Azyq-túlik patrıotızmin qalaı qalyptastyramyz?

О́kinishke qaraı, kúndelikti ómir kórsetip otyrǵandaı, búgingi naryqty jelilik rıteıl basqarady. Al saýda jelileri úshin baǵa men onyń kólemi basym mańyzǵa ıe. Sapa árdaıym eskerile bermeıdi. Dúkenderdegi azyq-túliktiń kóp bóligi – saýda jelileriniń talaptaryn ońaı oryndaıtyn kórshi elderdiń iri óndirýshilerinen alynǵan ımport ekendigi belgili. Bul rette otandyq sapaly ónimder tutynýshylarǵa jete bermeıdi, óıtkeni olar jelilik sýpermarketterdiń sórelerine túspeıdi.

Buǵan qosa, SES otandyq tamaq óndirýshilerin turaqty túrde, al sheteldikterdi úsh jylda bir ret nemese tipti ónim naryqqa kirgen kezde ǵana tekseretini aıtylyp ta, jazylyp ta júr.

Osydan kelip naryq sarapshylary alǵa tartyp júrgendeı, otandyq óndirýshilerdiń biri bóligi ónim sapasyn kótere almaıdy, tótesin aıtqanda, isi shala, taýary túkke turǵysyz bolyp keledi. Nátıjesinde, baǵasy arzan bolǵanymen, mundaı azyq-túlik ónimderi tutynýshyǵa zııan ekendigin jurttyń bári biledi.

Eger bizge tómen baǵamen ákelinetin ónim­der týraly aıtatyn bolsaq, onda qa­zirgi kúrdeli logıstıka men Qa­zaq­­stanǵa deıingi úlken qashyqtyq jaǵ­da­ıynda qaıdan alynatyny týraly árkimniń oılanǵany jón. Bálkim, tómen sapaly ıngredıentterdi paıdalanýdan bolar? Mysaly, etti qaıta óńdeý naryǵynyń qazaqstandyq mamandary eger shujyqtyń bir kılosy 3 myń teńgeden tómen bolsa, onda onyń quramynda et joq ekenin aıtady. Al bizdiń dúken sórelerinen osyndaı shujyqtyń san túri samsap turǵan joq pa?!

Iá, Qazaqstanda, onyń ishinde azyq-túlik naryǵynda ımportqa táýeldilik má­se­lesi bar. Biraq jergilikti ón­dirý­­shi­ler tabysqa jetken segmentterde de ımporttyń ústemdigi baı­qa­lady. Jergilikti óndirýshilerdiń múddeleri týraly oılamaıtyn je­li­lik dúken­der­diń sórelerinde osyn­daı jaǵdaı qalyptasqan. Nátı­je­sinde, jelilerdegi ımport úlesi ár­túrli baǵalaýlar bo­ıyn­sha jáne ta­ýarlardyń ártúrli sa­nat­tarynda 40-tan 70%-ǵa deıin aýyt­qıdy.

Bul rette, Qazaqstanda sapaly ónim óndirýshilerdiń kóp ekendigin naqty mysalǵa keltirýge bolady. Otandyq kom­panııalar da jańa jabdyqtarmen jáne ınnovasııalyq tehnologııalarmen jabdyqtalǵan, al reseptýralary tek úzdik ıngredıentterdi paı­dalanýdy kózdeıdi. Degenmen otan­dyq óndirýshilerge bet bura almaı júrgen saýda jelileri ǵana emes, sonymen birge tutynýshylar da ózde­ri satyp alatyn taýarǵa nazar aýdar­maıtyndyqtan, osynyń sal­da­ry odan ári damýǵa múmkindik bermeıdi. Eger olar qaptamadaǵy aq­pa­ratty muqııat oqyp, ónimniń sapasy men tabıǵılyǵy týraly kóp nárseni kórsetetin jaramdylyq merzimine nazar aýdaratyn bolsa, onda olar otandyq ónimderdiń barlyq jaqsy jaqtary men artyqshylyqtaryn kóretin edi.

Bizde búkil Qazaqstandy qamtama­syz etetin iri óndirýshiler de, árbir jeke óńirdegi jergilikti óndirýshiler de bar. Olar tutynýshyny júzdegen shaqyrymnan tasýdy qajet etpeıtin sapaly ónimmen qamtamasyz etedi. Bul da qazaqstandyqtardyń dastarqan­daryna deıin shetelden úlken jol jú­rip keletin jáne osy jolda, óki­nishke qaraı, tasymaldaýdyń bar­lyq qaýipterinen árdaıym qutyla bermeıtin, sýyq tizbekke tıisti talaptardy qamtamasyz ete bermeıtin jáne t.b. ımport ónimderi aldyndaǵy olardyń artyqshylyǵy sanalady.

Sońǵy ýaqytta qazaqstandyq saý­da jelilerindegi ımporttyń basym bolý máselesin qazaqstandyq óndirý­shi­ler­diń ózderi de, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń da aıtýynda kemistik joq. Degenmen halyq kóbinese ózderi satyp alatyn ónimderdiń sapasyna bas qatyra bermeıdi. Sondyqtan memleket otandyq ónimder týraly aqparat pen ónimdik patrıotızmdi tárbıeleýge nazar aýdarýǵa tıis. О́ıt­keni sapaly tamaqtaný – bul du­rys tamaqtaný, al tómen surypty ónim­derdi tutyný qazirgi jáne ásirese jas urpaqtyń densaýlyǵyna qaýip tóndiretinin túsindirip otyrýdyń ózi artyq. Otandyq ónimderdiń sapaly bolýmen qatar, ony satyp alý tutynýshylarǵa óz eliniń ekonomıkasyn damytýǵa úles qosý múmkindik beretinin árbir adam túısinetin ýaqyt ábden jetti.

Osy máselege oraı Qazaqstannyń et óńdeý kásiporyndary qaýym­das­ty­ǵynyń atqarýshy dırektorynyń orynbasary Iýlııa Nam: «Azyq-túlik patrıotızmin tárbıeleýde otandyq kásiporyndar men ónimder, qol­danylatyn tehnologııalar men jetis­tikter týraly kóbirek aıtý qajet. О́ndirýshiler ózderi nasıhattaýǵa jáne óz ónimderin usynýǵa da­ıyn, biraq másele aqyly jarnamada emes jáne onyń qunynda emes, de­genmen quny óte joǵary. Bizdiń paıymda­­­­­ýymyzsha, dál memlekettiń kómegimen halyqqa otandyq ónimdi tutynýdyń artyqshylyqtary týraly habarlaý qajet. О́ıtkeni kóptegen adamdar ónim­di satyp ala otyryp, tasymaldaý sharttary men merzimderi, ónim zaýyttan sórege deıin qandaı jolmen ótkeni, sapany baqylaý týraly oılamaıdy. Búgingi tańda otandyq óndirýshiler shyn máninde laıyqty ónimder shyǵarady, bul rette otandyq ónimdi satyp ala otyryp, árbir tu­tynýshy el ekonomıkasyna úlesin qosady jáne muny halyqqa jetkizý qajet», deıdi.

Búgingi tańda tamaqtan únemdep, sapasy beımálim ónimderdi tutyna otyryp, jyl ótken soń medısınaǵa, óz densaýlyǵymyzdy túzetýge kóbirek qarajat jumsaýǵa týra keledi, al bul MÁMS júıesiniń mol ýádesine qa­ra­mas­tan, bizde qymbat. Sáı­ke­sin­she, bul densaýlyq saqtaý shy­ǵyn­dary ósetin memleket úshin tıimdi emes.

«Azyq-túlik patrıotızmi – bul «tek qazaqstandyq ónimdi ǵana satyp alamyn» deý emes, – deıdi Qazaqstannyń Sút odaǵynyń dırektory Vladımır Kojevnıkov, – birinshiden, eger bizdiń seg­ment týraly aıtatyn bolsaq, otan­­dyq sút ónimi árdaıym balǵyn ári ta­­­bıǵı, óıtkeni shıkizat óń­deýge ba­rynsha jaqyn jáne uzaq jetkizý ýaqytyna eseptelgen ótkizý merzim­de­rin ulǵaıtý úshin konservant qo­sýdyń qajeti joq. Ekinshiden, biz­diń ónimder halqymyzdyń tal­ǵamyna beıimdelgen. Eń bastysy, ózimizdiń ónimderimizdi satyp ala otyryp, biz óz azamattarymyzdy ma­terıaldyq jaǵynan qol­daı­myz. О́ıtkeni satylǵan súttiń bir lıtrinde malshylar men saýynshy­lar­dan bastap, ónimdi daıyn­daý­shylar, qaıta óńdeýshiler men ónimdi ótkizýshilerge deıingi otan­das­ta­ry­myz­dyń jalaqysynyń 91 teńgesi bar. Jalpy alǵanda, salamatty protek­sıonızm – kez kelgen óndiristi, atap aıt­qanda, bizge, qazaq­stan­dyqtar úshin, – qazaqstandyq óndiristi damy­týdyń qozǵaýshy kúshi.

Azyq-túlik patrıotızmi, eń aldymen, qazaqstandyqtardyń ózi úshin kerek. О́ıtkeni jergilikti ónimderdi satyp ala otyryp, biz óz ekonomıkamyzdy aqshamen molyqtyrý arqyly qoldaımyz. Demek jumys oryndaryn qurýǵa, joldardy jóndeýge, mektepter men aýrýhanalar salýǵa jáne t.b. kómektesemiz. Patrıotızm sezimi, óz elińmen maqtaný – «óz» óndirýshińdi qoldaýdyń ıgi sebebi.

Máselen, elimizde Maı-toń maı degen de odaq bar. Osy odaqtyń pre­zıdenti Konstantın Nevzorov «Pat­rıotızm – bul eń aldymen óz elińe, óz Otanyńa paıda ákelý. Osyn­daı maqsat qoıa otyryp, adam oǵan jetý úshin sanaly qadamdar jasaıdy dep sanaımyn. Qadamdar ártúrli, aýqymdy jáne kishkentaı bolýy múmkin, mysaly, dúkendegi sórelerde ımporttalǵannyń ornyna otandyq ónimdi tańdaý. Sonymen qatar ım­port­tal­ǵan arzanyraq bolýy múm­kin, biraq quramyn zertteý úshin qap­ta­many aýdaryp, bizdiń ónim tabıǵı jáne balǵyn ekenin túsinesiz. Otandyq óndiris pen tipti qyzmetterdiń paıdasyna sanaly tańdaý jasaı otyryp, ózimiz el bıýdjetin qalyptastyramyz. Bizdiń tańdaýymyzdyń nátıjeleri ekskýrsııaǵa, ónimmen tanysýǵa, son­­daı-aq pikirler men usynystar qabyl­daý­ǵa árdaıym esigi ashyq  otandyq óndirister men zaýyttardyń damýyna aıtarlyqtaı áser etedi», – deıdi.

Árqaısysymyzdy tolǵandyratyn taqyrypqa kelgende, Eýropadan jáne basqa Batys elderinen azyq-túlik patrıo­tızmine qatysty úlgi alýǵa bolady. Mysaly, Shveısarııada barlyq jergilikti ónimdi maqtan tutady. Degenmen otandyq ónim ımportqa qaraǵanda 30%-ǵa qymbat. Jalpy alǵanda, Eýropadaǵy mýnısıpalıtetter jergilikti ónimderdiń dúken sórelerinde birinshi kezekte oryn ala­tyndyǵyna kóz jetkizedi. Bizde qandaı da bir sebeptermen jaǵdaı kerisinshe. Álbette, ony ózgertý jáne qazaqstandyqtar arasynda azyq-túlik patrıotızmin tárbıeleý jáne qoldaý úshin sharalar qabyldaý qajet, nátıjesinde ol tutynýshylardyń ózderine de, memleketke de paıdaly bolady.

ALMATY