Baqtashy joq, urynyń qarny toq

Ol túsinikti de. Shóp baǵasy qymbattap, mal baǵý qıyndap ketkendikten bolar, tyshqaq laq­ty da eshkimge qımaısyń. Buryn­dary aýyldaǵy aǵaıyn súıin­shige, baıǵazyǵa bir toqty ataı­tyn. Qazir qurban aıttyń kezin­de nemese et taýsylǵanda py­shaq qaıraıtyn bolǵanbyz. Iá, qımaıtyn da jóni bar. Kózge kórin­beıtin aqsha ǵoı. Kóptegen aýyl­darda jumyssyz otyrǵan jan­dardyń basty baılyǵy da, seneri de – tórt túligi. О́tkende bala­laryn mektepke daıyndaý úshin semiz malyn tapsyryp, kıin­dirdi emes pe?!

Mal sanyn kóbeıtý bir bólek, ony baǵýdy durys uıymdastyra bilý de mańyzdy. Muny aıtyp otyrǵanymyz, tártip saqshylary mal urlyǵynyń basty sebebi qaraýsyz qalǵan tórt túlik ekenin aıtady. «Mal urlyǵyna qarsy is-qımyl» taqyryby boıynsha ótken brıfıngte Ishki ister mınıstrligi krımınaldyq polısııa departamentiniń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa jedel ýákili Qudııar Nurseıitov elimizdegi ahýalǵa toqtaldy.

– Mal urlyǵynyń 70 pa­ıyzdan asta­mynyń basty sebebi baqtashysyz mal jaıýmen baılanysty bolyp otyr. Bıyl­ǵy 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha tirkelgen 1015 mal urlyǵynyń (2021 jyly – 1219) 709-y tórt túlikti qaraýsyz qaldyrǵannan týyndaǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń bastamasymen jergilikti atqarýshy organdarǵa aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıý qaǵıdalaryn ázirleý jáne bekitý boıynsha quzyret berildi. Erejege sáıkes olardy baqylaýsyz jaıýǵa tyıym salynady. Tıisti erejelerdi buzǵany úshin 3-ten 10 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi (17 751) mólsherde aıyppul salý kózdelgen.

Mal urlyǵyn anyqtaý jáne onyń jolyn kesý maqsatynda mınıstrlik veterınarlyq baqy­laý qyzmetkerleriniń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qatysýymen turaqty túrde je­del-pro­fılaktıkalyq is-sharalar ótkizip turady. Mal ur­lyǵynyń toptyq túrimen kúresý úshin óńirlerde turaqty negizde je­del-izdestirý toptary jumys isteıdi. Olar mal bazarlary men mal soıý oryndarynda reıdter júrgizedi. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde qylmystyń osy túrin tómendetýdiń turaqty úrdisine qol jetkizilgenin atap ótken jón. Bıyl olardyń sany 17 %-ǵa (1219-dan 1015-ke deıin) tómendedi, ashylýy 60 paıyzǵa deıin jaqsardy. Urlanǵan 5 myń mal basynyń 3 myńǵa jýyǵy (2906) nemese 56 paıyzy tabylyp, zańdy ıelerine qaıtaryldy, – deıdi Qudııar Nurseıitov.

Belgili bolǵandaı, jyl basynan beri mal urlyǵymen aı­n­a­­­lysqan 60 qylmystyq top us­talǵan. Al Pavlodar obly­synda kóptegen iri zań buzý­shy­lyqtarǵa qatysy bar 1 uıym­dasqan qylmystyq toptyń joly kesildi. Byltyr qyrkúıek aıyn­da atalǵan oblysqa qarasty Ekibastuz qalasynda 7 adamnan qurylǵan ákki top quryqtalǵan-dy. Olar bazarda resmı túrde et satýmen aınalysqandyqtan áý basta kúdik týdyrmaǵan. Keıin jymysqy áreketteri áshkere bolyp, qolǵa túsip otyr. Belgili bolǵandaı, qylmystyq top ár apta saıyn jergilikti iri sharýa qojalyqtarynan 1-2 qarany urlaýdy ádetke aınaldyrǵan. Olardyń 8 qylmysqa qatysy bar ekeni anyqtaldy. Al Aqtoǵaı aýdanynda ustalǵan qylmystyq top mal etin kórshiles ornalasqan Aqmola oblysyna jóneltip otyrǵan. Bıyl 22 sáýirde sol Pavlodar oblysynda quramynda 5 adam bar óńiraralyq qylmys­tyq top quryqtalǵan. Olardyń qatysýymen Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynyń aýmaǵynda mal urlyǵynyń 6 faktisi anyqtaldy. Pysyqaılar bar­lyǵy 167 bas mal urlap, jalpy shyǵyn somasy 77 mln teńgeden asqan.

Taǵy bir mysal. Túrkistan obly­synyń polısııa depar­ta­menti qyzmetkerleri 2022 jyl­dyń kókteminen bastap Saryaǵash jáne Keles aýdandarynyń aýma­ǵynda jylqy jáne iri qara mal urlyǵymen aınalysqan 4 adamnan turatyn qylmystyq topty qolǵa túsirdi. Ustalǵandarǵa 18 mal urlaý faktisi dáleldenip, 12 mln teńgeden astam somaǵa 26 bas mal urlanǵany anyqtalyp otyr.

– Qazirgi 2021-2023 jyl­dar­ǵa arnalǵan baǵdarlama mal urlyǵyna qarsy kúrestiń tıim­diligin arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan. Mal urlyǵyna qarsy is-qı­mylda tek polısııanyń emes, bar­lyq múddeli memlekettik já­ne jergilikti atqarýshy organ­dardyń da kúsh-jigeri qajet ekenin aıtqym keledi. Qaýip­sizdiktiń eń qarapaıym normalaryn saqtaý, atap aıtqanda úsh jaqty shart jasasý jolymen mal­dy qaraýsyz qaldyrmaý qajet (mal ıesi-ákimdik-baq­tashy). GPS trekerlerdi ornatý arqyly maldy baqylaýdyń zamanaýı ádisterin keńinen qoldaný da artyq etpeıdi, – deıdi Q.Nurseıitov.

Buryndary mal urlyǵy jal­­ǵyz ýchas­kelik polısııa qyz­met­keriniń jumysy sııaq­ty qaralatyn. Búginde Ishki ister mınıstrligi, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıs­trligi, veterı­nar­lyq qyzmet jáne jergilikti ákim­dik mamandarymen bir­le­s­ip, keshendi jumystar atqa­rylýda. Qylmystyq kodekske «Mal urlyǵy» degen arnaıy bap engizilip, dúnıe-múlkin tárkileýmen 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilengen. Árıne, jazanyń kúsheıtilýi qylmystyń azaıýyna sep bolatyny túsinikti. Mal urlyǵymen aınalysatyndar jalǵyz júrmeıdi. Qylmystyq top quryp, aılasyn asyrýǵa tyry­sady. Ár aýylda sybaılastary bar bolýy múmkin. Olardy quryqtaý maqsatynda jedel aldyn alý is-sharalary jıi uıymdastyrylady. Turǵyn­darmen de túsindirý jumystary júıeli júrgizilýde. Tártip saqshylary árdaıym bazarlardy, mal soıatyn oryndardy, buryn mal urlyǵyna qatysy bolǵan azamattardy baqylaýda ustaýda. Mal ustaǵan aǵaıynnyń bári birdeı GPS treker ornatýǵa shamasy jetpes. Dese de, zamanaýı qurylǵylardyń urlyqtyń aldyn alýǵa kómegi kóp ekeni dáleldenýde. Maldy syrǵalaý jumystary da júıeli atqarylýǵa tıis.