Nıkolaı Pavlovıch Ashtemanyń sheberhanasynda ótken jazda bolǵan edim. Saqal-shashy kúmisteı, sıdam sýretshimen tanysýym ózime olja boldy. Oblystyq muraǵat basshysy Aldııar Áýbákirov ertip barǵan. Kolymadan issapardan kelgen beti. Sibirde stalındik súrginde bolǵan bir qaımana qazaqtyń kenepke salynǵan sýretin taýyp qaıtypty. Alba-julbasy shyqqan belgisiz qandasymyzdyń beınesin ákesiniń álpetindeı álpeshtep, óńdeýge bergen eken. Sol sýretti kórmekke baryp, kóz qıyǵymyzben sheberhana ishin tintkilegenbiz. Tabanymyz tıip turǵan tar qýysqa tamyrly tarıhymyz túp qoparyla kóship kelgendeı áser alǵan edik.
Bas redaktor sýretshi Nıkolaı Pavlovıch týraly sýretteme jazýǵa tapsyrma júktegende, sol kórinis jadymyzǵa orala ketti. Bir kórsem de burynnan bergi adamym sııaqty. О́ıtkeni ol qazaqty biledi. Sheberhanasynda bolǵan jannyń oǵan kúmáni bolmaıdy. Qazaqtyń jan dúnıesiniń qylyn sherte bilgen shyǵarmashylyq ókilin oqyrman da bilýge tıis. Osy oıymyzdy bekite túsip, Nıkolaı Ashtemanyń sheberhanasyna taǵy da shıryǵa qadam bastyq.
Aldymyzdan Abaıdyń, oı alybynyń alyp kartınasy qarsy aldy. Aıaqtalmaǵan polotno eken. Bir taqyrypqa birneshe jumys arnalǵan. Abaı tulǵasyn ashý ońaı emes. Uly hakimniń beınesin salyp sýretshi kenebi men boıaýlaryn ysyryp qoıyp, kofe qaınatty. Boıaý men kofe ıisi ańqyǵan ala kóleńke sheberhanada shertilgen áńgime ulysty biriktiretin bir dúnıeniń rııasyz óner ekenin baıqatty.
Beıneleý ónerine kesh kelgen Nıkolaı Ashtema 1942 jyly Ýkraınanyń Kırovograd oblysynda týǵan. Ol aıtady, ońtústigindegi Odessaǵa jaqyn baý-baqshaly Sadovaıa hýtorynda kóktemde jelek gúldep, úılerdi jaýyp qalady eken. Alaıda, appaq gúlderge malynǵan eldi meken búginde joq.
– 2011 jyly týǵan jerime bardym. Úıimniń úıindisi ǵana qalypty. Keńes Odaǵy taraǵan soń kóptegen eldi mekender joıylyp ketti ǵoı. Áleýmettik jaǵynan ómir súrýge tıimsiz bolyp, qańyraǵan kúıdi meniń hýtorym da keshipti. 30 jyldan keıin barǵan edim, tanymaı qaldym, Qazaqstandaǵydaı emes, onda jańa qurylys múlde joq, – dedi Nıkolaı Pavlovıch.
Sýretshiniń ómirin birneshe kezeńde qaraýǵa bolady. Soǵys jyldary men odan keıingi aýyr turmys bala kóńilinde jattalyp qalǵan.
– Tankterdiń qańqasy, jarylmaǵan snarıadtar ár jerde jatatyn. Kóptegen jigitterdiń kembaǵal júrgenin kórip óstik. Soǵystan keıingi jyldarda granata jaryp oınaıtynbyz, – dep sabaqtady sózin sýretshi.
Úsh jyl Kýba elinde áýe kúshterine qarsy qorǵanys shebinde áskerı qyzmetin ótegen soń Nıkolaı mamandyǵy boıynsha jumysqa kirisip, biraz ýaqyt qurylys josparlaý bóliminiń bastyǵy bolady. Gıdromelıoratıvtik tehnıkýmda alqapty sýarý-qurǵatý mamandyǵy boıynsha bilim alǵan bozbala áskerden kelgen soń О́zbekstandaǵy shól dalaǵa suranady. Sol jyldary tabıǵaty qatań ólkede jumys isteýshilerdiń eńbekaqysyna 60 paıyz ústeme qosylatyn. Syrdarııa oblysynyń Iаngıer qalasynda kanal qurylysynda jumys istep júrip, Tashkenttegi qarjy ınstıtýtynda syrttaı oqıdy. Alaıda tórtinshi kýrsta oqýdy tastap ketedi. Táýir qyzmet, joǵary eńbekaqy, aıaqtalýǵa jaqyn ınstıtýttyń barlyǵyna qoldy bir siltetken sebep – sýret salýǵa degen yntyqtyq eken.
– Iýrıı Lebedev esimdi kásibı sýretshimen tanysqan soń bar yntam beıneleý ónerine aýdy. Iýra ortalyqta ótip jatqan plenýmdar men sezderdiń tapsyrmasyna baılanysty О́zbekstanǵa eńbek etýge kelgen sýretshilerdiń biri-tin. Birde: «Eger shynymen kóńiliń qalasa, jumysyńdy tasta da, sýret salýdy durystap úıren», dep sýretshige qajetti asaı-múseılerin berdi. Jas maman bolǵandyqtan basshylarym jumystan jibermeýge tyrysyp baqty. Biraq kónbedim. Osylaısha, joǵary bilimsiz, dıplomsyz sýretshi-bezendirýshi bolyp jumys isteı bastadym, – deıdi keıipkerimiz.
Nıkolaı 1975 jyly Almatyǵa kelip, kórkemsýret stýdııasynda beıneleý óneriniń qyr-syryn úırene bastaıdy. Gogol atyndaǵy Almaty kórkemsýret ýchılıshesine oqýǵa túsedi. Oqýdy úzdik bitirgen soń, onyń aldynda tańdaý turǵan edi. Qolǵa tıgen tildeı joldamamen jibergen jaǵyna jónep beretin josyǵy bar zamanda munyń ózi kezdese bermeıtin múmkindik. «Suraı-suraı Mekkege de barasyń» degendeı, jerdiń jaılysy, ásirese sýretshiler úshin súbedeı. Kýrstastardyń biri Shyǵys Qazaqstannyń tabıǵatyn aıtyp tamsantqan soń, tamashany kórmekke tartyp ketedi. Shamadanyn arqalaǵan jas shyǵarmashylyq adamyn Shyǵystyń shyraıly kelbeti birden baýrasa kerek. Osylaısha onyń О́skemendegi ómiri bastaldy. Osynda kelip, shyǵarmashylyǵyn damyta bastaǵan jas sýretshi ǵımarattardy bezendirý jumystarynan bólek, túrli janrda kartınalar salyp, kórmelerge qatysa bastaıdy. Almatyda, Máskeýde, shetelderde jeke kórmelerin ótkizedi. Jeti jyl ótken soń, ıaǵnı 1987 jyly KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi atanady. Al táýelsizdik jyldary Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń músheligine qabyldanady. Bul – onyń rızashylyqpen eske alatyn sáýleli shaqtarynyń biri.
Jańa turpatty memleketpen birge qoǵam da aýnap túsip, naryq qıyndyqtary týady. Ásirese, shyǵarmashylyq ókilderine tıgen aýyr soqqy sýretshilerdi de aınalyp ótpedi. Dese de, Nıkolaı Pavlovıch bul joly kásibinen bas tartpaı, boıaý qapshyǵyn arqalap, sýretshilikke basybaıly kirisedi. Qazaq tarıhyn zertteýge den qoıyp, oqyp-túıgenderin beıneleý ónerine arqaý ete bastaıdy. Ashtemany ózgelerden ózgeshelendirip turǵany da osy – qazaqqa jaqyn, jaqyn emes-aý, qazaqtyń óz qazanynda qaınaǵan týyndylary. Táýelsizdik jyldarynda qaıta jańǵyrǵan tarıhı tulǵalar sýretshiniń qylqalamynan kesek-kesek týyndy bólyp tógiledi. Barlyǵyn tizbelemesek te, onyń qylqalamynan shyqqan «Attıla», «Attılanyń ólimi», «Tumar patshaıym», «Shyńǵys han», «Qabanbaı batyr» syndy áıgili tulǵalardyń maıly boıaýmen salynǵan beıneleri beıjaı qaldyrmasy anyq.
– Qazaq ınnovasııa-gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń О́skemendegi fılıalynda sabaq beremin. Birde stýdentimniń qolynan Tumar patshaıym týraly referatty kózim shalyp qaldy. Oqyp shyǵyp, saq tarıhyndaǵy batyr qyzdyń batyl obrazyna birden qyzyqtym. Alǵashqy eskızderin qaǵazǵa túsirip qoıdym. Sonan soń saq taıpasy týraly eńbekterdi izdestirdim. Bir táýlik ishinde kitapty oqyp shyǵyp, Tumar patshaıymdy beıneledim. Bul kartınany Almatydaǵy Tuńǵysh Prezıdenti qoryna syıǵa tarttym, – dedi Nıkolaı Ashtema.
Onyń qylqalamynan otandyq sýretshiler qalam tarta qoımaǵan «Han saılaý», «Joryq» syndy keń tynysty kartınalar týdy. Sońǵy týyndy Almaty men Máskeýdegi mártebeli kórmelerde ónersúıer jurt nazaryna usynylyp, joǵary baǵasyn aldy. Allegorııalyq tásilmen salynǵan jazba qaharmandyǵymen de, qatygezdigimen de túrli oıǵa jeteleıdi, jeńis saltanaty jigerińdi janyp, rýhyńdy qaıraıdy.
Ashtema – Altaı jyrshysy. Jaýyngerlik ór rýhty áspettegen sýretshi jany endi tákappar tabıǵatpen úılesim tapqanda tańǵalmasqa taǵy áddiń joq. «Marqakól», «Tumandy Úlbi», «Muztaý», «Ertis», «Altaı shyńdary», «Aıyrtaý», «Marqakól jaǵasyndaǵy Uranqaı aýyly», «Buqtyrma» syndy peızajdar týǵan ólkeniń taýy men tasyn sóıletedi, qoınaýyna búkken syryn sýyrtpaqtap, jer jánnatynyń sulý keıpin pash etedi.
– Elbasy Nursultan Nazarbaev ótkenin bilmegen urpaqtyń bolashaǵyna baǵdar jasaı almaıtynyn únemi aıtyp keledi. Meni tarıhqa qalam terbeý qyzyqtyrady. Aýasyn jutyp, sýyn ishken soń osy el men jerge qyzmet etý kerek. Qazaqstannan basqa jaqqa qonys aýdarýdy oılaǵan emespin. Oǵan qulqym da joq. Meniń tamyrym – osynda. Qazaqstanda turyp, Eýropany sala almaımyn. Maǵan qazaq ultynyń salt-dástúri, tereń tarıhy unaıdy, – dedi aǵynan jarylǵan Ashtema.
Sońǵy tórt jyl boıy óńirdegi murajaıdyń uıymdastyrýymen «Meniń Qazaqstanym» sýretshiler baıqaýy ótip keledi. Ár jyly bir taqyrypty qaýzaıtyn baıqaý ótken jyly jazýshy Oralhan Bókeıdiń 70 jyldyq mereıtoıyna arnaldy. Qalamgerdiń týǵan aýyly Shyńǵystaıǵa baryp, birneshe jumystaryn Oralhanǵa arnaǵan sýretshi baıqaýdyń Gran-prı júldesin jeńip alǵan bolatyn. Byltyr Astanada ótken Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń 80 jyldyq merekesinde «Úzdik shyǵarmashylyǵy úshin» mereıtoılyq medalimen marapattaldy.
Otyz jyldyq shyǵarmashylyq jolynda myńnan astam kartına salǵan, únemi sheberhanasynan tabylatyn, sýret salýdan lázzat alatyn Nıkolaı Pavlovıchtiń shákirtteri san qıyrda óz qoltańbalaryn qaldyryp, abyroıly eńbek etip júr.
Búgingi básekelestik raıynda sýretshilerdiń mártebesi suranyspen de ólshenetini jasyryn emes. Jaqynda Qytaıdyń Sháýeshek qalasynda ótken Shyǵys Qazaqstan oblysynyń mádenı kúnderinde Nıkolaı Ashtema alyp barǵan 18 kartına demde ótip ketipti. Qytaıdaǵy ónersúıer qaýym sýretshi shyǵarmalaryn taǵy da alýǵa qyzyǵýshylyq bildirip, ǵalamtor arqyly surastyryp jatqanyn estidik.
Sýret – talǵamǵa tarazy, eldiń óresin bildiretin óner.
Ultty ulyqtaǵan ulyq ónerdiń baǵasy ár kez bıik!
Kórmelerden Nıkolaı Pavlovıch Ashtemanyń kartınasyn kórseńiz, bir úńilmeı ótpeńiz!
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
О́SKEMEN.
