Sonymen qatar «modernızasııalyq úderisterdiń damýy dinı rámizderdiń, doktrınalardyń mańyzy men dinı ınstıtýttardyń bedeliniń joǵalýyna alyp keledi» degen pikir de keńinen taraldy. «Sekýlıarızasııa prosesi ózdiginen ártúrli ekstremıstik dinı, sonyń ishinde lańkestik uıymdardyń paıda bolýy men taralýyna alǵyshart» degen tujyrymdar da jasaldy. Alaıda sońǵy jarty ǵasyrdaǵy álemde desekýlıarızasııa úderisteri men dinderdiń qoǵamdyq belsendiliginiń artýy bul boljamdardy teriske shyǵaryp otyr. Din Soltústik Amerıka, Batys jáne Shyǵys Eýropa elderinen bastap, musylman elderine deıin qoǵamdyq dıskýrstyń mańyzdy máselesi retinde qaıta jandandy. Qoǵamdyq keńistiktegi memleket pen din arasyndaǵy qatynastar, dinı quqyq jáne dinniń qoǵamdyq kórinisteri saıası máseleler retinde jıi kóterilip otyr.
Din salasyndaǵy atalǵan faktorlar men úderister álemdik qaýymdastyqtyń ashyq jáne teń múshesi retinde elimizge de tikeleı yqpal etýde. Sol sebepti, Qazaqstan Respýblıkasy úshin eldegi dinı jaǵdaıdyń turaqtylyǵy men konfessııaaralyq kelisim strategııalyq máseleler qataryna jatady. Osy saladaǵy keshendi is-sharalar men saıasattyń asa mańyzdy baǵytyna Álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń dástúrli kezdesýin tolyqtaı jatqyzýǵa bolady. Qazaqstan Respýblıkasy 2003 jyldan beri 6 álemdik jáne dástúrli din basylarynyń sezin (2006, 2009, 2012, 2015, 2018) ótkizdi. Birinshi sezde álemniń 17 elinen 17 delegasııa qatysqan bolsa, sońǵy kezdesýlerde dúnıe júziniń túrli elderinen kelgen delegasııa basshylary men qatysýshylarynyń sany artyp keledi. Úsh jyl saıyn ótkiziletin bul mańyzdy is-shara aıasynda halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy din kóshbasshylarynyń róli, din jáne áıel, qazirgi biregeılik daǵdarys jaǵdaıyndaǵy dinı qundylyqtar men ıgilikter, din jáne jastar sekildi basqa da ózekti máseleler talqylanyp júr. Osyndaı zamanaýı, ózekti máselelerdiń qarastyrylýy, olardyń sheshilý joldaryna qatysty túrli dinder men konfessııalardyń ún qosýy elimizdegi dinı beıbitshilik pen turaqtylyqtyń odan ári nyǵaıýyna zor úlesin qosyp keledi.
Álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń kezdesýi usynǵan platforma túrli dinder arasyndaǵy dinı máselelerdi sheshýge baǵyttalmaǵan, onyń negizgi maqsaty − belgili bir orta joldy izdestirýdegi dinaralyq suhbattyń mańyzy men qundylyǵyn baǵalaý. Bul suhbattyń mánin Tuńǵysh Prezıdent eń alǵashqy sezdiń barysynda: «Barshaǵa ortaq dinı keńistik qurý múmkin emes, dinı erekshelikterdi joıý da múmkin emes... Alaıda turaqty dıalogtiń qundylyǵy – oryn alyp otyrǵan kelispeýshilikterge qaramastan, belgili bir sara joldy izdestirý jáne onyń mánin túsiný. Eń bastysy, dıalog – beıbitshilik pen kelisim platformasyn, úılesim men aıqyndyq ýaqytyn qalyptastyrady. Mine, dinı dıalogtiń sózsiz qundylyǵyn osydan kóremin» dep atap ótken bolatyn.
Aqıqatynda, ult, din, kózqaras plıýralızminde kelisim, tózimdilik ortaq qundylyqtar negizinde ǵana júzege asady. Qoǵam turaqtylyǵy men beıbit ómir, adam ómiriniń asqaqtyǵy sekildi qundylyqtar barlyq din ókilderine, tipti dinsizge de, sol sekildi barlyq ulttarǵa da ortaq. Ony saqtaýǵa barlyǵy múddeli. О́ıtkeni qandaı da bir dinniń maqsattarynyń oryndalýyna turaqty, beıbit qoǵam qajet.
Din adam ómiriniń barlyq salasyn qamtyp, durys dúnıetanym men estetıkalyq talǵam qalyptastyrýǵa, qoǵam múshelerin qurmettep, aınalaǵa meıirimmen qaraýǵa, áleýmettik qatynastardy retteýge, beıbit ómirdi qamtamasyz etip, tatýlyq pen tynyshtyq saqtaýǵa qyzmet etýi kerek. Al dinge durys kóńil bólinbeı, bir jaqty dinı túsiniktermen shektelip, ortaq qundylyqtar eskerýsiz qalǵan qoǵamda dinniń ıntegrasııalyq qyzmetine qaraǵanda onyń dezıntegrasııaǵa kóbirek jol ashatyny belgili. Ondaı jaǵdaıda elde turaqsyzdyq pen jikke bólinýshilik, ózge senim ıesin bótensý, ksenofobııa beleń alyp, ol kele-kele saıası júıege de keri áserin tıgizedi.
Dástúrli qoǵamda din áleýmettik ıntegrasııa jəne turaqtylyq, rýhanı qundylyqtardy joǵarylatý fýnksııasyn atqarýǵa tıis. Integratıvtik fýnksııa dinniń qandaı da bir adamdar tobyn, ıdeıalar kesheniniń aınalasyn biriktirý qabiletinde kórinedi. P.Bergerdiń pikirinshe, «Dinı ınstıtýttar – osy qoǵamnyń barlyq múshelerin «jalpy bir maǵynaǵa» biriktirgen əlem». Dinı júıe qoǵam múshelerine nemese topqa osy qorshaǵan əlemde óz ornyn, atqaratyn róli men mánin tabýǵa múmkindik beredi.
Alaıda belgili bir jalpylyqty biriktire jəne toptastyra otyryp, din, bir jaǵynan, ony basqa dinı ustanymǵa qarsy qoıý qabiletine de ıe. Osylaısha, din keıde bólýshi faktor retinde kórinedi, dinaralyq turaqsyzdyq osydan kelip týyndaıdy. Osylaısha, turaqsyzdyq faktory, áleýmettik jəne saıası daǵdarys jaǵdaılaryna alyp keledi. Kópultty memleketterde ıntegrasııa men damýǵa naqty osy joǵaryda keltirilgen aspekti kedergi jasaıdy. Ár alýan dinder men dinı baǵyttardy ustanǵan halyqtardyń yqpaldasa beıbit ómir súrýimen erekshelenetin Qazaq qoǵamyndaǵy aıtýly jıyn atalǵan kedergilerdiń aldyn alýǵa ún qosary sózsiz.
Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi − dinder, konfessııalar, ulttar men ulystar arasynda ózara qurmet pen tózimdilikke qol jetkizý quraly retinde óziniń basty negizderiniń birine aınaldyryp ári óziniń 18 jyldyq tarıhynda júıeli túrde júzege asyryp keledi. Sonymen qatar sezd óziniń aldyna qoıǵan maqsat-mindetterin tájirıbe negizinde júzege asyryp, jahandaný aıasynda mańyzdylyǵyn dáleldeýdi.
2003 jyldan beri, úsh jyl saıyn ótkiziletin, dástúrge aınalǵan bul mańyzdy platforma Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdigin alǵaly beri etnosaralyq jáne konfessııaaralyq beıbitshilikti saqtaý salasyndaǵy saıasatymen úılesimdiligin taýyp jatyr. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńderinen bastap jarııalaǵan etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tózimdilik, mádenı jáne dúnıetanymdyq plıýralızmge negizdelgen azamattyq kelisimdi damytý ıdeıalary men saıasaty da osy sezdiń jalpy strategııalyq baǵytymen sabaqtastyǵyn tapqan.
Álemdik jáne dástúrli dinder basshylary alǵashqy kezdesýinde barlyq din kóshbasshylary osy platformanyń ózektiligin baǵalap, saıası qaıshylyqtardan tys kontekste halyqaralyq jáne konfessııaaralyq dıalog júretin turaqty ınstıtýt qurýǵa qatysty mańyzdy sheshim qabyldady. Sol kezeńnen beri, bul kezdesýdiń dástúrli túrde ótýi jáne bul sezge qatysýshy delegasııalar sanynyń ósýi − bul bastamanyń jaı ádemi ıdeıa ǵana emes, pragmatıkalyq qadam jáne zamanaýı qajettilik ekendigin dáleldedi. Sonymen qatar bul sezge tek din kóshbasshylary ǵana qatysyp qoımaı, bedeldi halyqaralyq uıymdar, kórnekti saıasatkerler men ǵalymdar da nazar aýdaryp, sezd uıymdastyrýshylarynyń jahandyq deńgeıdegi dinaralyq dıalog qurý áreketterin joǵary deńgeıde baǵalap otyr.
Qaırat QURMANBAEV,
Qazaqstan dintanýshylar kongresiniń tóraǵasy
