Álem • 27 Qyrkúıek, 2022

Atomǵa alańdaǵan álem

533 ret kórsetildi

Álemdegi geosaıası ahýalǵa baılanysty ıadrolyq qarý qoldaný máselesi qaıtadan kún tártibine shyqty. Ásirese Ýkraınadaǵy shıelenistiń órshı túsýine baılanysty halyqaralyq qoǵamdastyq alańdap otyr. Bul az deseńiz, Iranmen aradaǵy atom energııasyna qatysty kópjaqty kelisim de kóńil kónshiter emes. Ballıstıkalyq zymyrandy synaqtan jıi ótkizetin Soltústik Koreıa da atom bombasymen qorqytýǵa beıil.

Reseı prezıdenti taıaýda jasaǵan úndeýinde terrıtorııasyn qorǵaý úshin ıadrolyq qarýdy qoldanýǵa daıyn ekenin málimdedi. Kreml basshysynyń bul sózi Ýkraınada kishigirim «taktıkalyq» ıadrolyq jarylys jasalýy múmkin degen qaýipti laýlaǵan ottaı órshitti. О́z kezeginde AQSh prezıdenti Djo Baıden mundaı qadam Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi eń nashar áskerı shıe­lenis bolatynyn jetkizdi.

Taktıkalyq ıadrolyq qarý – maıdan shebinde qoldanýǵa nemese shekteýli ıadrolyq soqqy berýge arnalǵan shaǵyn ıadro­lyq zarıadtar. Ony qoldanǵan jaǵ­daıda aýqymdy radıoaktıvti lastaný bolmaı­dy. Naqty aýmaqtaǵy nysanalardy joıýǵa paıdalanylady. Eń shaǵyn degen taktı­kalyq ıadrolyq oqtumsyqtyń qýaty bir kılo­tonna trotılge deıin jetedi. Iаǵnı jary­lys­tyń qýaty myń tonna trotıl jaryly­synyń qýatyna shamalas. Mundaı qarý­dyń eń aýqymdysy 100 kılotonnaǵa deıin jetýi múmkin. Al strategııalyq ıadro­lyq qarý áldeqaıda qýatty, myń kılo­ton­naǵa teń. Strategııalyq atom bombalary alys qashyqtyqta, myńdaǵan shaqyrym jerdegi nysandy joıýǵa arnalǵan.

Tarıhtaǵy eń qýatty termoıadrolyq jarylys Keńes Odaǵy tusynda jasaldy. «Sar» atom bombasynyń qýaty 58 megatonnadan asty. Salystyrmaly túrde qarasaq, Hırosımaǵa tastalǵan amerıkalyq ıadrolyq bombanyń qýaty 15 kılotonnaǵa teń. AQSh barlaý qyzmetiniń málimetinshe, Reseıde 2 myńǵa jýyq taktıkalyq ıadrolyq qarý bar. Taktıkalyq ıadrolyq oqtumsyqtardy kádimgi raketalarmen, qanatty nemese taktıkalyq zymyrandarmen, tipti artıllerııalyq snarıadtarmen birge qoldanýǵa bolady. Olardy ushaqtardan nemese kemelerden de ushyrýǵa múmkindik bar. Mundaı oqtumsyqtar zymyrandarǵa, torpedaǵa nemese tereńde jarylatyn bombalarǵa ornatylady. AQSh tarapy Reseıdiń keıingi jyldary mundaı qarý-jaraq jasaýǵa qomaqty qarjy jumsap, olardyń qashyqtyǵy men dáldigin arttyrǵanyna senimdi.

Taktıkalyq ıadrolyq qarý eshqashan naqty áskerı qaqtyǵystarda qoldanylǵan emes. AQSh nemese Reseı sekildi ıadrolyq derjavalar búginge deıin taktıkalyq maqsatqa jetý úshin kádimgi zamanaýı qarýlardy paıdalanýdy jón kórip keldi. Buǵan qosa, ázirge birde-bir ıadrolyq derjava taktıkalyq ıadrolyq qarýdy qoldanǵannan keıin bastalatyn ıadrolyq soǵysqa kináli atanýǵa táýekel etken emes.

Ýkraınadaǵy jaǵdaı bir bólek te, álemdegi keıingi kezdegi ıadrolyq qarýǵa qatysty másele bólek taqyryp. Sońǵy jyldary atom bombasyn jasaýda qaıta jarys bastalǵandaı. Qazirgi tańda álemniń birneshe elinde ıadrolyq qarý bar. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri – AQSh, Reseı, Qytaı, Fransııa jáne Ulybrıtanııa atom bombasynyń zań­dy ıegeri sanalady. Budan bólek, Izraıl, Úndistan jáne Pákistan da ıadro­lyq arsenaly bar elder qatarynda. Iran da atom bombasyn ıelenýge múddeli. Al Soltús­tik Koreıanyń jóni bólek. KHDR bıligi birneshe ret ıadrolyq qarýyn synaqtan ótkizip, álemdi shýlatqany esimizde.

О́kinishke qaraı, keıingi jyldary ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi kelisimder birinen keıin biri buzylyp jatyr. Máselen, AQSh tarapy Donald Tramp kezinde Iranmen jasalǵan kelisimnen shyqty. Sondaı-aq Qysqa jáne orta qashyqtaǵy zymyrandardy joıý sharty da buzyldy. Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran men taǵy alty memleket – AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa «Birlesken is-qımyl jos­paryna» qol qoıǵan edi. Kelisim boıyn­sha Iran tarapy ýrandy baıytý baǵ­dar­lamasyn tómendetýge, al halyqaralyq qoǵamdastyq Tegeranǵa salynǵan sanksııalardy jumsartýǵa mindetteme alǵan.

AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp Aq úı tizginin ustaýǵa talas kezindegi bir sózinde Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi «apat» dep baǵalap, kelisim Iranǵa ıadrolyq qarýlaryn saqtaýǵa múmkindik beredi dep málimdegen edi. Prezıdenttik laýazymǵa kirisken soń ol bul sózdi bekerge aıtpaǵanyn ispen kórsetti. Osylaısha, 2018 jyly Donald Tramp Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵý týraly sheshimge qol qoıdy.

Budan keıin Iran qarap jatqan joq. El parlamenti ýran óndirisine qatysty zań qabyldap, ony baıytý deńgeıin 20 paıyzǵa deıin jetkizýge kiristi. 2015 jyly qabyldanǵan kelisim boıynsha baıy­tý mólsherin 3,67 paıyzdan asyrmaýǵa tıis. Biraq Tegeran bıligi AQSh tarapy sank­sııa­laryn almaıynsha bul baǵyttaǵy jumy­syn jalǵastyra beretinin jetkizdi. Prezı­denttik oryntaqqa Djo Baıden jaıǵas­qannan soń AQSh tarapy Iranmen aradaǵy keli­simdi qaıta jandandyrýǵa nıet bildir­di. Sóıtip, kelissózder bastalǵan. Venadaǵy jıynǵa kepil elder retinde Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Qytaı jáne Eýropalyq odaq qatysady. Qazirge deıin kelissózderdiń birneshe raýndy ótti. Jyl basynda kelisimge qol qoıylýǵa sál qalǵanda Ýkraınadaǵy soǵys bastalyp ketip, áńgimeniń sońy aıaqsyz qaldy.

Shildede Soltústik Koreıa basshysy Kım Chen Yn AQSh pen Ońtústik Koreıaǵa qarsy ıadrolyq kúsh qoldanýǵa daıyn ekenin málimdedi. «Qarýly kúshterimiz kez kelgen qaqtyǵysqa jaýap berýge tolyq daıyn. Iаdrolyq oqtumsyqtarymyz da dál ári jyldam qımyldap óz mıssııasyn atqarmaq», degen edi Soltústik Koreıa kóshbasshysy. Sonymen qatar Ońtústik Koreıanyń qarýly kúshteri qarsy kelse, Seýl men onyń áskerleriniń kózi joıylady dep ses kórsetti.

Osy oraıda, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý máselesinde zor ról oınaıtynyn aıta ketken jón. О́ıtkeni elimiz atom bombasynyń azabyn az tartqan joq. Esterińizde bolsa, 1949 jyly 29 tamyzda Keńes ókimeti Semeı ıadrolyq polıgonynda atom bombasyn alǵash ret synaqtan ótkizdi. Sodan bastap KSRO ıadrolyq qarýdy tájirıbeden ótkizýge bel sheship kirisken edi. Semeı polıgonynda jarylǵan atom bombalarynyń jalpy sany 456-ǵa jetip jyǵylady. Sonyń 116-sy jer betinde ne áýede synalǵan. Osy aralyqta tájirıbe jasalǵan ıadrolyq qarýlardyń qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan «Balaqaı» atom bombasynan 2,5 myń ese qýatty.

Keńes ókimeti kelmeske ketken soń, ıadrolyq qarý arsenalynyń biraz bóligi Qazaqstanǵa muraǵa qalǵany málim. Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev 1991 jyly 28 tamyzda Qazaq eli úshin asa mańyzdy qujat, Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Ǵasyrdyń zulmat qarýyna qarsy kúres munymen toqtap qalǵan joq. Qazaqstan halyqaralyq arenada ıadrolyq qarýǵa baılanysty óz ustanymyn naqty bildirip, shartarapty odan bas tartýǵa shaqyryp keledi. Sondyqtan bolar búginde dóńge­lengen dúnıe Qazaq elin ıadrolyq qarýmen kúrestiń kóshbasshysy sanaıdy.

Semeı topyraǵynda atom bombasy jarylǵannan 60 jyl ótken soń adamzat úshin mańyzdy qararǵa qol qoıyldy. Birikken Ulttar Uıymy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde jarııalady. Atalǵan qarar Qazaqstan tarapynyń bas­tamasymen usynylǵan bolatyn. BUU Bas Assambleıasy ony biraýyzdan qabyldady.

Jalpy, Keńes ókimeti qulaǵannan keıin Qazaqstannyń «enshisine» óte mol ıadrolyq arsenal muraǵa qaldy. Bul – «qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde básekelesken AQSh-ty beıjaı qaldyrǵan joq. Tipti halyqaralyq qoǵamdastyq ta odaq tarqaǵannan keıin jańadan táýelsizdigin alǵan elderge kúmánmen qaraǵan-dy. Qazaqstannyń oqtumsyqtary Batystyń betkeustar dıplomattarynyń uıqysyn qashyrǵany mynadan-aq baı­qala­dy. Ekijaqty kelisimdi syltaýratyp sheteldik sheneýnikter birinen soń biri elimizge jıi at basyn burdy. Áıtse de, bárin mazalaǵan bir ǵana másele: Qazaq­stannyń ıadrolyq qarýy.

Qazaqstannyń ıadrolyq arsenaly Batys elderin ǵana qyzyqtyryp qoıǵan joq. Arab álemi de oqtumsyqtardy satyp alýǵa nıetin bildirdi. Máselen, 1992 jyly sol kezdegi Lıvııa basshysy Mýammar Kad­dafı Qazaqstannyń atom bombasyn saq­tap qalýy úshin mıllıardtaǵan dollar qar­jylaı kómek berýge ázir ekenin jetkizgen. Táýelsizdigin endi alǵan memleket úshin bul arbaıtyn usynys. О́ıtkeni Keńes ókimeti qulaǵannan keıin el ekonomıkasy turalap qalǵany belgili. Biraq Qazaqstan mundaı jomart usynystan bas tartty.

Mine, osylaısha, Qazaqstan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Bul sheshim jer-jahandy jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat etýge baǵyttalǵan sony qadam bolǵanyn ýaqyt kórsetti. Búginde elimiz ıadrolyq qarýdan bas tartý isinde ózgelerge úlgi. Jalǵyz Qazaqstannyń bastamasymen shartarapty atom bombasynan qutqarý múmkin emesi túsinikti. Alaıda elimizdiń sheshimi álemdi qaýipti qarýdan qutqarýǵa zor úles qosyp keledi desek qatelespeımiz.

Sońǵy jańalyqtar

Ekibastuz: Taǵy 9 úıge jylý berildi

Aımaqtar • Búgin, 21:02

Senatorlar ózekti máselelerdi talqylady

Parlament • Búgin, 14:03

ÁCh 1/8 fınalynda kimder oınaıdy?

Fýtbol • Búgin, 12:40

Bir táýlikte 173 adam koronavırýs juqtyrǵan

Koronavırýs • Búgin, 11:02

Uqsas jańalyqtar