Ustaz ustanymy qalaı qalyptasady?

«Mekteptiń tiregi de,

júregi de – ustaz»

Maǵjan Jumabaev

О́kinishke qaraı, pedagogıkalyq baǵyt­taǵy joǵary oqý oryndaryna bilim deńgeıi ortasha oqýshylar barady. Al álemdik tájirıbege nazar aýdarsaq, Ońtústik Koreıada úzdik mektep bitirýshilerdiń 5 paıyzy, Fınlıandııada 10 paıyzy, Sıngapýr men Gonkongta 30 pa­ıyzy muǵalimdik mamandyqty tańdaı­dy. Bizge de osynaý ustanymdardy ár­kez esepke alý artyqtyq etpeıdi. О́ıt­keni bilim ıgerý aıtýǵa ońaı bolǵany­men, jaı mindet emes. Sheshimi jan-jaq­ty ári júıeli jumystyń nátıjesine baı­la­nysty. Bul rette, barlyq úmit – ustaz boıyndaǵy mindette. Ustaz – ulaǵatty ataý. Altyn uıa mekteptiń jany da, ary da – muǵalim. О́negeli ustazdan óreli shákirt shyǵatyny belgili. Sebebi ustaz qanshalyqty qabiletti bolsa, oqýshy da sonshalyqty talapty bolmaq. Urpaqtyń juldyzyn jaǵyp, mártebesin bıiktetetin de, taǵylymyn qalyptastyryp, tanymyn keńeıtetin de osy ustanym.

2021 jyly bilim berýdi damytýdyń jańa kezeńi bastaldy. Memleket basshysy Qazaqstandy álemdik deńgeıdegi bilim ortalyǵyna aınaldyrý týraly bıik maqsat qoıdy. Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Bıylǵy oqý jylynyń jáne aldaǵy onjyldyqtyń basty mindeti – oqytýdyń túbegeıli jańa sapasyna qol jetkizý ekendigine nazar aýdaryp, bul jumys eń aldymen muǵalimderge qatysty ekenin, olar oqytý boıynsha basty tulǵa bolyp esepteletinin alǵa tartyp, sondyqtan da muǵalim kásibi qoǵamda eń bedeldi, qurmetti mamandyqqa aınalýǵa tıis ekenin atap ótti.

Alaıda mektepterde keleshek pedago­gıkalyq elıtany qalyptastyrý bo­ıynsha maqsatty is-sharalar baıaý júr­giziledi. Kásipke baǵdarlaý kezinde mek­tep bitirýshilerdi pedagogıkalyq sa­ladan basqa barlyq mamandyqqa baǵyt­taıdy. Al pedagog mamandyǵyna mán berile bermeıdi. Zertteýler nátıjesi kórsetkendeı, 9 synyp bitirýshilerdiń qala mektepterinde – 3-6 paıyzy, aýyl mektepterinde 10 paıyzy ǵana muǵalim mamandyǵyn tańdaıdy eken. Osydan kelip, pedagogıkalyq mamandyqtarǵa akademııalyq daıyndyǵy jetkiliksiz jastar keletini anyqtaldy. Mundaı kezdeısoq kelgenderden myqty muǵalim shyǵady degenge sene qoıý ekitalaı. Joǵary oqý oryndarynda kásibı bilim alýymen qatar, adamı qasıetti bolashaq muǵalimniń boıyna sińirý, naqtylaı tússek, izet pen ınabatty, kishipeıildilik pen kisilikti, ózge de asyl qasıetterdi olardyń sanasyna birte-birte darytý qajet. Eger mundaı izgiliktiń negizi mektepte qalyptassa, mamandyq alý barysynda talapker qınalmas edi.

Bolashaq muǵalimderdi daıarlaýdy jańǵyrtýdyń birinshi kezektegi mindeti – bilim berýdiń barlyq satysynda bilim mazmunyn jańartý; beıindi oqytýdy esepke ala otyryp, bolashaq ustazdardy tereń ǵylymı negizde daıarlaý; aýyldyq, shaǵyn komplektili mektepterde oqıtyn daryndy balalarmen jumys júrgizý; oqytýdy dıversıfıkasııalaý, saralaý jáne aqparattyq tehnologııalardy ıgerý. Arnaıy mektep nemese jalpy bilim beretin mekemelerdegi múmkindikteri shekteýli balalarǵa erekshe nazar aýdarý. Sebebi olardyń arasynda talanttar az emes.

Al endi bilim mazmunyn jańartýdaǵy ınnovasııalyq izdenister qandaı bolý kerek degen máselege jaýap berip kórelik. Birinshiden, 12 jyldyq bilim berýge kóshý aldynda oǵan ozyq daıyndyq qajet. Barlyq pedagogıkalyq mamandyqqa «Be­ıindik oqytý pedagogıkasy» pánin en­gizýge tıispiz. Ekinshiden, aýyldyq sha­ǵyn komplektili mektepte jumys isteýge umtylǵan jas mamandarǵa baǵdar berý. Shynynda, aýyl altyn besigimiz deımiz. Sol aýyldy bilikti de bilimdi jas maman­men qamtamasyz ete alsaq, myń­daǵan ul-qyz tálimdi de tárbıeli bolyp ósedi. Úshinshiden, uqsas pánder boıynsha mamandandyrýdy batyl engizý: matematıka-fızıka, matematıka-ınformatıka, fızıka-ınformatıka, bıologııa-hımııa, tarıh-geografııa, t.b. Tórtinshi­den, «Shaǵyn-komplektili mektepte bilim be­rý­diń ádistemesi men tehnologııasy» pá­nin tııanaqtaý. Besinshiden, bolashaq muǵalimderdi ǵylymı zertteýlermen shu­ǵyldanýǵa jáne daryndy balalarmen jumys júrgizýge daıarlaı bilýimiz kerek.

Aýyl mektebine qajet muǵalimder­di kásibine qaraı tıimdi daıarlaý úshin pedagogıkalyq baǵyttaǵy joǵary oqý oryndary júzege asyratyn keshendi sharalar qandaı degenge keletin bolsaq, olar: jumys berýshilerdiń suranysyna qaraı aımaqqa qajet muǵalimder týraly marketıngtik zertteýler júrgizý; aýyldaǵy mektep bitirýshilerdi kásipke beıimdeý mehanızmin qurý jáne ony júzege asyrý; joǵary oqý oryndary men aýyldyq jerlerdegi bilim berý uıymdary arasyndaǵy baılanysty, onyń ishinde oqý-óndiristik áriptestik jelisin qurý jáne damytý; aýyldyq jerde jumys isteýge daıyndalyp júrgen stýdentterdiń kásibı daıyndyǵy jaıly júıeli monıtorıng júrgizý; oqý-tárbıe úderisin uıymdastyrý men mazmunyn aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyna beıimdeý; pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary bazasynda aýyldyq mektepte bilim alyp júrgen oqýshylarǵa arnalǵan olım­pıadalar ótkizý. Osyndaı is-sharalar­dy júıeli júrgizý oqýshylardyń bola­shaq­ta muǵalim mamandyǵyn tańdaýǵa múmkin­dik beretini aqıqat.

Otanymyzda bilim berýdi damytý­dyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamasynda pedagogterge qoıylatyn talaptardy kúsheıtý sharalary qarastyrylǵan. 2015 jyldan bas­tap pedagogıkalyq mamandyqtar bo­ıynsha joǵary oqý oryndaryna túsý kezinde talapkerdiń pedagogıkalyq qyz­metke ıkemdiligin anyqtaýǵa arnal­ǵan shyǵarmashylyq emtıhan engizildi. Eger shyǵarmashylyq emtıhan tek pe­da­gogıkalyq mamandyqtarǵa engizil­se, onda pedagogıkalyq mamandyqqa ke­letin talapkerler sany kúrt azaıatyny anyq. Sondyqtan ár talapkerdiń mamandyqqa ıkemdiligin anyqtaýǵa ar­nalǵan shyǵarmashylyq emtıhanyn barlyq mamandyqqa engizgen durys. Taǵy bir oılanatyn jaıt, búginde muǵa­limderdiń 86 paıyzy – áıel qaýymy. Al keleshek jas urpaqqa bilim berýde er muǵalimniń alar orny aıryqsha. Son­dyqtan muǵalimderdiń bedelin kó­terý, olar­dy áleýmettik jaǵynan qoldaý, qor­ǵaý kezek kúttirmeıtin másele retinde qa­ras­tyrylsa, oń nátıjege qol jetkiziler edi.

Endi osy máselelerdi sheshý jolyn qarastyrsaq, 12 jyldyq bilim berý­ge kóshkende profıldik mektepte jara­tylystaný-matematıkalyq jáne qoǵam­dyq-gýmanıtarlyq baǵyttarmen birge pedagogıkalyq baǵytty da engizý qajet. Pedagogıkalyq baǵyt boıynsha 10-11 synyp oqýshylary arasynda aýdandyq, qalalyq, oblystyq, respýblıkalyq pándik olımpıada ótkizý tıimdi bolady.

Muǵalimdik mamandyqtyń bedeli men mártebesin kóterýge qatysty eń mańyzdy úsh baǵytqa aıryqsha mán berýimiz kerek. Birinshisi – muǵalimderdi laıyqty jalaqymen qamtamasyz etý. Bul iste qazirdiń ózinde naqty nátıje bar. Mysaly, Fınlıandııada jas muǵalimder 3 myń eýro kóleminde jalaqy alady. Bul el 1976 jyly bilim reformasyn bastap, 30 jyldan keıin, 2006 jyly álemge bilim reformasynyń nátıje­sin moıyndatty. Al biz áli «reformalatyp» kelemiz. Joǵary oqý oryndarynyń oqytýshy-professorlary 200-250 myń teńge kóleminde jalaqy alady. Orta mektep muǵalimderiniń jalaqysy kóteril­di. Muǵalim tulǵasy jalaqy deńgeıine sáıkes kele me? Muǵalimder – qaı kezeńde de jas urpaqty jaqsylyq pen izgilikke tárbıeleıtin tulǵalar. Otanymyzdyń adal da abzal azamattaryn, shynaıy patrıottaryn tárbıeleıtin qaýym. Son­dyqtan da ustaz eńbegi ıgilikti eńbek dep baǵalaımyz. Osyǵan oraı, muǵalimder jas urpaqty jaqsylyqqa, izgilikke, elshildikke tárbıeleýge eń joǵary kór­setkishtermen jaýap berýge tıisti. О́ıt­keni biz sizderge eń qymbattymyzdy – bo­lashaqtyń baıandy negizin qalaıtyn urpaǵymyzdy senip tapsyryp otyrmyz.

Ekinshi baǵyt – muǵalimderdiń bi­lik­tiligin arttyrý boıynsha batyl sharalar júrgizý. Bárińiz bilesizder, tek jo­ǵary bilikti mamandar ǵana qoǵamda naq­ty qurmetke bólene alady. Bul úshin bitirýshiler eýropalyq deńgeıge teń bi­liktilik alýy qajet degen turǵydan, JOO-larda pedagogıkalyq mamandyq­­tar boıynsha bilim berýdiń tujyrymda­ma­sy men standarttaryn túpkilikti qaı­ta qarap jatyrmyz. Bolashaq pedagogter­diń shákirtaqysyn (múmkin ol eki ese arta­tyn shyǵar) jáne memlekettik tap­syrys­tyń qunyn da aıtarlyqtaı kó­beıtemiz. Jáne munyń bári oqytýshy mamandyǵy­nyń abyroıyn kóterip, peda­gogıkalyq JOO-larǵa naǵyz daryndy da qabiletti jastardyń umtylýyna jol ashady dep senemiz. Qazirgi jumys istep júrgen muǵalimder úshin biliktilikti arttyrýdyń múlde jańa júıesin jasap, ony engizý oryndalý ústinde. Bul úshin eń jaqsy pedagogıkalyq kadrlar men bilim berýdiń ozat sheteldik tehnologııalary shoǵyrlandyrylǵan jańa qurylymdar – Nazarbaev zııatkerlik mektepterinen Pedagogıkalyq sheberlik ortalyqtary, Pedagogterdiń biliktili­gin arttyrýdyń ulttyq ortalyǵy qu­ryldy. Bul ortalyqtarda muǵalimder álemdik tájirıbege saı ázirlengen jańa baǵdarlamalar boıynsha úsh aılyq qaıta daıarlaýdan ótetin bolady.

Jumysymyzdyń úshinshi baǵyty – buqaralyq aqparat quraldary arqyly muǵalimderdiń úlgili jetistikterin nasıhattaý, pedagogıkalyq sheberlik baı­qaýlaryn ótkizip, úkimettik emes uıymdar, ata-analar, jumys berýshilermen tyǵyz baılanys ornatý jáne basqa sharalar arqyly pedagogıkalyq mamandyqtyń qoǵamdyq bedelin júıeli túrde kóterý kerek.

Shyǵys halqy ejelden ustazdyq mamandyqqa erekshe kózqaras qalyptas­tyryp, ony qoǵamdaǵy eń bir qurmetti adam dep sanaǵan. Osy bir birneshe ǵasyrǵa sozylǵan dástúrdi qaıtadan qalpyna keltirip, muǵalimniń bedeli men mártebesin ornyna keltirýimiz kerek.

Aıdar SABYROV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti pedagogıka jáne psıhologııa kafedrasynyń dosenti

ATYRAÝ