Tipti shalǵaıdaǵy aýyldardyń turǵyndary aýdan ortalyǵy – Qurmanǵazyǵa Reseı arqyly qatynaıdy. О́ıtkeni Qurmanǵazy men Súıindik aýyldarynyń arasyn jalǵaıtyn 350 shaqyrymdyq jolmen júrýdiń azaby kóp. Topyraqpen kóterilgen joldyń asfalty joq. Bul, ásirese, aıaǵy aýyr analar men múgedektigi bar jandarǵa tipten qıyn.
Tolǵaýy toqsan tirshilikte osyndaı qıyndyqty bastan keship otyrǵan alystaǵy aýyldardyń turǵyndarymen kezdesýge oblys ákimi Serik Shápkenov arnaıy bardy. Kezdesýde turǵyndar el táýelsizdigin alǵannan beri sheshimin tappaǵan qadaý-qadaý máselelerdi kóterdi. Máselen, Súıindik aýylynda turatyn jeke kásipkerler sharýalaryn damytý úshin jer ala almaı júr. Aýyl turǵyndary Ramazan Qojanov, J.Noǵaıbekov pen qoǵamdyq keńestiń múshesi Mannap Qajybaevty aýyz sýdyń tapshylyǵy, azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýy, órt sóndirý deposyn, dárihana ashý sekildi kópke ortaq máseleler tolǵandyrady. Ekinshi top múgedegi Násip Elýbaevany emhanada dári-dármektiń joqtyǵy, medısınalyq kómek alý alańdatady. Onyń aıtýynsha, aýyldaǵy emdeý orny janynan analız tapsyratyn arnaıy oryn qajet. Aýyl turǵyndarynyń densaýlyǵyn tekserý úshin aýdan, ne oblys ortalyǵyn dárigerlerdiń aıyna bir ret kelip turǵanyn qalaıdy.
Al Dýman Meńdeshovtiń deregine qaraǵanda, «Súıindik asyl tuqymdy qoı zaýyty» JShS ıeligine 134 myń gektar jer 49 jylǵa jalǵa berilgen. Biraq bul jer áli ıgerýsiz bos jatyr. Qazir seriktestiktegi qoı sany 12 myńǵa jetpeıdi. Okrýgte 20 jyldan beri jańadan sharýa qojalyǵyn quramyn, aýyl sharýashylyǵyn damytamyn deýshilerge jaıylymdyq jer berilmeı otyr.
– Biz arnaıy mamandarǵa eseptetkenimizde, 10 myń qoıǵa 30 myń gektar jaıylym jetkilikti eken. Bul seriktestik 134 myń gektar jaıylymdy bir ózi ıemdenip otyr. Eki jyl buryn aýylymyzǵa gaz tartyldy. Ony paıdalanyp kelemiz. Biraq áli kúnge deıin qolymyzǵa qujaty tıgen joq. Qazir 100-ge jýyq otbasy kógildir otyndy eshqandaı qujatsyz tutynyp otyr. Osy ýaqytqa deıin birde-bir turǵyn gazǵa tólem tólegen joq, – deıdi D.Meńdeshov.
«Súıindik asyl tuqymdy qoı zaýyty» JShS basshylarynyń málimetinshe, jaıylymdyq jerge qatysty ahýal turǵyndar aıtqandaı emes. Sharýashylyq 2005 jyly birneshe gektar jerdi, byltyr sotpen 20 myń gektardy memleket ıeligine qaıtarǵan. Qazir 100-den asa adamdy jumyspen qamtyp otyr. Biraq aýyl turǵyndary bul ýájben kelispeıtinin bildirdi. Osyǵan baılanysty oblys ákimi daýǵa aınalǵan jer máselesin zerdeleý úshin óziniń orynbasary jetekshilik etetin arnaıy komıssııa qurýdyń qajettigine toqtaldy.
Súıindik aýylyndaǵy dárigerlik emhanada da problemalyq máseleler bar. Irgetasy 1977 jyly qalanǵan eski emhana ortalyq sý júıesine áli qosylmapty. Elektr jelisi tozyp tur. Hırýrg, bala dárigeri, zerthanashy, dárihana jumysyn úılestiretin farmasevt joq. Dárihana ashýǵa talpynǵan kásipkerdiń osy salada eńbek ótili bolýy kerek eken. Talap osyndaı.
Asan aýyldyq okrýginiń quramyndaǵy Úshtaǵan eldi mekeniniń turǵyndaryn qum kóshkini mazalaıdy. Ras, qum toqtatý jumysy júrip jatyr. Qazir birinshi kezeńge sáıkes 4,5 gektar jer ýchaskesinde qum toqtatý qolǵa alynǵan. Josparlanǵan jumystyń 40 paıyzy oryndalypty. Oǵan 19 mln 900 myń qarjy qaralǵan. Al ekinshi kezeńde 5,5 gektar jer ýchaskesinde úı irgesin kómkergen qumdy tejeý josparlanyp otyr. Bul úshin 2022-2023 jyldardyń bıýdjetinen qarjy bólý kózdelip otyr.
Turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, aýyl irgesindegi qum kóshkinin toqtatý úshin sekseýil egýdiń tıimdiligi zor. Sol sebepten qumǵa qarsy tótep beretin ósimdiktiń 12 myń danasy qazan-qarasha aıynda Qyzylorda oblysynan ákelinbek eken. Úshtaǵan aýylyn qumnan qorǵar osyndaı nátıjeli jumys 2023 jyldyń mamyr aıynda aıaqtalady.
– Shalǵaıdaǵy Asan, Súıindik aýyldyq okrýgterindegi kezek kúttirmeı sheshilýge tıis máselelermen tanystym. Mundaǵy birinshi másele – aýyz sý problemasy. Qazir bul ózekti máseleni sheshý úshin tıisti jumystar atqarylyp jatyr. Ekinshi másele – medısınanyń qoljetimdiligi. О́ıtkeni adam ómirinen qymbat baılyq joq. Densaýlyq – basty qundylyq. Sondyqtan jańa ambýlatorııalyq emhana salyp, ony jedel járdem kóligimen qamtý máselesin qarastyryp otyrmyz. Bul másele de kelesi jylǵa deıin sheshimin tabady. Taǵy bir ózekti másele – bolashaq urpaqtyń saýlyǵy. Balalar jyly aıasynda balalardyń ýaqytyn tıimdi ótkizý úshin úıirmeler ashyp, sport nysandaryn salý qajet. Bul bastamany qoldaımyn. Desek te, naqty jobany usynarda sanǵa emes, sapaǵa mán berýdi qalaımyn, – dedi Serik Shápkenov.
Alys aýyldardaǵy turǵyndardy aýyz sý máselesi alańdatqaly qashan? Turǵyndarǵa aýyz sýdy sý qubyrmen berý áli tolyq sheshilmegen. Oblys ákiminiń pikirinshe, Qoıandy toptyq sý qubyrymen 9 eldi mekendi túgel qamtý maqsatynda úshin 6 uńǵymany qazýǵa jobalyq-smetalyq qujattama jasaqtalypty. Endi jobany iske asyratyn merdiger anyqtalady. Qazir munda 1 uńǵyma tolyq, ekinshisi jartylaı jumys istep tur.
– Joldyń jaıy – kópten beri kóterilip kele jatqan másele. Ásirese qum kóshkinin toqtatýdy basty maqsat etip otyrmyz. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Bókeı ordasy aýdany arqyly Qurmanǵazyǵa kelgende osy jolmen júrdi. Bul jolǵa asfalt tóseý qıyn. Osyǵan baılanysty mınıstrdiń tapsyrmasymen oblystyq ákimdikte arnaıy mamandar toby jol salýdyń jańa tehnologııasyn zerdeleýdi qolǵa aldy. Shalǵaıdaǵy aýyldardyń áleýmettik problemasy birtindep sheshiledi, – dep túsindirdi S.Shápkenov.
Qurmanǵazy aýdanynyń ákimi Marat Mýrzıevtiń deregine qaraǵanda, Jalǵyzapan eldi mekeninde tıptik úlgidegi oıyn jáne fýtbol alańdaryn, Súıindik, Balqudyq, Asan aýyldarynda aýylishilik tas jol salý úshin jobalyq-smetalyq qujattama jasaqtalyp jatyr. Al byltyr Asan aýylynyń ishinde 5,9 shaqyrymdyq sý qubyryn júrgizý jumysy aıaqtalǵan. Bul sý qubyry «Qurmanǵazy sý arnasy» mekemesine senimgerlik basqarýǵa berilgen.
Úshtaǵan, Asan aýyldarynyń turǵyndary poshta bólimshesin qaıta ashýdy, mobıldi baılanystyń jaqsarǵanyn suraıdy. О́ıtkeni aýyldarda ınternet jelisi nashar. Balqudyq aýylynyń turǵyny Mansur Qýanyshálıevtiń aıtýynsha, eldi mekender elektr jaryǵyn Reseı Federasııasynan alyp otyr.
– Shekara shebindegi aýyldardy meken etken turǵyndardyń sheshilmegen máselesi kóp. Bizge elektr jaryǵy Reseı Federasııasyndaǵy Basqunshaq qalasynan kelip tur. Elimiz táýelsizdik alǵaly 30 jyldan asty. Osy kezeńde bul eldi mekenderdi otandyq elektr energııasymen qamtýǵa bolatyn edi ǵoı, – deıdi M.Qýanyshálıev.
Onyń aıtýynsha, turǵyndar hırýrgııalyq aýrýlardy emdetý úshin Astrahan oblysynyń Qarabaıly qalasyndaǵy aýrýhanaǵa qaralýǵa májbúr. Kórshi eldegi aýrýhanaǵa baryp-kelý, dárigerlerge qaralý úshin qomaqty qarjy qajet. Mine, osyndaı máseleler áli sheshimin tappaı, kórshi eldiń energııasyna, dárigerlerine táýeldi bolyp otyr. О́zge elge táýeldilikten qutylý úshin shalǵaıdaǵy eldi mekenderge elektr jelisi aýdan ortalyǵynan tartylýǵa tıis. Syrqat jandar úshin Asan, Azǵyr, Súıindik aýyldyq okrýgterine ortaq perzenthanasy bar aýrýhana ashý qajet. Taǵy bir másele – Azǵyr aýyldyq okrýginiń ortalyǵy Balqudyq aýylynan órt sóndirý deposyn ashý.
Bıylǵy tamyzda Balqudyq aýylynda zonaldyq veterınarııa zerthanasy qaıtadan iske qosylypty. Munda 10 veterınar juqpaly aýrýlardy anyqtaý úshin serologııalyq ádispen dıagnostıkalyq zertteý jumystary júrgizedi. Biraq veterınarlarǵa qyzmettik kólik qajet.
Atyraý oblysy
