Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqovtyń málimetinshe, osy jyldyń 8 aıynyń qorytyndysy boıynsha dızel otynyn óndirý 3,53 mln tonnany quraǵan. Bul ótken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 259 myń tonnaǵa nemese 10,5 paıyzǵa artyq. 2020 jyldy qospaǵanda, jalpy dızel otynyn óndirý jyldan-jylǵa qarqyndy ósip keledi. Dızel otyny óndirisiniń 2022 jylǵa arnalǵan boljamy 5,2 mln tonnany quraǵan. Bul 2021 jylǵa qaraǵanda 300 myń tonnaǵa, al 2020 jylmen salystyrǵanda 640 myń tonnaǵa artyq.
– О́ndiristiń ósýin, sondaı-aq dızel otynyna qatysty eksporttyq shekteýdi eskere otyryp, Pavlodar munaı-hımııa zaýytynda jóndeý bastalǵanǵa deıin 402 myń tonna kóleminde qor qalyptastyryldy. Josparlanatyn óndiristi eskere otyryp, 2022 jyldyń qyrkúıek aıynyń sońynda munaı bazalaryndaǵy qaldyqtar 153 myń tonna, jıyntyq kólemi 275 myń tonna deńgeıinde bolady dep boljanýda, – dedi B.Aqsholaqov.
Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge shildede 106,6 myń tonna, tamyzda 145,6 myń tonna dızel otyny tıep-jóneltilgen. Mınıstrdiń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge tıep-jóneltýge erekshe basymdyq beriledi jáne turaqty baqylaýda bolady. Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge barlyǵy 423,5 myń tonna dızel otynyn tıep-jóneltý josparlanyp otyr.
B.Aqsholaqovtyń aıtýynsha, 2022 jylǵa arnalǵan dızel otynyn tutyný boljamy 5,472 mln tonnany qurap otyr. Bul 2020 jylǵa qaraǵanda 500 myń tonnaǵa jáne 2021 jylmen salystyrǵanda 90 myń tonnaǵa artyq.
– El aýmaǵynan benzın, dızel otynyn jáne munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin avtomobıl kóligimen áketýge tyıym salý jóninde birlesken buıryq qabyldandy. Janar-jaǵarmaı stansalarynda saralanǵan baǵalar engizildi. Dızel otynynyń lımıttelgen kólemin bosatý boıynsha baqylaýdy iske asyrý maqsatynda tolyqtyrýlar engiziledi. Vagon-sısternalardy berý sany ulǵaıdy. Munaı ónimderiniń basqa túrlerin tek eldegi munaı óńdeý zaýyttarynan ǵana eksporttaýǵa ruqsat etilgen. Dızel otynynyń qaldyqtary boıynsha jaǵdaıy eń qıyn óńirlerge basymdyqpen jóneltý júzege asyrylady. «Samuryq-Qazyna» qory men «QazMunaıGaz» kompanııasy Úkimet tapsyrmasy sheńberinde qyrkúıek-qazan aılarynda dızel otynynyń qajetti kólemin ımporttaýǵa arnalǵan kelisimshartqa qol qoıdy. Janar-jaǵarmaı baǵasyn negizsiz kóterý jáne satýdan bas tartý máseleleri boıynsha azamattardyń ótinishterine jedel den qoıý úshin Energetıka mınıstrliginde jáne iri janar-jaǵarmaı quıý stansalary jelilerinde «koll-ortalyqtar» quryldy, – dep naqtylady mınıstr.
«QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Maǵzum Myrzaǵalıevtyń aıtýynsha, jańǵyrtýdan keıin kompanııa tobyndaǵy úsh munaı óńdeý zaýytynyń ortaq qýaty 3 mln tonnaǵa artyp, jylyna 17,2 mln tonnaǵa jetti. Naqtyraq aıtsaq, benzın óndirý qýaty 70 paıyzǵa (2,9 mln tonnadan 5,1 mln tonnaǵa deıin), dızel otyny 30 paıyzǵa (4 mln tonnadan 5,2 mln tonnaǵa deıin) artty. Al avıaotyn óndirý qýaty 2 ese (0,3 mln tonnadan 0,67 mln tonnaǵa deıin) ósti. Ulttyq kompanııa benzın boıynsha eldegi qajettilikti tolyǵymen jaýyp otyr.
– Al dızel otynyn tutyný 30 paıyzǵa (5,2 mln tonnadan 6 mln tonnaǵa deıin) aıtarlyqtaı óskeni baıqalady. Buǵan eń aldymen kórshi elderge ketip jatqan «kóleńkeli eksport» sebep bolyp otyr. Jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin «QazMunaıGaz» birqatar shuǵyl sharalar qabyldady. Atap aıtqanda, Shymkent jáne Atyraý munaı óńdeý zaýyttaryndaǵy josparly jóndeý jumystaryn aýystyrý týraly sheshim qabyldandy. Bul naryqty qosymsha 150 myń tonnaǵa deıin dızel otynymen qamtamasyz etedi. Al «Qazaqstan temir jolynyń» qajettiligin jabý úshin 100 myń tonnaǵa deıin dızel otyny ımporttalady, – deıdi M.Myrzaǵalıev.
Ulttyq kompanııa basshysynyń pikirine súıensek, jol boıynan alys ornalasqan janar-jaǵarmaı beketterindegi satylym kórsetkishi óńirlerdegi jaǵdaıdyń turaqty ekenin jáne ónimniń syrtqa ketip jatpaǵanyn kórsetedi. Beketterdegi ónim kólemi ózgerissiz.
– Al shekara mańyndaǵy janar-jaǵarmaı beketterinde jazǵy-kúzgi kezeńde suranys kúrt ósip, beketterdegi janarmaı kólemi azaıǵany baıqalady. Bul otandyq ónimdi sheteldik avtokólikterdiń áketip jatqanyn kórsetedi. Shekara mańyndaǵy aımaqtardaǵy beketterde ónimniń azdyǵynan trassadaǵy janarmaı beketterinde de tapshylyq bar. Shekaralas memlekettermen dızel otynyna bólshek saýda baǵasyndaǵy aıyrmashylyq Qazaqstan beketterindegi janarmaıǵa áser etetini anyq. Máselen, 2022 jyly naýryz aıynda Reseı Federasııasynda dızel otynyna bólshek saýda baǵasy Qazaqstandaǵy baǵanyń deńgeıine deıin tómendedi. Osyǵan baılanysty kóktemde Qazaqstannyń shekara mańyndaǵy jáne trassadaǵy beketterinde janarmaı kólemi ulǵaıdy (satylym tómendedi), elimizdegi janarmaı beketterinen jappaı dızel otynyn áketýge qyzyǵýshylyq bolmady. Shekaralas elderde dızel baǵasynyń ósýine baılanysty jazda jáne kúzde Qazaqstan beketterinde janarmaı azaıdy. Bul óz kezeginde sheteldik avtokólikterdiń dızel otynyn bizden kóbirek quıa bastaǵanyn kórsetedi, – dep naqtylady ulttyq kompanııanyń basshysy.
M.Myrzaǵalıevtiń málimetinshe, Qazaqstanda dızel otynynyń kún saıynǵy qory 14 kúnge, AI-92 benzıni 16 kúnge, AI-95 14 kúnge deıin jetedi. Osylaısha, óndirilgen janar-jaǵarmaı kólemi (munaı bazalary men joldaǵy) ónimniń jetkilikti ekenin kórsetedi.
– Avıaotyn men bıtým boıynsha tutyný kólemi birqatar faktorǵa baılanysty artqany baıqalady. Birinshi kezekte, avıaotyn boıynsha Qazaqstan munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý barysynda ishki avıatasymaldardyń qajettiligin qanaǵattandyrý mindeti qoıylǵanyn atap ótken jón. Qazir avıaotyn tutynýdyń eki ese ulǵaıýyna, álemdegi geosaıası ahýaldy qosa alǵanda, tranzıttik sheteldik avıatasymaldaýshylardyń janarmaı quıý kóleminiń artýy áser etti. Osyǵan baılanysty eselengen avıaotynǵa suranys ımport esebinen ótelip jatyr, – deıdi ol.
Eske sala keteıik, Qazaqstan munaı óńdeý zaýyttarynyń óndiristik qýaty jylyna 14,2 mln tonnadan 17,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtyldy.
