Úshinshi megapolıstiń óndiris aýqymy

Spıkerdiń málimdeýinshe, byltyr bıznesti damytý, halyqty kásipkerlik salasy boıynsha aqparattandyrý baǵy­tynda «Bızneske arnalǵan úkimet» ortalyǵy ashylǵan. Atalǵan mekemede bıznesti qoldaýǵa arnalǵan túrli mem­lekettik baǵdarlamalardy túsindirý, kelý­shilerge bıznesti jańadan qalaı bas­taý kerektigin úıretý, jol silteý boıyn­sha servıstik qyzmetter kórsetilip, ke­­ńester beriledi. Jyl basynan beri bul ortalyqta Shymkent qalasynyń 5 myńnan asa turǵynyna aqparattyq qoldaý men qyzmet usynyldy. Keńes berýmen birge kásipkerlikpen aınalysýǵa den qoıǵan azamattarǵa bıznes-jos­par da jazyp beredi. Basqarma aldaǵy ýaqytta ortalyqtyń múmkindigin keńeıtý maqsatynda qalanyń ár aýdanynan «Bızneske arnalǵan úkimet» mekemesin qurýdy uıǵaryp, ony qalaı iske asyrý joldaryn qarastyryp jatyr. Sebebi sol kezde kásipkerlik bastamasyna servıstik qoldaý tabý adamdarǵa qoljetimdi bola túser edi. Kez kelgen saýalmen jaqyn mań­­daǵy ortalyqqa baryp, ózine kerekti keńes alyp, bızneske qatysty máselesin ońaı ári tez sheshe alady.

Kásipkerlikti qoldaýǵa memleketten jyl saıyn qyrýar qarjy bólinip jatyr. Sonyń ishinde Shymkent qalasy­nyń alar úlesi orasan. Osy arqyly kásipkerlik salasy jandanyp, ekono­mıkanyń aıaqqa nyq turýyna, órkendep alǵa jyljýyna zor septigin tıgizip otyr.

Memleket basshysy Joldaýda jas­tardyń kásip bastaýy úshin 2,5 paıyzben nesıe berip qoldaıtynyn aıtqan bolatyn. Osyǵan baılanysty Shymkentte bul jumystar byltyrdan beri júzege asyp keledi. Aıtalyq, ótken jyly qanatqaqty joba retinde «Men kásipker bolamyn» atty jergilikti baǵdarlama qabyldanǵan. Bul joba qaladaǵy 29 jasqa deıingi jas­tar men áıelderge kásipkerlik bastamalaryn qoldaý maqsatynda qolǵa alynǵan. «Men kásipker bolamyn» – baǵdarlama retinde qabyldanǵan jergilikti óńirlik is-sharalar jospary. Osy jobanyń aıasynda bıýdjetten 1 mlrd teńgege deıin qarjy bólinip, 763 mln teńgege 79 bıznes joba qoldaý tapty. Endigi jerde bas­qarma Prezıdent Joldaýyndaǵy tapsyrlamalardy oryndaý maqsatynda «Men kásipker bolamyn» jobasy aıasyndaǵy qarjy kólemin 10 mln-nan 30 mln teńgege ulǵaı­týdy jáne jastardyń kásipkerlik bas­ta­malaryna qoldaý bildiretin taǵy bir arnaıy baǵdarlama qabyldaýdy oılastyryp jatyr.

Memlekettiń júzege asyryp jatqan ekonomıkalyq saıasatynyń nátıjesinde, búginde otandyq ónimder shyǵaratyn zaýyt-fabrıkalardyń sany kóbeıgen. Bul turǵydan alǵanda qazirgi jaǵdaı men burynǵy ahýaldy salystyrýǵa bolmaıdy. Qazir jumys istep jatqan, endi bastaǵaly júrgen kásipkerlerge memleket barynsha qolaıly jaǵdaı jasap berip otyr. Mysaly, bıyldyń ózinde Shymkent qalasyna shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa 15,7 mlrd teńge qarjy bólingen. Bul, árıne, úlken qarajat. Sebebi munyń aldynda bıznesti órkendetýge memleket tarapynan 5-6 mlrd teńge qaralyp kelgen eken. Bólingen qarjy – nesıe emes. Bul qarajat – nesıe paıyzyn sýbsıdııalaýǵa, máselen, 16 paıyzben berilgen nesıe somasyn 6 paıyzǵa deıin memleket esebinen óteý úshin jáne nesıe alarda kepilzaty jetpeı jatsa, kepildik ornyna jumsalatyn kepilmúlik retinde qaralǵan qarjylar. Ári atalǵan qomaqty qarajat – «Bıznestiń jol kartasy-2025», «Qarapaıym zattar ekonomıkasy», «Kásipkerlikti damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasy» aıasynda bólinip jatqan qoldaý sharasyndaǵy qarjynyń bir túri. Búgingi tańda joǵaryda kórsetilgen qarajattyń 8 mlrd teńgesine 2 150 joba qarjylaı naqty qoldaý tapty. Osynaý qarjylaı kómektiń áleýmettik oń áseri de orasan zor. Sebebi árbir jobanyń artynda qanshama adam ózine jumys taýyp, ózin jáne otbasyn asyraýǵa múmkindik alyp otyr. Ár jobada orta eseppen 3 adam eńbekpen qamtylady dep eseptesek, sonda 6-7 myń adam memlekettik kómek arqyly ózin-ózi asyraıtyn shamaǵa jetedi.

Qalada kásipkerlik sýbektileriniń sany da jyldan jylǵa ulǵaıyp jatyr. Dúnıejúzilik pandemııaǵa baılanysty bıznes ókilderiniń sany 68 myńǵa deıin azaıyp ketken edi. Alaıda shekteýlerdiń alynyp tastaýyna oraı shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany bıyl kúrt joǵarylap 91 myńǵa jetti. Muny memleket tarapynan kórsetilip jatqan, ásirese pandemııadan zardap shekken kásip­kerlerge usynylǵan keń aýqymdy qoldaýdyń jemisi dep túsingen abzal. Búginde saýda-sattyq nemese óndiris sala­sy bolsyn, barlyǵyna da memlekettik kómek jetkilikti deńgeıde kórsetilip jatyr.

Statıstıkalyq derek boıynsha Shym­kent qalasynda búgingi tańda jalpy 757-den astam ónerkásip oryndary bar. Olardyń barlyǵy da shaǵyn jáne orta bıznes nysandary bolyp esepteledi. Al onyń ekonomıkadaǵy jalpy óńirlik úlesi 42 paıyzdy qurap otyr. Bul – respýblıkanyń úshinshi megapolısinde ónerkásiptiń damyp kele jatqanynyń, qala ózinshe jeke tabys tabý jolynda ilgeri qaraı qadam basyp kele jatqanynyń jarqyn mysaly. Osy rette jergilikti ákimdik shaǵyn jáne orta bıznestiń jalpy óńirlik ónimdegi úlesin 50 paıyzǵa deıin jetkizýdi aldyna meje etip qoıyp otyr.

Shymkent qalasynda óndiris salasy­nyń maqtanyshy bolǵan tórt ónerkásiptik alań bar. 743 gektar jerge osy tórt ın­dýs­trıaldy aımaq ornalasqan. Ol jerge memleket esebinen gaz, jaryq, sý, jalpy, barlyq ınfraqurylymy tegin júrgi­zilgen. Sondyqtan kásipker úshin osy ındýstrıal­dy aımaqtarda bıznes jobasyn júrgizý óte tıimdi. О́tken jylmen salystyrǵanda bıyl ónerkásip, ınves­tısııa, shaǵyn jáne orta bıznes, bólshek saýda sekildi saýda-ekonomıkalyq barlyq kórsetkish oń dınamıkasyn kórsetip, joǵary ósimmen kele jatyr. Bul – álbette, búkil elde júrgizilip jatqan ekonomıkalyq saıasattyń jáne jergilikti ákimdiktiń tıisti tapsyrmalardy tııanaqty oryndaý arqyly múmkin bolǵan nátıjeler. Al joǵaryda atalǵan tórt ındýstrıaldy aımaqta búgingi tańda 195 joba 315 mlrd teńgege iske asyrylyp keledi. 2010-2015 jyldary salynǵan alǵashqy óndiristik alańdar qazir kásiporyndarmen tolyp qaldy. Endi buǵan qosymsha taǵy birneshe ındýstrıaldy aımaq ashýǵa jergilikti ákimdik kúsh salyp jatyr. Ol – «Juldyz», «Bozaryq» agroındýstrıaldy aımaǵy, Qazaqstanda alǵash ret paıda bolǵan jeke menshik «Standart» óndiristik alańy. Bul jeke menshik ındýstrıaldy aımaq baıaǵy qorǵasyn zaýytynyń ornynan boı kóterip jatyr. Ondaǵy qorǵasyn qaldyqtary tolyq tazalandy. Jáne soń­ǵysy, burynǵy «Ońtústik» arnaıy eko­nomıkalyq aımaǵynyń janynan 200 gektar jerge qosymsha taǵy 175 gektar jer qosylmaqshy. Budan bólek, qalada taǵy «Tassaı» ındýstrıaldy jáne áýejaı mańyndaǵy kólik-logıstıkalyq aımaǵy bar. Máselen, búgingi tańda «Juldyzda» 23 jobany júzege asyrý maqsatynda zaýyt-fabrıkalardyń qurylysy bastaldy. Bir ereksheligi, ındýstrıaldy aımaqta jer bir jyl merzimge beriledi. Osy ýaqyt aralyǵynda kásipker ol jerde zaýyt salyp, jer ýchaskesin óz maqsatyna saı paı­dalanyp úlgerýi qajet. О́z kezeginde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń ındýs­trıaldy aımaqtan bir artyqshylyǵy, onda tórt qosymsha jeńildik qarastyrylǵan. Birinshisi, zaýyt-fabrıka ǵımaratyna eshqandaı salyq tólenbeıdi. Sonymen birge korporatıvti tabys salyǵy jáne shetelden taýar ákelgeni úshin eksporttyq baj salyǵy ustalmaıdy. Biraq bul jeńildikter barlyq taýarǵa emes, belgili bir ónimderge ǵana qatysty júredi. Shym­kenttegi jaǵdaıda ol kóbinese je­ńil ónerkásip shıkizaty men taýarlaryna qatysty. О́ıtkeni o bastaǵy jospar boıynsha megapolıste toqyma klasterin qalyptastyrý maqsaty turdy. Jáne búginde sol jospar sátti júzege asyp keledi. О́ıtkeni «Ońtústik» arnaıy eko­no­mıkalyq aımaǵynda Shymkent qana emes, búkil elge tanymal jáne eks­porttyq áleýeti ósip kele jatqan kilem men kilem ónimderi jáne sapaly, ártúrli shulyq óndiriledi. Aıtqandaı, kilem shyǵaratyn «Bal tekstıl» fabrıkasy búginde Qazaqstandaǵy kilem toqıtyn birden-bir fabrıka sanalady. Sonymen birge sapasy myqty bolǵan soń qazir ekiniń biri «Álem-BT» kompanııa­sy toqyǵan otandyq shulyqtardy kıe bas­tady. Budan bólek, «Ońtústik» ındýstrıaldy aımaǵynda «Fırma Dana» kompanııasy búkil esik-terezelerdiń áınegin óndiredi. Alıýmınıı qutylar shyǵaratyn joba da búkil el, tipti Ortalyq Azııa aýmaǵy boıynsha biregeı zaýyt bolyp sanalady. О́ıtkeni túrli gazdalǵan sýsyndarǵa arnap shyǵarylǵan alıýmınıı qutylar buryn-sońdy Ortalyq Azııa memleketteriniń birde-birinde óndirilmegen. Kúndelikti turmysta paıdalanatyn shyny quty­­lardyń barlyǵy da «Evrokrıstall» kásip­ornynda shyǵarylady. Tizbekteı bersek, Shymkentte óndirilip jatqan ma­ńyzdy taýarlar sany óte kóp. Máselen, búginde qalanyń medısına salasynda qoldanatyn búkil ınelerdi «Ekofarm» kompanııasy qamtamasyz etip otyr. Kún­delikti dastarqanǵa qoıylatyn tátti kámpıt-kúlshelerdi «Nurtaý dıstrıbıýshn» óndiredi.

Aıta ketý kerek, búgingi tańda negizgi mem­lekettik baǵdarlamalar «Kásip­ker­likti damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasyna» biriktirilgen. Atalǵan ulttyq joba aıasynda paıyzdyq mól­sherlemeni sýbsıdııalaý, memleket atynan bankterge kepildendirý berý, zaýyt-fabrıkalar aýmaǵyna tegin ınfraqurylymdar tartý, kásipkerlerge qarjylaı emes kómek berý, ıaǵnı oqytý, servıstik qyzmetter uıym­dastyrý jáne qaıtarymsyz grant usyný tetikteri qarastyrylǵan.

Sondaı-aq basqarma jergilikti is-sharalar jospary retinde qabyldanǵan «Isker qala» baǵdarlamasyn byltyrdan beri iske qosty.

«Baǵdarlamanyń atyn «Isker qala» dep qoıýymyzdyń ózindik máni bar. Sebebi shymkenttikterdiń kópshiligi bolmysy­nan isker, jeke bızneske beıim bolyp keledi. Baǵdarlamany osylaı dep ataýymyzdyń syry da osynda. Qudaıǵa shúkir, qalada qolynan is keletin azamattar óte kóp. Máselen, aǵash ustasy sekildi ártúrli kásip­pen aınalysatyn azamattardyń kópshiligi, qarap otyrsaq, bireýlerdiń ǵımaratyn qymbatqa jaldaýǵa májbúr nemese jer­tóle sekildi tar jerlerde qınalsa da kóndigip jumys isteıdi. О́zderi de jaǵdaı­lary týraly aıtqanda birinshi kezekte tıisti orynnyń joqtyǵyna sham­danady. Alaıda megapolıste qara­jattyń joqtyǵynan basqa da sebepterge baılanys­ty jumysy toqtap bos turǵan kásiporyn ǵımarattary jeterlik. Osylardy taldaı kele, nege eki jaqqa da birdeı tıimdi tásildi qoldanbasqa degen oı keldi. Iаǵnı bos turǵan ǵımarat ıesine arendasyn tólep, qarjylaı paıda ákelsek, ekinshi jaǵynan qysylyp tar jerde is jasap júrgen kásipkerge keń, jaıly oryn qarastyryp beremiz. Osylaısha, ınfraqurylymy daıyn kásiporyn ǵımaratyn taýyp, ár sharshy metrin myń teńgeden arendaǵa berýge jáne onyń baǵasyn kóterip jibermeýge aldyn ala kelisip aldyq. Al kásipkerge beretin kómegimiz, aıaqqa turyp alǵansha alǵashqy jyly jaldaý qunynyń 75 paıy­zyn, ekinshi jyly 50 paıyzyn, úshinshi jyly 25 paıyzyn biz, ıaǵnı basqarma ótep beretin boldy. Osy ıdeıamyzǵa jergilikti ákimdik tarapy úlken qyzyǵýshylyq tanytyp, qoldaý bildirdi. Byltyr qanatqaqty rejim retinde osy baǵdarlamany iske asyryp kórdik. Biraz kásipker kelisim berip, qazir Silkway kásipornynda shaǵyn oryndardy jalǵa alyp, jumystaryn istep jatyr. Bıyl taǵy eki óndiristik alańdy osy baǵdarlama aıasynda jalǵa alyp kórgimiz keledi. Silkway óndiris ornynda on shaqty kásipker bar kásibin iske asyryp jatqan. Árqaısysynyń jaldap otyrǵan aýdan kólemi de ártúrli. Kásipkerlerge osyndaı jaǵdaı jasalǵan eken, endeshe, olar da óz taraptarynan memleketke paıdasyn tıgizýi kerek. Al olardan talap etiletini, jalǵa alǵan aýdan kólemine qaraı jumys oryndarynyń sanyn da kóbeıtýleri qajet. Máselen, 100 sharshy metrge 1-2 adam, 100-200 sharshy metrge 3-4 adam jumysqa qabyldanýy kerek. Osy rette, shaǵyn bıznes ókilderine qarjylaı qoldaý mehanızmin de usynyp otyrmyz. Iаǵnı qajetti qural-saımandar men qurylǵylar satyp alyp, ustahanasyn jabdyqtaýǵa jyldyq 2 paıyz mólsherlememen 50 mln teńgege deıin nesıe alýǵa múmkindik qarastyryp berdik. Biraq bul qoldaý sharasy tek óndiristik alańda jumys isteıtin kásipkerlerge ǵana qatysty nárse», dedi qalalyq kásipkerlik jáne ındýstrıaldy-ınnovasııalyq damý basqar­masynyń basshysy Bereke Dúısebekov.

Osy tusta aıta ketken jón, joǵaryda atalǵan «Men kásipker bolamyn» is-shara­lar jospary jergilikti «Isker qala» baǵdarlamasyna biriktirilipti. Osynyń aıasynda jastar men áıelder kásipkerligin qoldaýǵa 10 mln teńgege deıin salalyq shekteýsiz 1%-dyq nesıeler beriledi. Jáne óndiristik alańdardyń rezıdentterine 50 mln teńgege deıin 2%-dyq jeńildikpen jobalardy nesıeleý qarastyrylǵan. Osy maqsatqa oraı «Damý» Kásipkerlikti damytý qory» AQ-men birlesip 2022 jylǵa shaǵyn jobalardy nesıelendirýge 800 mln teńge, al paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýǵa 60 mln teńge bólingen.

Atalǵan jergilikti baǵdarlamaǵa búgin­de ózge óńirlerden de qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandar kóp eken. Olar da osylaısha kásipkerlikti damytýdyń tyń tásilin qolǵa alyp, bıznesin keńeıte almaı, kási­bin dóńgelete almaı júrgen jandarǵa qol ushyn sozǵysy keledi.

Sonymen birge byltyr «Tassaı» ındýstrıaldy aımaǵynda «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda bir joba iske qosyldy. Ol kásiporynda búginde qurylys jumystaryna, kúndelikti turmysqa qajetti arba, sylaqqa arnalǵan ojaý, kúrek, ketpen, kirjaıǵysh, saty sekildi qarapaıym qural-saımandar shy­ǵarylady. Kıim útikteıtin quralǵa deıin jasaıtyn bul zaýyt endi sol útiktiń ózin de jasap shyǵarýdy josparlap otyr. О́z kezeginde «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa Shymkent qalasyna memleket qazy­nasy­nan 3,9 mlrd teńge qarajat bólin­gen. So­nyń búgingi tańda 1,1 mlrd teńgesiniń ıgiligin kásipkerler kórip otyr. Sondaı-aq atalǵan baǵdarlama boıynsha 74 joba qarjylaı qoldaý tapty. Ekinshi deńgeıli banktiń qaraýynda jatqan basqa da jobalar bar. Sondyqtan jyl sońyna qaraı baǵdarlama aıasynda qarjylaı kómekke ıe bolǵan jobalar sany áli arta túsedi.

Endigi jerde kásipkerlik salasy bo­ıyn­sha atqarylǵan jumystardyń bıylǵy 7 aılyq qorytyndysynyń nátıjelerine nazar aýdarsaq, esepti kezeńde 507,6 mlrd teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirilgen. Qala ekonomıkasyna 219,1 mlrd teńge ınves­­tısııa tartylǵan. Investısııa kóle­mi ótken jylmen salystyrǵanda 28,6 paıyzǵa artyp otyr. 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan óńirlik damý josparyndaǵy nysanaly ındıkatorlardyń oryndalý barysy kórsetkendeı, óńdeý óner­ká­sibindegi óndiris kólemi 445,2 mlrd teńgeni quraǵan. Sonymen qatar 2022-2026 jyldarǵa arnalyp jalpy quny 1,9 trln teńgeni quraıtyn 20 myńnan asa jańa jumys ornynyń ashylýy kózdeıtin 300 ınvestısııalyq jobanyń pýly jasaqtalǵan. Onyń ishinde jospar boıynsha 2022 jyly 165 mlrd teńgege 50 ınvestısııalyq joba júzege asy­rylýǵa tıis. Sondaı-aq bıyl 52,8 mlrd teńgege 1 myńnan asa jańa jumys ornyn qamtamasyz etetin 16 ınvestısııalyq jobany iske qosý jospary tur. Osy rette búgingi tańǵa deıin 28,6 mlrd teńgeniń 5 ınvestısııalyq jobasy iske asyryldy. Sonyń nátıjesinde, 465 jańa jumys oryndary quryldy.

Shymkent qalasyndaǵy óndiristik alańdardy, ıaǵnı ındýstrıaldy aımaq­tardy qurýǵa memleket tarapynan 17,8 mlrd teńge jumsalsa, osy ýaqytqa deıin óndi­ristik aımaqtardaǵy ónim óndirý­shiler­den 36 mlrd teńge salyq tústi. Bas­qar­ma keltirgen resmı derek boıynsha shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda jumys­pen qamtylǵandar sany 179,9 myń adamǵa jetip otyr. Kásipkerlikke qatysty ózge de málimetterge kóz júgirtsek, «Bız­­nes­tiń jol kartasy-2025» bıznesti qol­daý men damytýdyń memlekettik baǵdar­lamasy sheńberinde 2022 jylǵa qazy­nadan 9,4 mlrd teńge bólingen. Búgingi tańda atal­ǵan baǵdarlamaǵa qatys­qan 1 860 jo­baǵa 4 603 mln teńge somasynda qoldaý kór­setildi.

Sonymen qatar 2022 jylǵa bekitilgen ındıkatorlardy oryndaý maqsatynda «PetroQazaqstan Oıl Prodakts» JShS, «Hımfarm» AQ, «Shymkentsement» AQ, «Zerde-Keramıka» JShS, «Bal Teks­tıl» JShS, «Karlskrona LC AB» JShS sekildi iri kásiporyndar ózderiniń óndiris júıesine sıfrlyq tehnologııalardy engizdi. О́nim shyǵarýda keleshe­kte sıfrlyq tehnologııalarǵa ıek artqysy keletin jáne sol jolda tıisti jumystar atqaryp jatqan kásiporyndar qatarynda búginde «Rahat-Shymkent» JShS, «Barys 2007» JShS, «Shymkentmaı» AQ, «Gaýhar» tigin fabrıkasy» JShS, «Shymkentdorstroı» О́K» JShS, «Shymkent Temir» JShS, «Kazmedpribor holding» JShS jáne «Asia trafo» JShS sııaq­ty kompanııalar bar.

ShYMKENT