Shymkent ustazdary respýblıka boıynsha alda keledi

Prezıdent basty qujatta elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıa­sı-quqyqtyq damýy turǵysynda mem­lekettiń keleshek baǵytyn belgilep, baǵ­daryn aıqyndap berdi. Sonyń ishin­de maqalamyzdyń negizgi qozǵaıtyn taqy­ryby bolǵan bilim salasyna da aıryqsha toqtaldy. Ol jóninde Qasym-Jomart Kemeluly: «Kelesi mańyzdy másele – bilim berý júıesi týraly. Bul sala ult sapasyn jaqsartý isinde asa mańyzdy ról atqarady. Qazaqta «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen sóz bar. Sondyqtan, mektepke deıingi tárbıe jumysy basty nazarda bolýy kerek.

Alaıda bizde ekiden alty jasqa de­ıin­gi balalardyń jartysynan kóbi balabaq­sha­ǵa barady. Mundaı olqylyqqa jol berýge bolmaıdy. Balalardy balabaq­­sha­­­men qamtamasyz etý máselesin túpki­likti sheshý qajet. Oǵan qosa, tárbıeshiler­diń áleýmettik mártebesin arttyryp, ja­la­qysyn kóbeıtý kerek. Osy saladaǵy mamandarǵa qoıylatyn naqty talaptar bekitilýge tıis. Olardyń jumys júk­temesin de birtindep azaıtqan jón. О́z isine adal ustazdar bilim berý salasy­nyń damýyna zor úles qosady. Sondyqtan, balabaqshany emes, tárbıeshini attes­tasııalaý qajet. Orta bilimniń sapasy – tabysty ult bolýdyń taǵy bir mańyzdy sharty. Árbir oqýshynyń bilim alyp, jan-jaqty damýy úshin qolaıly jaǵdaı jasalýǵa tıis. Sol úshin «Jaıly mektep» ulttyq jobasy qolǵa alyndy. Biz 2025 jylǵa deıin 800 myń balanyń ­zamanaýı mektepte oqýyna jaǵdaı ­jasaımyz. Osylaısha, apatty jaǵdaıdaǵy jáne úsh aýysymmen oqıtyn mektep máselesin tolyq sheshemiz. Bul aýyl jáne qala mek­tepteriniń aıyrmashylyǵyn edáýir azaıtady. Jalpy, mektep salý Úkimet jáne ákimdikter úshin basty mindet­tiń ­biri bolýy kerek. Jemqorlar sottal­ǵan­da, olardyń zańsyz tapqan qarjysy mem­leketke ótip, túgeldeı mektep qu­ry­lysyna jumsalýǵa tıis. Úkimet osy bastamany zań turǵysynan rásimdeý týraly sheshim qabyldaýy kerek», dep tujyrym jasa­ǵan edi.

Endeshe bul salada Shymkent qala­synda qandaı jumystar atqarylýda? Joldaýda aıtylǵandaı, sapalyq kórset­kishterge qol jetkizýdegi nátıjeler qan­daı? Osy saýaldarǵa jaýap alý úshin megapolıstiń bilim salasy mamandarymen tildese otyryp saralap, shama-sharqynsha tereńine boılap kórdik.

Resmı derek boıynsha, búginde ustaz­dar jalaqysy 75 paıyzǵa ósip otyr. 2023 jyly taǵy 25 paıyzǵa ósedi. Nátıje­sin­de, 2019 jylmen salystyrǵanda eki esege artady. Bilim salasyna bólinip jatqan qarajatqa kelsek, jyl saıyn memleket jalpy qarjyny ulǵaıtyp jatyr. Mysaly, salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, osydan tórt jyl buryn Shymkent qalasynyń bıýdjeti 146 mlrd teńge bolatyn. Bul qarajat Shymkent­tiń jalpy áleýmettik salasyn, sonyń ishinde bilimdi de qamtıtyn edi. Mine, sodan beri 4 jyl ýaqyt ótti. Búginde tek qana bilim salasyna 176 mlrd teńge qarajat bólinip otyr.

Úsh jyl boıy jergilikti ákimdik tek mektepter salýmen emes, bilimniń sa­pa­syn kóterýmen, materıaldyq-teh­­nı­kalyq jaraqtandyrý máselesin jaq­sar­týmen aıryqsha aınalysyp jatyr. Ásirese mektepterdiń kópshiliginde ja­ńar­tylǵan jáne ınteraktıvti kabınetter jasaqtaldy. Sonyń nátıjesinde bul boıynsha kórsetkish 32 paıyzdan 72 paıyzǵa ulǵaıdy. Osylaısha, az ýaqyt ishinde bul baǵytta qyrýar jumys atqa­ryldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes 2025 jylǵa deıin elimizde myń mektep salynýǵa tıis. Sonyń ishinde 101 mektep Shymkent qalasynda boı kóterýi qajet. Sońǵy eki jylda megapolıste 51 bilim oshaǵy salyndy. Tapsyrma 50 paıyzǵa oryndaldy. Endigi jerde qala bıligi qalǵan mektepti 2025 jylǵa deıin salyp bitirýdi josparlap otyr. Búginge deıin atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde 15 úsh aýysymdy mekteptiń 10-y qysqaryp, tek beseýi qaldy. 2023 jylǵy maqsat pen mindettemelerge sáıkes úsh aýysymdy mektep máselesi Shymkentte tolyǵymen sheshilip, al eki aýysymdyq mektepter bir aýysymǵa aýystyrylady. Osy baǵytta ákimdik tarapynan úlken josparlar qurylýda.

Búgingi tańda Shymkentte 221 bilim oshaǵy bolsa, sonyń ishinde bir aýysymda bilim beretini – 41 mektep. Bıyldan bastap mektepter 5 kúndik oqý júıesine kóshse, tek úsh aýysymdy mektepterdegi oqýshylar ǵana 6 kún boıy oqıtyn bolady.

Byltyr Qazan qalasynda bolǵan oqıǵaǵa baılanysty Memleket basshysy mektepterde qaýipsizdikti kúsheıtý boıynsha tapsyrma bergen bolatyn. Osyǵan sáıkes Shymkent qalasynda mektepter júz paıyz beınebaqylaýmen, týrnıkettermen qamtamasyz etildi. Al arnaıy dabyl núktesi jergilikti polısııa departamentine tikeleı qosyldy. Buǵan qosymsha ár bilim oshaǵyna mamandandyrylǵan kúzet mekemesiniń qyzmetkerleri kezekshilikke qoıyldy. Bul jumystar ári qaraı da jalǵasyp, árbir ashylǵan mektepke osy qaýipsizdik standarttary engiziledi.

Memleket basshysynyń Jarly­ǵy­men 2022 jyl Balalar jyly bolyp jarııalanǵany belgili. Osyǵan oraı Shymkentte bastaýysh synyp oqý­shylaryna bir rettik ystyq tamaq berý úrdisi bastalyp ketti. Bul aýqymdy bas­tama 1-4 synyp aralyǵynda oqıtyn 103 myń balany qamtıdy. Budan bólek Shymkentte jańadan birneshe bilim oshaqtary, balalar oınaıtyn sport alańshalary, saz mektebi salyndy. Eń bastysy, ótken jyly megapolıste apatty mektepter máselesi tolyqtaı sheshildi. Sport alańshalarynyń da máselesi 100 paıyzǵa jýyq sheshimin tapty. Endigi jerde eskirgen biren-saran sport alańshalaryn qalpyna keltirý jumystary ǵana qalyp otyr.

Bilim salasynda Shymkenttiń maq­ta­narlyq tusy jeterlik. Aıtar bol­saq, oqýshylar respýblıkalyq jáne halyq­ara­lyq deńgeıdegi pándik saıystardan 10 altyn, 17 kúmis, 33 qola medal jeńip aldy. Budan bólek eki júzden astam oqý­shy júldeli oryndardy ıelendi. Bul ál­bet­te, birinshi kezekte ustazdardyń eń­begi bolsa, ekinshiden, oqýshylardyń da bilim­ge degen talpynysy men izdenisiniń ar­qasy. Bilim basqarmasy endigi rette bul deń­geıden túspeýge, kerisinshe aldaǵy mejeni budan eki esege kóterýge bekinip otyr.

Sonymen birge qalada mektepke deıingi bala tárbıesi men erekshe qam­qorlyqty qajet etetin balalardy qol­daý, qosymsha bilim berý, salalyq oqý ortalyqtarynyń jumysyn jandandyrý jáne ınklıýzıvti bilim berý kabınetterin ashý boıynsha qyrýar jumys atqarylýda. Byltyr osyndaı 4 kabınet ashylsa, bıyl taǵy bireýi paıdalanýǵa berilmek. Sondyqtan deni saý jas býynǵa bilim berýmen qatar damýynda erekshelikteri bar balalardyń da oqý sapasyna mán berilip, múgedektigi bar balalardy bilim nárimen sýsyndatýǵa úlken kóńil bólinetin bolady. Bir sózben aıtqanda, ınklıýzıvti bilim berýdi megapolıstiń tıisti sala basshylyǵy aıryqsha nazaryna alady.

Osy rette Shymkent qalasynyń ákimdigi atalǵan máeleniń túıinin tar­qatýda memleketpen qatar kásipkerlerdiń de atsalysqany abzal dep sanaıdy. Qoǵamda paıdaly ıgi bastamany iske asyrýda isker azamattar búgin shet qalmaýǵa tıis. Bıyl 50 myńnan astam oqýshyǵa memleket esebinen oqý quraldaryn, mektep formasyn satyp alýǵa qarjy­laı kómek berildi. Ásirese oǵan ataýly áleýmettik kómek alatyn jáne kópbalaly otbasynda tárbıelenip jatqan oqýshy­lar kóbirek qamtyldy. Buǵan qosymsha 12 myńnan astam oqýshyǵa Qazaqstan halqyna qorynan jáne 4 myńdaı balaǵa qalanyń jomart kásipkerlerinen tıisti járdem kórsetildi.

Qaladaǵy 38 kolledj stýdentterin jumysqa tartý jáne qajetti is-tájirı­be jnıaqtaýǵa kómek berý úshin 117 kásiporynmen arnaıy kelisimge qol qoıyldy. Sonyń ishinde 15 kolledj dýaldy oqytý júıesine kóshti. Bıyl kásiptik bilim alýǵa memlekettik tapsyrys negizinde 11 704 oryn bólindi. Mem­lekettik tapsyrystyń ıaǵnı granttyń 87 paıyzy tehnıkalyq qyzmet kórsetý salalarynyń úlesine tıip otyr.

Bilimdi ult sapaly bilim berý ulttyq jobasyn nátıjeli túrde iske asyrý maqsatynda qalada budan basqa da kóptegen ıgi is atqarylýda. Ulttyq joba aıasynda qolǵa alynatyn mindettemeler men maqsattarǵa toqtalsaq, balalardy mektepke deıingi tárbıe men sapaly bilimmen qamtý úlesin 76 paıyzdan 90 paıyzǵa jetkizý, balalardy qosymsha bilimmen qamtý kórsetkishin 77 paıyzdan asyrý, jańa modıfıkasııalanǵan kabınetter sanyn 72-den 80 paıyzǵa shyǵarý, damý múmkindigi shektelgen balalardy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý jáne erte túzetýmen qamtý úlesin 50-den 65 paıyzǵa deıin ulǵaıtý, jastardy kolledjderde tegin oqytýdy 80 paıyzǵa arttyrý, oqý úderisine WorldSkills baǵalaý júıesin engizgen kolledjderdi 40-tan 60 paıyzǵa asyrý kózdelýde.

Shymkent qalalyq bilim basqar­ma­synyń basshysy Janat Tájıevanyń aıtýynsha, bıylǵy oqý jylynda 386 300 oqýshy jáne balabaqshalarda 78 300 baldyrǵan bilim men tárbıeniń kókjıegin keńeıtpek. Bilim berý salasyna qatysty 862 mekemeden 577 balabaqshany, 263 jalpy bilim beretin mektepti, 38 kásiptik jáne tehnıkalyq kolledjdi, 12 mektepten tys bilim berý uıymyn bólip qarastyrýǵa bolady. Bıyl atalǵan bilim mekemeleri jańa oqý jylyna tas túıin daıyndyqpen kelip otyr. Sonyń ishinde mektepke deıingi bilim berýde birneshe ındıkatorlyq kórsetkish belgilengen. Osyǵan sáıkes 2-6 jasty qamtıtyn mejeni bıyl 89,1 paıyzben oryndap otyrmyz. О́tken jylmen salystyrǵanda kórsetkish 13,8 paıyzǵa artyǵymen oryndalǵan. Al 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy balabaqshamen qamtý úlesi jekemenshik balabaqshalar esebinen júz paıyzǵa jetti. Endigi rette mektepke deıingi bilim berý uıymdarynyń sapasyn arttyrý basty talapqa aınaldy. Osyǵan baılanysty qalalyq bilim berý basqarmasynyń janynan aldaǵy ýaqytta arnaıy damytý ortalyǵy ashylmaq. Ortalyq tarapynan mektepke deıingi bilim berý uıymdarynyń jumysy jeke-jeke saralanyp, júıelenetin bolady. Sonymen qatar pedagogterdiń biliktiligin arttyrý, bilimdi ustazdar dárejesin odan saıyn joǵarylatý basqarma aldynda turǵan basty mindetterdiń biri.

Buǵan deıin balabaqshalarda basta­ýysh synyp mamandary bilim berse, en­di­gi talap boıynsha mektepke deıingi bilim berý mamandyǵy negizinde oqytyl­ǵan mamandar ǵana bala tárbıeleıdi.

Basqarma tarapynan «Ájemniń er­tegisi» jobasy qolǵa alynyp, jer­gilikti telearnalarda kórsetildi. Balalar baǵdarlamany tamashalap qana qoımaı, tikeleı efır arqyly baılanys jasaýǵa múmkindik aldy.

Jas basyna qarjylandyrý baǵdar­lamasy boıynsha 2022 jyly tıisti qarajat tolyq qaraldy. Búgingi tań­da balabaqshalardyń 32 paıyzy mate­rıaldyq-tehnıkalyq turǵydan toly­ǵymen jaraqtaldy. Josparǵa sáıkes bul mejeni 2025 jylǵa qaraı 100 paıyz­ǵa jetkizý maqsaty tur. Sonymen birge 56 balabaqshanyń janyndaǵy oıyn alańshalaryn jańartý boıynsha talaptardy oryndaý bıylǵy oqý jylynan bastap qolǵa alynbaq. Balalar­dyń tamaqtaný rejimin baqylaý maqsatyn­da elektrondy júıe iske qosyldy. Odan bólek qarjylyq prosesterdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin mektepke deıingi uıymdarda arnaıy modýl engizilip otyr.

Orta bilimge toqtalsaq, búgingi tańda basqarma tarapynan alynǵan málimetke sáıkes megapolıstiń bilim sapasy 56,2 paıyzǵa jetti. Árıne, ákimdik bul mejeni aldaǵy ýaqytta ári qaraı da kóterý jolynda jumysty jandandyratyn bolady. Osyǵan sáıkes basqarma janynan erekshe bilimge qajettiligi bar balalardy qoldaý ortalyǵy ashylady.

Erekshe atap óterligi, bilim salasynda bıyl bilim berý uıymdaryna jumysqa qabyldaý men mektep dırektorlaryn rotasııalaý jumystary júıeli atqaryldy. Jospar boıynsha 116 mektep dırektoryn basqa bilim uıymdaryna basshylyq jasaýǵa aýystyrý kózdelse, búginde 110 dırektor rotasııalanyp úlgerdi. Eńbek demalysyna baılanysty qalǵan 6 basshynyń dırektorlyq qyzmetin basqa mektepte jalǵastyrý jónindegi is aldaǵy ýaqytta tolyq júzege asyrylady. Sondaı-aq qala mektepterinde muǵalimderdi jumysqa qabyldaý isi tolyǵymen sıfrlandyryldy. Onyń ishinde 1 198 pedagog ótken jyldyń oqý jylynda jumysqa alynsa, olardyń 585-i úzdik dıplommen, 515-i magıstrmen, 32-si shetelderde bilim alǵan sapaly kadr retinde iriktelip jumysqa qabyldandy. Bilim sapasyn kóterý maqsatynda kadr ­saıasatyn iske asyrý arqyly basqarma úlken jetistikterge qol jetkizip otyr. Aldaǵy jospar boıynsha mekteptegi ustazdar ujymyn jas mamandarmen tolyq­tyrý, jańa oqý jylyndaǵy mejege saı 250 jas mamandy jumysqa tartý jospary tur.

Budan bólek aǵartýshylyq salada sybaılas jemqorlyqty boldyrmaý jáne aldyn alý baǵytynda arnaıy josparlar quryldy. Osynyń negizinde basqarma tarapynan búginge deıin birshama jumys atqaryldy. Máselen, bilim salasyndaǵy adam faktoryn azaıtý jolynda 32 qyz­mettiń 30-y elektrondy formatqa kósh­ti. Aıtalyq, birinshi basshylardy, peda­gog­terdi jumysqa qabyldaý isi avtomattandyryldy. Muǵalimderdi attes­tattaý isi de bıyl tolyǵymen sıfr­lan­dyryldy. Iаǵnı biliktiligin arttyramyn, sanatyn kóteremin degen ustaz arnaıy elektrondy formatta qujatta­ryn ótkizedi. Sol boıynsha aldaǵy ýaqyt­ta sanattary belgilenedi. Mekeme basshylaryn saılaý isinde de qoǵam belsendilerinen, ar­da­ger ustazdardan, zań organy qyz­met­kerlerinen jáne qarapaıym muǵalim­derden quralǵan arnaıy jumys toby, ıaǵnı komıssııa ashyq túrde belsendi jumys atqarady. Munymen qosa mektep dırektorlarynyń jumys kabınetteri bútindeı birinshi qabatqa aýystyryldy. Arnaıy «open speıs» qabyldaý bólmesi de mekteptiń birinshi qabatynan ashyldy.

Bilim olımpıadalaryn da avtomatty júıede júrgizý qolǵa alyndy. Budan basqa pedagogterge qajetti keńse taýarlaryna, bilim berý uıymdarynyń ózge de sharýashylyq zattaryna, kúrdeli emes jóndeý jumystaryna bıyl ekinshi jyl qatarynan jergilikti ákimdiktiń nusqaýymen tıisti qarjylar bólinip keledi. Ashyqtyqty qamtamasyz etý úshin ár apta saıyn qalanyń bas pedagogi Janat Tájıeva jergilikti telearnalarda tikeleı efırge shyǵyp, halyqtyń kókeıinde júrgen saýaldaryna jaýap beredi. Osy oraıda basqarma tarapynan qabyldanǵan sharalar arqyly mektep dırektorlarynyń quzyrettiligin art­tyrý, ustaz mamandyǵyna qyzyǵýshylyq­ty ósirý jáne úzdik muǵalimder arasynda mansaptyq ósýdi júzege asyrý baǵytyndaǵy jumystar bıyl oqý jylynyń basty jańalyǵy men negizgi mindetine aınalyp otyr. Sonymen birge mektepke deıingi oqytýdyń da jańa modeli qalyptasty. Bilimdi ult sapaly bilim berý ulttyq jobasy aıasynda basqarma aldynda 14 ındıkatordy iske asyrý boıynsha talaptar qoıylyp otyr.

– «Adamnyń kóńili shyn meıir­len­se, bilim-ǵylymnyń ózi de adamǵa meıirlenip, tezirek qolǵa túsedi» degen eken hakim Abaı. Urpaǵy bilimdi halyqtyń bolashaǵy bulyńǵyr bolmaıdy. Sondyqtan oqýshylardyń bilimge degen ynta-yqylasyn oıatyp, shabyt­tan­dyryp, bilimniń jańa belesterin baǵyndyrý jolynda talmaı eńbek ete beremiz. Bul – ustazdardyń moınyna artylǵan mindet. Memleket sanaly urpaq tárbıelep, bilim sapasyn kóterý jolynda úlken jumys atqaryp jatyr. Sonyń nátıjesinde bilim salasyna qoldaý kúsheıdi. Pedagogterdiń mártebesi kóterilip, ustazǵa degen qur­met pen bul mamandyqqa qyzyǵý­shy­lyq qoǵam ishinde ásirese, óskeleń ur­paq arasynda óse tústi. Endigi maqsat – memleket senimin aqtap, sanaly urpaq tárbıesindegi jumysty abyroı bıiginen túspeı atqara berý, – dedi qalanyń bas ustazy J.Tájıeva.

«Kúndelik kz» jobasynyń bas dırektory ári quryltaıshysy Muhtar Ilıasovtyń aıtýynsha, sońǵy eki jylda Shymkent qalasy tórt ret «Altyn túımemen» marapattaldy. Ol neni bil­diredi? Iаǵnı shymkenttik ustazdar «Kún­delik kz»-ti sapaly toltyrǵan, kún­tizbelik josparlardy oryndaǵan, ata-analarmen aradaǵy qarym-qatynas joǵary deńgeıde bolǵan degen sóz. Mine, osy kórsetkishter boıynsha Shym­kent birneshe jyl qatarynan respýb­lıkadaǵy óńirler arasynda aldyńǵy oryndardan kórinip keledi. Joba jetek­shisiniń málimdeýinshe, bul birinshi kezek­te qarapaıym muǵalimder men mek­tep dırektorlarynyń jáne bilim bas­qar­masynyń eńbegi dep esepteıdi. О́ıt­keni aǵartýshylyq saladaǵy osyndaı jú­ıeli jumystar men ózara baılanystar bol­maǵanda mundaı nátıjeli kórsetkishke qol jetkize almaǵan bolar edi.

Aıta ketý kerek, «Kúndelik kz» dege­nimiz – ınternet-platforma. Onymen búgingi tańda Qazaqstannyń búkil mektebi jumys isteıdi. Buryn qaǵaz túrindegi jýrnal, kúndelik bolatyn. Barlyq esep qaǵaz nusqasynda iske asyrylatyn. Qa­zirgi zaman tehnologııasy boıyn­sha mu­nyń barlyǵy 2016 jyldan bastap elek­trondy formatqa kóshken. Osy sıfr­lyq alań arqyly mektep ju­mysy qaǵaz­bastylyqtan arylsa, ekin­shi bir jaq­sylyǵy, muǵalimderdiń ju­mysy jeńil­deı tústi. Bul ata-anaǵa da, ustaz­darǵa da birdeı yńǵaıly quralǵa aınaldy. Sebebi ata-ana qaı jerde júrse de balasynyń úlgerimin ınternet arqyly kóre alsa, muǵalim úı tapsyrmasyn tek­serip, onyń nátıjesin elektrondy jýr­nalǵa úıinde otyryp-aq júkteýge múm­kindik aldy.

ShYMKENT