstan tıimdi ornalasýyna baılanysty tańdalýy múmkin. Mysaly, Qazaqstannyń sıntetıkalyq matalardy óndirýge is júzinde múmkindigi joq, al Qytaı hımııalyq qaldyqtar men kómirtegi shyǵaryndylarynyń joǵary deńgeıimen baılanysty osy óndiris tizbeginen ketýge umtylýda. Osyǵan baılanysty Qytaı úshin Qazaqstanmen baılanysty saqtaý – onyń saýda jáne energetıkalyq táýeldiligin teńizden qurlyqqa aýystyrý maqsatyndaǵy qajetti qadam», dep kórsetedi óz zertteýinde Bishkektegi EQYU Akademııasynyń Ortalyq Azııadaǵy Qytaı máseleleri boıynsha ǵylymı qyzmetkeri Nıva Iаý. Sondaı-aq AQSh-tyń Shyǵys Azııa men burynǵy keńestik respýblıkalar máselelerin zertteıtin sarapshysy Eıtan Goldshteın da Qytaıdyń Qazaqstandaǵy múddeleriniń salmaqty ekenin aıtady. Qytaı – qazaqstandyq tabıǵı gaz eksportynyń senimdi tutynýshysy. Buǵan Batys Qazaqstannyń gaz kenishterin eki eldiń shekarasymen baılanystyratyn qubyrlar dálel.
«Bir beldeý, bir jol» – tıimdi joba
Otandyq jáne halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, «Bir beldeý, bir jol» (BRI) jobalary men ınvestısııalarynyń ashyqtyǵynyń joqtyǵyn, transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý máseleleriniń sheshilmegendigin, Qytaıdyń ósip kele jatqan saıası yqpalyn jáne aýmaqtyq daýlardyń qaıta týyndaý múmkindigin kórsetedi. Degenmen sarapshylar Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy «Bir beldeý, bir jol» jaǵdaıynda turaqty jáne negizinen oń qarym-qatynasta ekenin alǵa tartady. Mysaly, Malaızııa nemese Shrı-Lanka sııaqty BRI bóligi bolyp tabylatyn elderde iri jobalar kelispeýshilik saldarynan toqtatylyp, Qytaıǵa qaryzdy óteý problemaǵa aınalǵan nemese halyq BRI men Qytaıdyń aralasýyna túbegeıli narazylyǵyn bildirdi. Bul jaǵdaıda Sıýrıh ınstıtýtynyń janyndaǵy Qaýipsizdikti zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Benno Zogg atalǵan eldermen salystyrǵanda Qazaqstan negizinen BRI jobasynda tabysty elderdiń qatarynda ekenin aıtady. Alaıda barlyǵy kemshiliksiz deýge de bolmaıtyn sekildi. Qazaqstandaǵy qytaılyq kompanııalar óz qyzmetkerlerin ákelip, olarǵa jergilikti turǵyndardan joǵary jalaqy tóleıdi, bul halyq arasynda narazylyq týǵyzǵanyn da kórdik.
Dese de «Bir beldeý, bir jol» Qazaqstanda «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» erkin ekonomıkalyq aımaǵyn, «Qorǵas» halyqaralyq shekaralyq yntymaqtastyq ortalyǵyn, Kaspıı teńizindegi Aqtaý jáne Quryq teńiz porttaryn, «Qazaqstan – Túrikmenstan» jańa temirjol dálizin qurýǵa úlken yqpal etti.
«Qytaıdyń Lıanıýngan portyndaǵy birlesken termınaldyń arqasynda Qytaıdan Qazaqstanǵa, odan ári Reseıge, Eýropaǵa, Ortalyq Azııa elderine jáne Kaspıı mańy aımaǵyna konteınerlik tasymaldar sany artyp keledi. Bizdiń elimizdiń aýmaǵy arqyly Qytaıdan júk tasymaldaý kóleminiń odan ári ulǵaıýy aımaqtaǵy halyqaralyq saýdany yntalandyryp, Qazaqstannyń tranzıttik-logıstıkalyq múmkindikterin ashady. Qazaqstan-Qytaı shekaralyq «Dostyq» jáne «Altynkól» ótkelderi arqyly konteınerlik tranzıt kólemi jyldan-jylǵa turaqty ósip keledi. 2020 jyly ótken jylmen salystyrǵanda 43%-ǵa ósip, 781 myń TEU (2019 jyly – 545 myń TEU) qurady, al 2021 jyly ótken jylmen salystyrǵanda 23,4%-ǵa ósip, 964 myń JFE (2020 j – 781 myń JFF). 2022 jylǵy qańtar-naýryzda kólem ósýdi jalǵastyryp, 154 myń TEU qurady, bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda (140 myń TEU) 10%-ǵa artyq», dedi Á.Káýkenov.
Sondaı-aq Qytaı qazaq jastarynan shákirtaqymen qamtyp otyr. Qazirgi ýaqytta Qytaıda 18 myńǵa jýyq qazaqstandyq bilim alýda. Bul elde bes Konfýsıı ınstıtýty – Qytaı mádenıeti men tilin nasıhattaıtyn oqý oryndary Qazaqstan boıynsha jumys isteıdi. Buǵan qosa BRI jobasynyń kelisimine sáıkes Qytaı Qazaqstanǵa qomaqty ınvestısııa salǵan. 2000-jyldary ol munaı ken oryndaryndaǵy úlesterdi satyp alyp, iri qubyrlar salǵan bolatyn. Qytaı 2009 jyly munaı-gaz sektoryndaǵy qosymsha úlesterdiń ornyna 10 mıllıard dollar nesıe berdi.
О́zara yqpaldastyqtyń áseri qandaı?
Iri memleketterdiń bir-birimen jaqyndasýy kelesi bir elderge zardabyn tıgizeri saıası turǵydan alǵanda jańalyq emes. Osy oraıda Reseı men QHR arasyndaǵy tyǵyz baılanystyń Qazaqstanǵa áserin de aıtpaı ketýge bolmaıdy. Sarapshylar «Sı Szınpın men Vladımır Pýtınniń tusynda Beıjiń men Máskeý Batystan oqshaýlanyp, bir-birine jaqyndaı túskenin» aıtady. Olardyń pikirinshe, basshylardyń birigýindegi maqsat – Batysqa qarsy turý. «Beıjińniń Qytaı-Reseı qarym-qatynasy eki eldiń de qarsylasy bolǵan Batysqa qarsy turýyna jáne eger olar bólingennen góri birikse, Batystyń qysymyna qarsy turý ońaı bolady degen senimge negizdelgen», deıdi Beıjińdegi Brýkıngs ınstıtýtynyń sarapshysy Raıan Hass The Guardian basylymyna bergen suhbatynda. Sondaı-aq «Qytaı men Reseıdiń múddeleri sáıkes kelmeıtinin este ustaǵan jón», dep qosty ol. Sonymen qatar Sıngapýrdaǵy Nanıan tehnologııalyq ýnıversıtetiniń Radjaratnam halyqaralyq zertteýler mektebiniń sarapshysy Rafaelo Pantýchchı Qytaı árqashan Qazaqstanda óz múddesi úshin áreket etti dep sanaıdy. Onyń pikirinshe, Qytaıǵa Qazaqstannan qandaı da bir geosaıası yqpal emes, tabıǵı resýrstar, naryqqa shyǵý, ınfraqurylymdyq jobalar kerek. Buǵan qosa, Qytaı da Qazaqstannyń halyqaralyq arenada qoldaý kórsetkenin qalaıdy. Alaıda munyń bári Reseıge zııan keltirmeý kerek. Reseı Qazaqstannyń tabıǵı resýrstaryn satyp alýǵa umtylmaıdy: oǵan qajet emes, onyń óz resýrstary kóp. Reseı qazaqstandyq naryqqa shyǵýǵa múddeli jáne múmkindiginshe olarda qytaılyq oıynshylarmen básekege túsedi. Biraq qytaılyq kompanııalardyń joǵary básekege qabilettiligin eskersek, muny isteý óte qıyn. Jalpy atalǵan eki el de bir-biriniń Qazaqstandaǵy ustanymdaryn jaqsy biledi jáne paralleldi áreket etedi.
Konsýldyq sany artyp keledi
«Aqtóbe men Sıan (QHR) qalalarynda Qazaqstan men QHR bas konsýldyǵy ashylatyny týraly Qytaıdyń syrtqy ister mınıstri Van I maýsym aıynda elimizge jasaǵan saparynda málimdegen bolatyn. Sıan qalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas konsýldyǵynyń ashylýy, eń aldymen, Qazaqstannyń konsýldyq qyzmetiniń osy baǵyttaǵy qyzmetin kúsheıtedi, sondaı-aq júıeli negizde jumys isteýge múmkindik bermek. О́ńirde saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyq (qazaqstandyq eksportty ilgeriletý, ınvestısııa tartý jáne birlesken kásiporyndar qurý) salasyndaǵy jumystardy qurý sekildi qyzmetter atqarady.
Al Aqtóbe qalasyndaǵy konsýldyq okrýg Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystaryn qamtıdy. Sıandaǵy konsýldyq okrýg Shensı, Gansý, Sychýan, Hýbeı, Nınsıa-Hýeı avtonomııalyq aýdany jáne Chýnsın qalasy provınsııalaryn qamtıdy. Taraptar eki memleket arasyndaǵy konsýldyq máselelerdi halyqaralyq quqyq pen tájirıbe, atap aıtqanda 1963 jylǵy 24 sáýirdegi Konsýldyq qatynastar týraly Vena konvensııasy jáne Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy Konsýldyq kelisim negizinde dostyq konsýltasııalar arqyly sheshedi dep josparlanýda. Qytaı Halyq Respýblıkasy 1992 jylǵy 10 tamyzdaǵy, sondaı-aq tepe-teńdik prınsıpine sáıkes kelisimge qol qoıý týraly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy qabyldanǵannan keıin «Sıan qalasynda (Qytaı Halyq Respýblıkasy) Bas konsýldyq ashý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵynyń jobasy ázirlenetin bolady.
Osylaısha, Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynastary júıeli ósý kezeńin bastan ótkerýde, bul kóbinese pragmatıkalyq jáne tatý kórshilik ósýdiń ózara saıasatymen baılanysty. Al COVID-19 pandemııasy halyqaralyq baılanystarǵa aıtarlyqtaı haos ákelgenimen, Qazaqstan men Qytaı pandemııanyń ekijaqty yntymaqtastyqqa keri áserin barynsha azaıtýǵa, taýar aınalymyn arttyrýǵa jáne odan ári birlesken jobalardyń negizin qalaýǵa múmkindik beretin júıe qura aldy.
Reseı men Batys arasyndaǵy qarama-qaıshylyqta kórinis tapqan Eýrazııadaǵy geosaıası turaqsyzdyq Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saıası baılanystardy nasharlata almady, osylaısha ózara árekettestiktiń qalyptasqan berik negizin saqtap keledi.
