Qandastardyń hali qalaı?

Ana tilin umytýǵa jaqyn...

Elimizde shet elderdegi qazaqtardy qol­­daý maqsatynda «Otandastar qo­ry» qurylǵany belgili. 2018 jyl­dyń qazan aıynda jumysyn bastaǵan uıym sheteldegi qazaqtardyń bilim alýyna jáne tilin saqtap qalýyna jaǵdaı jasaý, olarmen mádenı-gýmanıtarlyq jáne aqparattyq-úılestirý baılanystaryn qamtamasyz etý, sheteldegi jáne otanyna kóship kelgen qazaq dıasporasyna qoldaý úshin Dúnıejúzi qa­zaqtary qaýymdastyǵynyń ju­my­syn jandandyrý sııaqty mańyzdy mıssııalarmen aınalysyp keledi. Negizgi sharýa – Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵymen birlesip, búkil álem qazaqtardyń tarıhı Otany tó­ńi­­­reginde birlestirý. Bul rette, shet memleketten elge kelemin degen otan­dastardy qoldaýdyń ke­shen­­di baǵ­darlamasy sheńberinde kóship kel­gen aǵaıyndardy turǵyn úı­men, ju­mys­pen qamtý, oqytý jáne áleý­met­­tik turǵydan beıimdeý bolyp otyr.

Jýyrda «Otandastar qory» kom­mer­sııalyq emes aksıonerlik qo­ǵamy janyndaǵy Qoǵamdyq komıssııa otyrysy ótti. Jıynda qor prezıdenti Abzal Saparbekuly 2022 jyly atqa­ryl­ǵan jumystar men aldaǵy josparlardy baıandady.

– Ulttyq biregeılikti saqtaý maq­sa­tynda azdy-kem jumys atqarý­da­myz. Áli de másele kóp. Beıresmı málimetterge súıensek, shetelde 6-7 mln qazaq bar. Onyń qataryna sońǵy jyldary shetelge qonys aýdarǵan qazaqtardy qosýǵa bolady. Mysaly, AQSh-ta 100 myńǵa jýyq, Túrkııada 30 myńǵa jýyq, al Eýro­pada 10 myńǵa jýyq qazaq turady. Álem­niń 40 memleketinde otandastarymyz qurǵan 200-den astam irili-usaqy uıym bar. Jasy­ratyny joq, aıanyshty sátter de az emes. Máselen, qazir О́zbekstannan basqa eshbir memlekette tolyqqandy qazaq mektebi joq. Mońǵolııada bıyl­dan bastap mektepter 2-synyptan bastap tolyq mońǵol tiline kóshti. Kórshi Reseıde ana tilin bilmeıtin qazaqtar­dyń sany 50 paıyzdan asty. Bas­qa ult ókilderimen nekege turý 25 paıyzǵa jetti. Eýropadaǵy jáne Túr­kııadaǵy qazaqtar ana tilin umytýǵa jaqyn. Bul rette, «Otandastar qo­ry» qazaq tilin úıretý kýrstaryn ótkizýdi jalǵastyryp jatyr. О́zge de baǵyttaǵy jumystar da qol­ǵa alyn­ǵan. Búginde álemniń 26 elin­degi 80 qazaq ulttyq mádenı ortalyǵy­men yntymaqtastyq ornatylǵan. Dese de, baılanys ornatý kezinde kúrmeýi sheshilmegen máseleler kóp. Taǵy bir ózekti problema – sońǵy jyldary bilikti jastarymyz shetel asyp, nápaqasyn bóten elde aıyryp júr. Bir ǵana AQSh-tyń ózinde 100-den astam IT mamany júr. Osy jáne ózge de máselelerdi quzyrly organdarmen birlesip sheshý joldaryn qarastyrýdamyz, – dedi Abzal Saparbekuly.

Talqyǵa túsken tujyrymdama

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstrligi Kóshi-qon saıasa­ty­nyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn ázirlegeni belgili. Ázirge joba qyzý talqylanyp jatyr. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vıse-mınıstri Aqmádı Sarbasovtyń málimetinshe, táýel­sizdikten beri elimizge qonys aýdar­ǵan qandastardyń basym bóligi Almaty, Túrkistan, Mańǵystaý jáne Jambyl oblystarynda turady. Bú­ginde Mań­ǵystaý halqynyń 21 paıyzyn qan­dastar quraıdy. Almaty oblysynda 15 paıyz, Túrkistan, Jambyl oblystarynda – 10 paıyz. Al sol­tústik óńirlerde qandastardyń úlesi jergilikti halyqqa qaraǵanda óte tó­men.

– Qazirgi ýaqytta Enbek.kz ınternet-portalyna qonys aýdarý­shylar men qandastardy ornalas­tyrý jáne jaılastyrý úshin tynys-tirshilikke ar­nalǵan qolda bar ınfraqurylymdy (mektepter, baqtar, feldsherlik-akýsherlik pýnkt jáne t.b.), jumys berýshilerdiń bar-joǵyn, bos aýyl sharýashylyǵy jerleriniń, aýdan ortalyǵymen, tirek aýyl orta­ly­ǵymen kóliktik baılanysty kór­sete otyryp, aqparattyq karta ázir­lendi.

Jalpy, memleket tarapynan qan­das­tarǵa kómektiń 20-dan astam túri kór­setiledi. Eń bastysy,  jeńil­de­til­gen túrde Qazaqstan Res­pýb­­lı­ka­synyń aza­mattyǵy beri­ledi. Sońǵy ózgeris­terge sáıkes azamat­tyq­ty 3 aı merzim­de alýǵa bolady. Bıyl 11 myń qandas elge kelip, onyń 2 myńy aza­mattyq aldy (19 paıyz). Ásirese soltústik oblystarda azamattyq alý máselesi baıaý júrip jatyr.

Prezıdenttiń Qazaqstan halqy­na Joldaýynda qandastardyń kó­ship kelýine qatysty saıasatty ózger­tý tapsyryldy. Qazirgi tańda eli­miz­ge kelgen otandastary­myzda bir­qa­tar prob­lema bar. Orna­lastyrý jónindegi lı­be­ral­dyq ta­lap­tardyń saldarynan qandastar ońtústik jáne oń­tústik-batys óńirlerde turady. Olar­dyń qo­ǵamǵa beıimdelýiniń qıyn­dyǵy jáne bilik­tiliginiń tómendigi baı­qa­la­dy. Osy kemshilikterdi eskere otyryp Jańa kóshi-qon saıasatynyń tujyrymdamasy ázirlendi. Bul qujat elimizdiń ekonomıkalyq damýyn kadrlarmen qamtamasyz etýdi qol­daýǵa baǵyttalǵan. Etnostyq kóshi-qon saıasatyn qaıta qarastyrý qajet. Shetelde turatyn etnostyq qazaq­tardyń áleýetin paıdalaný jáne ke­letin qandastardy retteý úrdisterin jetildirý qajet dep sanaımyz. Bul rette, joǵary deńgeıdegi mamandardy nemese óz elderinde tabysty bıznes-keısterdi iske asyrǵan jáne olardy Qazaqstanda ákelýdi qalaıtyn qazaqtarǵa (basqa elderdiń azamattaryna) beriletin amerıkalyq Grın kartasyna uqsas «Qazaq kartasyn» engizý usynylyp otyr. Olardyń tarıhı Otanymyzdyń damýyna qosqan úlesterin jyl saıynǵy «Paryz» konkýrsy aıasynda Prezıdent syıly­ǵymen atap ótýdi usynamyz, – deıdi A.Sarbasov.

Qandastardy soltústik óńirlerge kóshirý maqsatynda jańa tásilderdiń engizilýine qarsy bolǵandar az emes. Jańa­shyldyqqa sáıkes, qandas márte­be­si (memlekettik qoldaýdyń bar­­lyq sharalarymen) soltústik jáne or­talyq óńirlerge qonys aýda­ra­tyn etnostyq qazaqtarǵa ǵana beril­mek. Qan­dastarǵa azamattyq alý úshin sol­tústik óńirlerdiń aýma­ǵyn­da bel­gilengen ýaqyt sheginde min­detti turý (1 jyl) jóninde talap qa­ras­ty­ry­lady. Bul jańashyldyqqa qarsy pikir aıtqan azamattardyń aıtýynsha, «qandas» degen mártebeni adam quqyǵyn taptap bulaı úlestirýge bolmaıdy. Ázirge tujyrymdama tal­qy­lanyp jatqandyqtan, qoǵamnyń pikiri eskerilip, kim-kimge de bolmasyn tıimdi joba júzege asady degen senim mol.