Dástúrli Ǵylym akademııamyz – ǵylymı zertteý ınstıtýttaryn biriktiretin, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaratyn ortalyq edi. Sol qurylym obektıvti-sýbektıvti sebepten taraýǵa májbúr boldy. Biraq negizgi ǵylymı mekemeler júıesi saqtaldy. Iаǵnı ǵylymı ınstıtýttar əli de bar. Olar Bilim jəne ǵylym mınıstrliginiń qaramaǵyna berildi. Úkimet osy ınstıtýttarda jasalatyn ǵylymı jumystardyń baǵdarlamasyna qarajat bóledi. Sol baǵdarlama sheńberinde jumys júrgizip kele jatyrmyz. Ərıne, ǵylymı mekemeni sol ǵylymmen aınalysqan, ony tereń meńgergen adamnyń basqarǵany jón. О́ıtkeni olar ǵylymı zertteý jumystaryn uıymdastyrý, jasalý joldaryn biledi. Qandaı sapada oryndalǵanyn da teksere alady. Kóp jyldan beri qalyptasqan júıe ózin aqtaǵany álemge málim. Burynǵy odaq kóleminde azattyq alǵan elderde sol qalpynda saqtalǵanyn aıta ketkim keledi. Bizdiń eldiń sol kezdegi basshylyǵy ony qajet dep tappady. Oǵan ister amal bar ma? Sondyqtan da Akademııanyń qoǵamdyq negizde qurylǵan klýb ispettes etip jasalǵany shymbaıymyzǵa batady. Əıtpese, akademıkterdiń aty da, statýsy da sol qalpynda saqtaldy.
Burynǵy akademııanyń músheleri eki satyly-tyn: akademııanyń tolyq múshesi (akademıgi), sosyn korrespondent-músheleri. Endi ol qoǵamdyq negizde qaıta qurylǵannan keıin Quryltaı jıylysy ótti. Kez kelgen qoǵamdyq uıymdy quratyn da, jabatyn da sol – Quryltaı. Osy jıynda akademııanyń burynǵy korrespondent-músheleri: «Biz de osy akademııanyń múshelerimiz. Quryltaıda eldiń bəri teń. Sondyqtan da teń quqyqty túrde jańa akademııa quramyz» degen talap qoıǵan soń, Quryltaı olardy da «Akademııanyń tolyq múshesi» dep jarııalady. El arasynda «Akademıkter kóbeıip ketti» dep kúdikpen qaraıtyndar bar. Buryn akademııanyń 40-tan asa akademıgi, 100-den asa korrespondent-múshesi bar edi. Qazir ekeýiniń basyn qosqanda 150-deı akademık bar. Bul – Qazaqstan sekildi respýblıka úshin onsha kóp emes.
Eger basqa eldermen salystyra aıtsaq, kórshi О́zbekstanda eki satyly akademııa joıyldy. Qyrǵyzstanda eki satyly akademııa saqtalǵanymen, olarda da akademıkterdiń sany bizden az emes. Anaý alaqandaı ǵana Baltyq jaǵalaýy elderiniń ərqaısysynda 200-300 akademık bar. Onyń ústine, akademııaǵa beriletin vakansııanyń ózi kóp bolmaǵandyqtan, ər ǵylym salasynda eńbegi sińgen úlken ǵalymdardyń ózi talaı jyldar boıy korrespondent-múshe mártebesinde júrdi. Sondyqtan da olardyń akademık bolýyna narazy bolý qısynǵa kelmes.
Mine, osylardyń esebinen jastarǵa oryn berip, korrespondent-múshelerdiń qataryn toltyrýǵa bolady. Meniń qatty oılanǵanym – bizben Aýyl sharýashylyǵy akademııasyn qosqany. Bul – klassıkalyq ǵylymǵa tompaqtaý. Bizdi ol akademııaǵa qosqany jóninde eshqandaı qaýly da, Úkimettiń sheshimi de joq. О́ıtkeni Aýyl sharýashylyǵy akademııasy – salalyq akademııa. Al Ulttyq akademııany salalyq akademııaǵa qosyp jibergendikten, Qanysh Sátbaev negizin qalaǵan akademııany túsinde kórmegen akademıkter paıda bola qaldy. Sol salalyq akademııaǵa kezdeısoq korrespondent-múshe bolǵandar az emes edi. Bul jaǵdaı qazirgi akademııada zańdyq turǵydan pysyqtaıtyn máseleler bar ekenin kórsetedi.
Akademııanyń hal-ahýaly məz emes. Barlyǵy qarajatqa kelip tireledi. «Qoǵamdyq uıymdarǵa qarjy berilmesin» degen Úkimettiń zańy bar. Qazir qoǵamdyq negizdegi Jazýshylar, Sýretshiler, Kompozıtorlar odaqtary kúıredi. Ulttyq teatrdy da Úkimet qamqorlyǵynan alyp tastadyq. Bul – bizdiń ulttyq mədenıetimizdiń damýyna úlken syn. Ulttyń bolashaǵy, bilimi men ǵylymy, mədenıeti úshin durys oılastyrylmaǵan sheshim – orny tolmas olqylyq dep oılaımyn. Erte me, kesh pe, túbi biz osy kemshilikterdi túzeýge oralamyz. Olardyń orny úńireıip qalǵanyn, hal-ahýaly júdegenin sol kezde sezemiz.
Biz shaý tartsaq ta, osy akademııanyń nanyn jegennen keıin, azdy-kópti qamqorlyǵyn kórgennen soń jumys istep júrmiz. Bir kezde eń tabysty adamdar – akademıkter bolatyn. Aıyna myń somnan asyryp alǵan kezderimiz boldy. Ol tusta Ortalyq komıtettiń hatshysy 500 som alatyn. Al qazir ǵylym salasynda júrgen ǵalymdar eń tómengi jalaqy alady. Qazirgi tıyn-teben tóleıtin akademııada jas urpaq ǵylymmen aınalysa ma! Erteń akademııany qaıta quratyn bolsaq, onda mamandardy qaıdan tabamyz?
Gýmanıtarlyq ǵylymnyń moınynda aýyr da jaýapty júk bar. Mysaly, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty osy baǵytta jumys istep jatyr. Jalpy, qazaq ədebıetiniń arǵy-bergi tarıhynda qanshama aqtańdaqtar boldy. Folklordyń ózinde qanshama shyǵarmalar atalmaı qalyp júrdi. Ədebıet tarıhyn júıeleý kezeńinde de tilimizdi tistep qalyp júrdik. Təýelsizdik alǵan jyldar ishinde biraz zertteýler júrgizip, búkil ádebıet tarıhyna qaıta qaradyq. Jeke monografııalyq eńbekter men ujymdyq ǵylymı eńbekter jaryqqa shyqty. Alash kezeńine qatysty muralardy qaıta qoparyp, arystarymyzdyń jazǵandaryn shyǵaryp jatyrmyz. Olar týraly zertteýler jarııalandy. Endi osylardyń basyn qosyp, qazaq ədebıetiniń on tomdyq tarıhyn jasaýdy qolǵa alýymyz – zor beles, azattyqtyń asyl muraty. Ər bólim ózderine bekitilgen dəýirdi zerttep, solardyń tarıhyn daıyndap shyqty. Mysaly, biz Keńes dəýirindegi ədebıetti úsh tom etip daıyndadyq. Ras, Keńes ədebıeti ıdeologııanyń yqpalynda boldy, biraq ol – ədebıetimizdiń ósken dəýiri. HH ǵasyrdyń basyndaǵy ədebıettiń de óz dərejesi, keıingige irgetas bolǵan áseri bar.
Jańa dáýir álemdik jańashyldyqty ákelip, mədenı damýymyzǵa dúmpý berdi. Jańa janrlar týdy. Qazaq ədebıetiniń jıyrmasynshy jyldar ishinde Júsipbek Aımaýytulynyń «Aqbilek», «Qartqoja» sııaqty eýropalyq úlgidegi romandardy jazýǵa qoly jetti. Sońynan Muhtar, Səbıt, Ǵabıt, Ǵabıdender shyqty. Sóıtip, bizdiń ədebıetimiz dúnıejúzilik dərejege kóterilip ketti. Sóıte tura, oǵan sol zamannyń, ıdeologııanyń oń əseri bolǵanyn aıtpaı otyra almaımyz. Ədebıet halyq ómiriniń shyndyǵy ǵoı. Halyqtyń osy ǵumyryn tarıhtan syzyp tastaýǵa bolmaıdy. Biz 70 jyl boıy sol keńestik júıege qyzmet jasadyq. Sol dəýirdiń shyndyǵy men sol dəýirdiń adamdaryn beıneleıtin shyǵarmalardy ədil baǵalaýymyz qajet. Onyń ústine, keńestik ıdeologııanyń usynǵan taqyryptary boldy. Ondaı shyǵarmalar kóbinese taqyrybymen ótip júrdi. Kórkemdik jetistikke jete alǵan joq.
Ádebıet qazynasyn, aqyn-jazýshylardy biz ulttyń kórkemdik oıy, izdenisi men talǵamy retinde zerttep-zerdeleımiz.
Biz jańa jaǵdaıda da ǵylymdy basqarý júıesine erekshe kóńil bólýimiz kerek. Akademııanyń qoǵamdyq mártebesine baılanysty bir ortalyqqa baǵyndyrylǵan burynǵy basqarý júıesi ydyrady. Qazir ǵylymdy basqarýdyń jaýapkershiligin kimnen suraıtynymyzdy bilmeımiz. Ár ınstıtýt, joǵary mektep ǵylymy ózi «basqaryp», bitken jumysy týraly esep qana jazady. Ol mınıstrliktiń qorjynyna túsedi de, iske tigiledi. Onyń sapasy, ǵylymı baǵdarlama qalaı ıgerildi, jańalyǵy bar ma, joq pa – saraptalyp, talqyǵa túsip jatpaıdy. Buryn mundaı baqylaýdy akademııa tóralqasy, ǵylym salalary boıynsha qurylǵan bólimsheler jazylý ústinde úzbeı qadaǵalap, baǵdarlama oryndalǵannan keıin jan-jaqty taldaýǵa salatyn. Sodan beri ǵylymdy basqarý men baqylaýdyń jańa joldaryn áli de taba almaı kelemiz. Keıbir ǵylym salalary boıynsha qurylǵan ortalyqtar bul isti meńgere almaǵan qalypta tarap jatyr.
Ǵylym – qoǵamdyq sananyń ózindik erekshelikteri mol eń bir kúrdeli salasy. Ony ǵylymnyń qara jumysyn atqarǵan, problemalary men ishki qyry men syryn jaqsy biletin, ony tereń túsinetin adamdar ǵana basqara alady. Ol sheneýniktik basqarýdy kótere almaıdy. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylym júıesine ishteı kire almaı, odan ylǵı da syrt qalatyn sebebi de osynda.
Ǵylymdy reformalaýǵa qatysty ótken jyldary «Ulttyq ǵylymı keńester qurý» qajettigi aıtyldy. Bular ǵylymdy basqarýdyń «kóp satyly júıesin meńgerip, bıýrokrattyqty joıýǵa kómektesedi» dep kórsetti. Keńes sheshimderi jetekshi ǵalymdardyń ustanymyn belgileıtini, ǵylymı baǵdarlamanyń artyqshylyǵyn aıqyndaýmen birge qarjylandyrýdy da sheshetini basa aıtyldy. Alaıda keshikpeı osy sóz jumsaryp, taǵy da «jaýapty organǵa» baǵyndyryldy. Jalpy ǵylymdy bıýrokratııalandyrmaı, ǵylymı qurylymǵa senip tapsyratyn kez áldeqashan keldi.
Taǵy bir ózekti másele – ǵylymı mamandar daıarlaý haqynda. Buryn bul másele kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵaý jolymen sheshilip keldi. Qazir Qazaqstanda mundaı qorǵaýlar mólsherden tys kóbeıip ketkendikten, ol júıe joıylyp, eýropalyq júıe – magıstr, fılosofııa doktory (RhD) ataǵyn qorǵaý endi. Biz Bilim mınıstrliginiń bul saladaǵy pozısııasyn jaqsy túsinemiz. Tolyp ketken ataqqumarlardyń jolyn kesý kerek. Biraq biz osyǵan qalaı jetkenimiz jaıly oılanýǵa tıispiz ǵoı. Sonyń qanshasy ǵylym kadrlary, qanshasy bıliktegi adamdar, qanshasy bıznestegiler – osyǵan taldaý jasaldy ma? Endeshe, mundaı sheshim onsyz da az qorǵalyp jatqan ǵylym adamdarynyń jolyn kesý bolyp tabylmaı ma? Álemdik deńgeıde magıstrlik, RhD dıssertasııalaryn qorǵaý áli de qalyptaspaǵan jaǵdaıda qazirgi ǵylymı jumystardyń syn kótermeıtinin kóre otyryp, biz qalaı tynysh otyra alamyz? Eldik, kásibı namysymyz qaıda? Ǵylymnyń keleshegi ne bolady? Álde ǵylymdy taza jabamyz ba? Keshegi ǵylym adamdarynyń ornyn shala qorǵaǵan magıstr men RhD doktory (buryn ǵylym kandıdatyna teńeıtinbiz) basa ala ma?
Múmkin bolsa, taza ǵylym júıesinde, ǵylymı zertteý ınstıtýttary men joǵary mektepterde isteıtin adamdar úshin dástúrli dıssertasııa qorǵaý sekildi talap engizgen durys.
Halyq arasynda ǵalymdarǵa qatysty taraı bastaǵan ósek-aıańdy tyıý úshin sapalanýdy birinshi kezekke qoıǵan shart. Jasyryp ne kerek, bılik basshylary, Parlament músheleri, mınıstrler, ákimder túgel qorǵap bitti. Bılik júıesinde qyzmet isteıtin adamdardyń qalaı qorǵaǵanyn zertteý de – ózekti taqyryp, bálkim zań men tártip taqyryby. Baıaǵyda Ázerbaıjan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń 1-hatshysy Ahýndov degen kisi boldy. Sol medısınadan doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan kezde bir qarsylasy: «Medısınada eksperıment jasaýdyń ózine 4-5 jyl ýaqyt kerek. Jáne dıssertasııa daıyndaý úshin sondaı ýaqyt qajet. Eger siz ýaqytyńyzdy shyn ǵylym úshin paıdalansańyz, Ortalyq Komıtette jumys istemegen bolyp shyǵasyz. Al Ortalyq Komıtette jumys isteseńiz, ǵylym úshin ýaqytty qaıdan taptyńyz?» dep suraq qoıǵan. Osy áńgime ortalyqqa jetip, Ahýndov partııa jumysynan ketýge májbúr bolǵan. Máseleni osylaı qabyrǵasynan qoıatyn suraýlardyń joqtyǵy bizdiń sheneýnikterdi ataqqumar etip jibergeni shyndyq qoı. Solardyń kóbi jumysynan bosaı qalsa, ne ǵylymǵa, ne joǵary mektepke sabaq berýge bara almaıtyny da daýsyz. Ondaıdyń talaıyn kórdik, kórip te júrmiz.
Ǵylymǵa qamqorlyq, ǵylymǵa jaýapkershilik – memlekettiń mindeti, eldiń paryzy. Bizdi osy másele qatty alańdatady.
Serik QIRABAEV,
akademık
2016 jyl
