Úkimet • 07 Qyrkúıek, 2022

Konstıtýsııalyq sottyń mártebesi aıqyndaldy

155 ret kórsetildi

Májilis Spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen ótken Palatanyń jalpy otyrysynda birqatar konstı­týsııalyq zań jobasy maquldanyp, jańa zań jobalaryn jumysqa aldy. Palataǵa 2022 jylǵy 5 maýsymda referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlardy iske asyrý máseleleri boıynsha zań jobalaryn birinshi oqylymda talqylaý usynyldy.

Depýtattar qaraýyna kelip túsken birqatar qujat jóninde Ádilet mınıstri Qanat Mýsın baıandama jasady. Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty týraly» zań jobasy qaraldy. Jalpy, qujat 3 bólimnen, 10 taraýdan jáne 68 baptan turady. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, zań jobasynda Konstıtýsııalyq sottyń jáne onyń sýdıalarynyń mártebesi, olardyń kepildikteri men qamtamasyz etilýi, sondaı-aq konstıtýsııalyq is júrgizý tártibi qamtylǵan.

«Konstıtýsııalyq sot bıliktiń sot tar­maǵyna jatpaıtynyn atap ótkim keledi, óıtkeni bul másele Konstıtýsııada túpkilikti sheshildi. Konstıtýsııalyq sot elimizdiń búkil aýmaǵynda Kons­tı­týsııanyń ústemdigin qamtamasyz etetin organ bolady. Al Konstıtýsııalyq sottyń sýdıalary mártebesi Konstıtýsııamen aıqynda­latyn jaýapty memlekettik laýazymdy atqa­ratyn adamdar. Zań jobasynda Konstıtý­sııalyq sot sýdıalaryn taǵaıyndaý jáne olar­dyń óki­let­tikterin toqtatý tártibine baılanys­ty má­seleler egjeı-tegjeı reglamenttelgen. Olar­dyń táýelsizdigi men kepildikteri de bekitilgen.

Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń joǵary mártebesin eskere otyryp, olardy materıaldyq jáne áleýmettik qamtamasyz etý jónindegi normalar engizilgen. Atap aıtqanda, Sot júıesi týraly Konstıtýsııalyq zańǵa uqsas Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń otstavkaǵa shyǵý ınstıtýtyn engizý usynylady.

Konstıtýsııalyq sotty qarjylandyrý tártibin, onyń apparatynyń mártebesin jáne osy organnyń qyzmetin qamtamasyz etýge baılanysty ózge de máselelerdi qamtıtyn Konstıtýsııalyq sottyń qyzmetin uıymdastyrý máseleleri qarastyrylǵan», dedi Q.Mýsın.

Sonymen qatar Konstıtýsııalyq sottyń quzyreti jáne ony júzege asyrýdyń uıym­dastyrýshylyq nysandary kórsetilgen. Máse­len, Konstıtýsııalyq sottyń quzyretine saılaýdy ótkizýdiń durystyǵy máselelerin qaraý, Parlament qabyldaǵan zańdar men halyq­aralyq sharttardyń respýblıka Konstı­týsııasyna sáıkestigin qaraý, sondaı-aq Konstıtýsııa normalaryna resmı túsindirme berý jatqyzylǵan. Iаǵnı Konstıtýsııalyq keńestiń qoldanystaǵy fýnksııalary Konstı­týsııalyq sotqa berildi.

«Eń mańyzdysy, Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes Konstıtýsııalyq sot aza­mat­tardyń ótinishteri boıynsha olardyń quqyq­tary men bostandyqtaryna tikeleı tıetin normatıvtik quqyqtyq aktilerdi Konstı­tý­sııaǵa sáıkestigin qaraıdy. Sondaı-aq Konstı­týsııalyq sotqa júginý quqyǵy Bas prokýror men Adam quqyqtary jónindegi ýákilge berildi», dep túsindirdi Q.Mýsın.

Mınıstrdiń sózine súıensek, konstı­tý­sııa­lyq is júrgizýdiń jalpy sharttary men qaǵı­dattary bekitiledi. Konstıtýsııalyq sotqa joldanatyn ótinishterdiń túrleri, olardyń nysany men mazmuny aıqyndalady. Zań jobasynda azamattardyń Konstıtýsııalyq sotqa júginý tártibin belgileý usynylǵan.

«Azamat daýlap otyrǵan normatıvtik-qu­qyq­tyq akt onyń qatysýymen jalpy ıýrısdıksııa sotynda qoldanylýy kerek degen talapty belgileý usynylady. Bul normany belgileý, eń aldymen, Konstıtýsııalyq sot azamat­tardyń ótinishteri boıynsha tek olardyń quqyq­tary men bostandyqtaryna qatysty norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerdi tekseretini týraly Konstıtýsııa normasyn iske asyrý úshin qa­jet. Konstıtýsııalyq sotqa júgingenge deıin jal­py ıýrısdıksııa sot quraldaryn paıdalaný týraly shart kóptegen Eýropa elderinde qolda­ny­latynyn atap ótken jón», dedi Q.Mýsın.

Jalpy, Konstıtýsııalyq sottyń ótinishterdi qaraý rásimi jalpy sottardaǵy sot isin júrgizý tártibinen túbegeıli erekshelenedi. Joba barlyq prosedýralyq jáne uıymdastyrýshylyq rásimderdi barynsha jeńildetý qajettiligin eskere otyryp ázirlendi.

«Konstıtýsııalyq sottyń ótinishterdi qaraý tártibi bes kezeńnen turatyn bolady. Birinshi, Konstıtýsııalyq sot Apparatynyń ótinishterdi aldyn ala qaraýy. Ekinshi, konstıtýsııalyq is júrgizýge ótinishti qabyldaý. Úshinshi, Konstıtýsııalyq sot otyrysynda ótinishti qaraý úshin materıaldar daıyndaý. Tórtinshi, ótinishti qaraý boıynsha otyrys ótkizý. Jáne sońǵy kezeń – ótinish boıynsha túpkilikti sheshim qabyldaý. Sondaı-aq jobaǵa Konstıtýsııalyq sottyń sheshimderin oryndaý tetikteri engizilgen», dedi Q.Mýsın.

Sondaı-aq Ádilet mınıstri «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly» zań jobasyn tanystyrdy. Vedomstvo basshysy buǵan deıin mundaı qujat qabyldanǵany, jańa mátin Ýákil qyzmetiniń maqsattary men mindetterin, onyń quqyqtyq jaǵdaıy men quzyretin ashatynyn jetkizdi.

«Jańa erejelerdi eki topqa bólýge bolady. Birinshisi – Ýákildiń quzyrettiligin kúsheıtý, ekinshisi – onyń qyzmetin uıymdastyrýdyń tıimdiligin arttyrý. Ýákildiń quzyretin kúsheıtý bóligi boıynsha. Birinshiden, Konstıtýsııa normalaryn iske asyrý maqsatynda Zań jobasynda Ýákildiń adamnyń jáne azamattyń Kons­tıtý­sııada bekitilgen quqyqtary men bostan­dyq­taryn qozǵaıtyn normatıvtik quqyqtyq aktiler­diń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi máselesi boıynsha Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy kózdelgen.

Ekinshiden, basqa memleketterdiń shaqy­rýy boıynsha adam quqyqtary men bostandyq­tarynyń saqtalýyna baıqaýshy retinde áreket etý quqyǵyn berý usynylady. Úshinshiden, Ýákildiń quzyretin kúsheıtý maqsatynda onyń arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetetin uıym­darǵa jáne qylmystyq-atqarý júıesi mekeme­lerine kedergisiz barý quqyǵy bekitiledi», dedi Q.Mýsın.

Ýákildiń qyzmetin uıymdastyrýdyń tıimdiligin arttyrý bóliginde Zań jobasynda adam quqyqtary jónindegi Ulttyq ortalyq basshysynyń orynbasary laýazymyn engizý, sondaı-aq Ulttyq ortalyqtyń qosymsha fýnksııalary belgilenedi.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna Memleket basshy­synyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýyn iske asyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Res­pýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń jobasy jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýyn iske asyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýb­lı­kasy Zańynyń jobasy jóninde de Ádilet mı­nıstri Qanat Mýsın baıandama jasady. Jalpy qujatta 7 baǵyt boıynsha túzetý engizilmek.

«Birinshi, Prezıdentke qatysty túzetýler. Zań jobalary Prezıdenttiń jergilikti atqa­rýshy organdarǵa jáne Joǵarǵy Sot Keńesine qatysty jekelegen ókilettilikterdi, Senattaǵy «Prezıdenttik kvotany» qysqartý, sonymen qatar Prezıdent laýazymyn atqarý kezeńinde engi­ziletin jekelegen shekteýler bo­ıynsha túze­týlerdi qamtıdy.

Ekinshi, Parlamenttiń qyzmetine, ıaǵnı Parla­­ment Palatalaryn qalyptastyrý tárti­bine qatysty túzetýler. Saılaý júıesiniń aralas mo­deline kóshýine jáne Qazaqstan hal­qy Assam­bleıasynyń usynysy boıynsha «pre­zıdenttik kvotany» qoldaný tártibiniń ózgerýine baı­­lanysty túzetýler osy qujat aıasynda qaras­­tyrylǵan. Budan basqa, Konstıtýsııaǵa en­gi­zilgen túzetýlerge sáıkes Parlamenttiń bir­­qa­tar jańa ókilettikteri boıynsha túzetýler bar.

Úshinshi, Úkimetke qatysty túzetýler. Endi Úkimetke Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetý­lerge sáıkes zańdy kúshine engen ýaqytsha qaýlylardy qabyldaý boıynsha ókilettilikter beriledi. Mynany atap ótken jón, mundaı aktiler aıryqsha bolyp tabylady jáne osyndaı aktilerdi negizsiz qabyldaý táýekelderin azaıtý talaptary jáne basqa jaǵdaılar osy zań jobalarynyń sheńberinde qarastyrylǵan», dedi Q.Mýsın.

Mınıstrdiń aıtýynsha, tórtinshi baǵyt saılaý zańnamasyna qatysty. Saılaý júıesiniń aralas modeline kóshýine baılanysty saılaýdy ótkizýdiń júıesi tolyǵymen qaıta qurylady.

«Saılaý prosesi zamannyń talaptaryna saı jetilip keledi. Depýtattyq mandatty keri qaıratyp alý jańa ınstıtýty engiziledi. Aýyl, jáne oblystyq mańyzy bar qalalarynyń ákimderin saılaý kezeń-kezeńimen engiziledi.

Besinshi, saıası partııalardy tirkeý tártip­terine qatysty túzetýler. Saıası partııalardy tirkeý úshin onyń sandyq shegi 20 myńnan 5 myń­ǵa deıin, saıası partııalardyń aımaqtardaǵy ókil­dik­teriniń sany 600-den 200-ge deıin, saıası par­tııany qurý kezindegi bastamashyl top azamattarynyń sany 1 myńnan 700-ge deıin qysqartylady.

Altynshy, jer jəne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstardy halyq menshigi dep taný boıynsha Konstıtýsııanyń 6-babyna qabyldanǵan naqty túzetýler engizý usynylady.

Jetinshi, sot laýazamyna konkýrstyq rásimder boıynsha onlaın-translıasııa ótkizý bóligindegi jekelegen túzetýler. Sonymen qatar máslıhat tóraǵasynyń laýazymyn engizý, normalardy retteýdiń deńgeılerin anyqtaý jáne normashyǵarmashylyq prosesin qysqartý boıynsha túzetýler bar», dedi Q.Mýsın.

Budan bólek, Ákimshilik quqyq buzý týra­ly kodekske engiziletin ózgerister men tolyq­tyrýlar birinshi oqylymda maquldandy. Atal­ǵan qujatta 4 baǵytta túzetýler engiziledi.

«Birinshiden, Konstıtýsııalyq sottyń qurylýyna baılanysty Konstıtýsııalyq keńes pen onyń músheleri atalǵan baptarǵa olardy Konstıtýsııalyq sot jáne onyń sýdıalaryna aýystyrý turǵysynda naqtylaıtyn túzetýler usynylyp otyr.

Ekinshiden, zań jobasynda Esep komıtetiniń ataýyn Joǵary aýdıtorlyq palataǵa aýystyrýdy naqtylaıtyn túzetýler qarastyrylǵan. Úshinshiden, saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa túzetýlerdi saılaý aldyndaǵy úgit júrgizýge jáne úgit materıaldaryn taratýǵa qatysty ákimshilik quqyq buzýshylyq quramdarymen baılanystyrý maqsatynda zań jobasynda kodekstiń 112 jáne 113-baptaryna túzetýler kózdelgen.

Tórtinshi jáne sońǵy baǵyt kodekstiń 874-1-babyn Konstıtýsııanyń 83-1-babynyń adam quqyqtary jónindegi ýákildi Senattyń kelisiminsiz sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaý sharalaryna tartýǵa bolmaıdy degen bóligine sáıkes keltiriledi», dedi Ádilet mınıstri Q.Mýsın.

Budan bólek, jalpy otyrysta «Proký­ra­týra týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tı­týsııalyq zańynyń jobasy qaraldy. Atalǵan qujat jóninde Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyndalıev baıandama jasady.

«Birinshi taraýda prokýratýra qyzmetiniń maqsattary men prınsıpteri, quqyqtyq negizderi jáne basqa da máseleler berilgen. Ekin­shi taraýda prokýratýranyń júıesi naqty­lanyp, olardyń árqaısysynyń quzyreti bekitiledi. Zań jobasynda árbir býyndaǵy proký­ratýra organdaryna toqtap, olardyń quzyret­terin bekittik. Atap aıtsaq, Bas prokýratýra, Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti, Quqyq qorǵaý organdary aka­demııasy, áskerı, kólik, oblystyq, aýdandyq pro­kýratýralarǵa derbes toqtalyp, olardyń negizgi fýnksııalary naqtylanǵan.

Prokýrorlardyń ókilettikteri jeke bapta kór­setildi. Ol bapta aýdandyq satydan bastap Bas prokýratýraǵa deıin – qandaı qu­qyqtary jáne qandaı mindetteri bar ekeni anyq bekiledi. Biz olardy júıege keltirip, barynsha Kons­tıtýsııalyq zańda bekitýge umtyldyq. Bul taraýda negizinen prokýratýranyń konstıtýsııalyq fýnksııalaryn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan ókilettikteri kórsetiledi», dedi Á.Shyndalıev.

Zań jobasynda joǵary qadaǵalaýdyń úsh nysany bekitiledi. Olar – tekserý júrgizý, zań­dylyqtyń jaı-kúıine taldaý jasaý, kúshine engen aktilerdi baǵalaý. Tekserýdi Prezıdenttiń, Bas prokýrordyń tapsyrmasy jáne oblystar pen aýdan prokýrorlarynyń sheshimi boıynsha júrgiziledi.

Sondaı-aq jıynda «Qazaqstan Respýblı­ka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine kınematografııa jáne mádenıet máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylandy. Qujat jóninde Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev baıandama jasady.

Zań jobasy qoldanystaǵy zańnamany jetildirýge jáne ulttyq kınokomıssııany qurý, sheteldik ınvestorlardy tartý, halyqaralyq kınonaryqtarda, kınobıznes-alańdarda jáne basqa da is-sharalarda Qazaqstannyń kınoındýstrııasyn kórsetý arqyly kınematografııa­ny damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalǵan.

Zań jobasy sondaı-aq Qazaqstan Respýb­lıkasynda jáne shetelde áleýmettik mańyzy bar jáne mádenı is-sharalardy uıymdastyrý men ótkizýdi reglamentteýdi kózdeıdi.

Depýtattar zań jobasymen jumys barysynda kınematografııa salasyndaǵy kadrlardyń biliktiligin arttyrýdy uıymdastyrýǵa jáne kınematografııalyq qyzmet sýbektileriniń halyqaralyq kınofestıvalderge qatysýyna memlekettik qoldaý kórsetý, elde jáne shetelde qazaqstandyq kıno kúnderin uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan jáne taǵy basqa da birqatar túzetý engizdi.

Prezıdenttiń 2022 jylǵy 16 maýsymdaǵy Ulttyq quryltaı otyrysynda bergen tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda «Qazaqstan merekeleri týraly» zańǵa túzetý engiziledi. Osylaısha, 25 qazan ulttyq mereke – Respýblı­ka kúni retinde aıqyndalady. 16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúni memlekettik mereke retinde belgilenedi. Sonymen qatar 1 jeltoqsan – Tuńǵysh prezıdent kúnin merekeleýdi Mem­lekettik rámizder kúni, Alǵys aıtý kúni jáne qo­ǵamdyq mańyzy joǵary áleýeti bar ózge de kún­der sııaqty, ony memlekettik merekeler qatarynan alyp tastaý usynyldy.

Budan bólek, jalpy otyrysta birqatar zań jobasy jumysqa alyndy. Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna depýtattyq saýaldaryn joldady.

Sońǵy jańalyqtar

Túıtkili kóp turǵyn úı

Saıasat • Keshe

Jas sarapshylar taldaýy

Saıasat • Keshe

Ketigin tapqan kásiporyn

Ekonomıka • Keshe

Aıan týraly baıan

Rýhanııat • Keshe

Úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Keshe

Fransııa – pleı-offta

Fýtbol • Keshe

Aıazdaǵy apat

Aımaqtar • Keshe

Arheolog asýlary

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar