Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bul týyndyǵa ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary elimizde Keńes ókimeti ornap, óz bıligin júrgize bastaǵanda, oǵan qarsylyq kórsetip, qazaq jeriniń tıtteı de bir pushpaǵyn eshkimge bermeımin dep sońǵy demi qalǵansha arpalysqan erjúrek atalarymyzdyń beınesi alynǵan. Ásirese jańa ókimettiń kúshtep ujymdastyrý saldarynan bar maly men múlkinen aıyrylǵan qazaq baılary men bedeldi azamattarynyń deni jazyqty bolyp túrmege qamalsa, odan sytylyp shyqqandary shegera asyp, basqa elge kóshýge májbúr boldy. Kınoda osy kúrdeli kezeń shynaıy beınelengen
Bir qaraǵanda, fılmde bas keıipker Oraz mergen bir top jasaǵymen qazaq jerine shoıyn joldyń salynýyna, ony iske asyram degen keńes ókimetiniń ókilderine qarsy shyǵyp, kedergi jasady. Ony Oraz mergenniń el aǵasy, Dosmuhamet bıge kelip: «Týyp-ósken jerimizge úlken náýbet tónip keledi. Jaılaýymyzdy alyp, ortalyqtan beri qaraı shoıyn jol salady degen qaýeset bar. Estiseńiz, bul habardan júregińiz túrshikpeı me, bı aǵa! Alataýdaı ańǵarymdy qyrqa qylsa, jaılaýymdy jyrtyp, mal bitkendi qurtyp, dalany qala qylsa, qazaǵym ne kún kóredi» degen jigerli sózderinen túsinesiz.
Belgili kınotanýshy, professor Gúljan Naýryzbekova osy týyndy týraly pikirinde rejısserdiń fılmde Keńes ókimetiniń saıasatyna qoldaý kórsetip, qyzyl ásker komandırin jaǵymdy keıipker retinde sýrettegenimen, alaıda, ár epızodqa tereńirek úńilsek, onyń astarynda jańa ókimetke degen ájýa jatqandyǵyn aıtady. Shyndyǵy da sol. Ony kınodaǵy keıipkerlerdiń minezi men aıtqan sózderinen anyq baıqaısyz. Keıipker demekshi, fılmge túsken akterlardyń bári de shetinen myqty. Halqymyzǵa óte tanys beıneler. Máselen, minezi ór, eshkimge basyn ımeıtin Oraz mergendi Tuńǵyshbaı Jamanqulov oınasa, aýzy aýyr, bolmysy bekzat Dosmuhamet bıdi ataqty akter Kenenbaı Qojabekov somdaǵan. Qyzyl ásker komandıri rólindegi Ánýar Boranbaev beınesi de izgi, kórkem adamdy kóz aldyńyzǵa keltiredi. Sondaı-aq Qasym Jákibaev, Jambyl Qudaıbergenov sekildi belgili akterlardyń róli de óz erekshelikterimen este qalady.
Jalpy, Amangeldi Tájibaevtiń kez-kelgen týyndysynan halqymyzdyń eshkimge uqsamaıtyn bolmysy men minezin kóresiz. «Aqyrǵy amanatta da» rejısserdiń ult rýhyn kóterýdi murat tutqan. Ony telearnaǵa bergen bir suhbatynda avtordyń ózi de aıtady. «Kınoǵa ne isteý úshin keldim degende, Keńes zamanynda maǵan halqymyz unjyrǵasy túsip, namyssyz bolyp bara jatqan sekildi kórindi. Buryn babalarymyz:« Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» dep ózin bárinen bıik ustady. Demek malyń da, janyń da aryńnyń aldynda túk emes. Ar degen – rýh, ar degen – namys. Sondyqtan men kınoǵa kelgende qazaqtyń atynan ǵana sóılegim keldi» deıdi.
Atalǵan fılm 1981 jyly ekranǵa shyqqanymen, birden kórermenge kórsetilgen joq. О́ıtkeni sol kezde elimizdegi ıdeologııany basqaryp otyrǵandardyń qyraǵy kózine túsip, onyń jolyna tosqaýyl qoıylǵan. Osy jerde marqum Amangeldi aǵanyń ózin sóıleteıik:
«Túsirilim aıaqtalǵannan keıin Máskeýge aparyp, kıno mamandary men synshylarǵa kórsettim. Olar fılmdi jaqsy qabyldady. Tipti sol jyly Tallın de ótetin kınofestıvalge qatysýǵa joldama berdi. Odan soń Máskeý men qazirgi Sankt-Peterbýrg qalasynda fılmniń premerasyn ótkizetin boldym. Sóıtip, Almatyǵa qýanyp keldim. Endi erteń festıvalge júremin dep otyrǵanda Ortalyq Komıtetten habarlasyp, ondaǵylar fılmdi kórýge suratyp aldy. Ony óz qolymmen aparyp berdim. Kelesi kúni, bul «Keńes ókimetine qarsy, ultshyldyqty nasıhattaǵan týyndy» dep birden tosqaýyl qoıyldy. Nátinde bireýler joǵaryǵa: «fılmdegi bas keıipkerlerdiń bireýi – baı, bireýi – bı, al qyzyl ásker basshysy dalaqtap shaýyp júrgen bireý» dep jazǵan bolýy kerek. Osy jaǵdaı júregime aýyr tıdi. Tipti ony ústinen bir qarap, túzeýge de múmkindik bermedi. Qazirgi kórsetilip júrgen nusqasy fılmniń jumys kóshirmesi. Onda jaryq ta durys qoıylmaǵan. Sony kórip, kınoǵa qatty janym ashıdy. Birde Astrahannan kele jatyp, Aqtóbeden «Qazaq ádebıeti» gazetin satyp aldym. Sonyń aıqarma betine «Aqyrǵy amanat» fılmine 20 jyl» dep bir top mamannyń kıno týraly aıtqan oı-pikirlerin beripti. Sonda eńbegimniń bosqa ketpegenine qýanyp, kózime jas keldi» depti.
Belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı rejısser týraly jazǵan «Taspadaǵy tarıh» atty maqalasynda: «Amangeldi Tájibaev qyzyl saıasattyń qanjyǵasynda ketpegen azamat tulǵaly rejısser boldy. Qıynnan qıystyryp halqynyń joǵyn joqtaı bildi. Qyzyldardyń qylmysty saıasatyna qarsy kúresken «bandy» degenderdiń bandy emes, batyr ekenin kórsete bildi» dep jazady. Shynynda aıtýly rejısser Amangeldi Tájibaevtyń Keńes ókimetiniń qaharynan yqpaı «Aqyrǵy amanat» atty ult rýhyn ulyqtaǵan fılm túsirýi – erlik.
