Eń áýeli, Aqańnyń alǵashqy mereıtoıyna baılanysty «Ahmet Baıtursynuly 50-ge toldy» degen taqyryppen «Eńbekshil qazaq» gazetiniń 1923 jylǵy 2 aqpan kúngi 64-sanyna «Shámil Manap» degen búrkenshik atpen jazýshy Sáken Seıfýllınniń maqalasy jaryq kóripti. Dál osy jyldary Orynbor qalasy QazAKSR (Qyrǵyz (qazaq) Avtonomııaly Sosıalıstik Keńes Respýblıkasy) astanasy bolǵandyqtan, Ortalyq partııa komıtetiniń organy (Organ SIK Kızrespýblıkı) «Eńbekshil qazaq» gazeti redaksııasy Orynbor qalasynyń Troıskaıa kóshesindegi 37-úıde ornalassa, sonymen qatar barlyq úlkendi-kishili mádenı sharalar da osy qalada ótip turǵan eken. Sonyń biri – ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 50 jyldyǵy.
Ahmettanýshy ǵalym Raıhan Imahanbettiń aıtýyna qaraǵanda, Baıtursynulynyń 50 jyldyǵy 1923 jyldyń aqpan aıynda Orynborda, Sverdlov atyndaǵy klýbta atalyp ótip, shara barysynda qazaq halqynyń ánderin jınaqtaýshy, belgili kompozıtor Aleksandr Zataevıchtiń mýzykalyq shyǵarmalary oryndalǵan eken.
Joǵaryda atap ótken S.Seıfýllınniń maqalasy dál osy kúnderi jaryq kórgen. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kúlásh Ahmettiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2019 jylǵy 21 qazan kúngi sanynda jarııalanǵan «Sáken jáne «Eńbekshil qazaq»» atty maqalasynda: «1922 jyldyń shilde aıynda «Eńbekshil qazaq» gazetine Seıfýllın jaýapty redaktor qyzmetine taǵaıyndaldy. Sonymen qatar osy jyldyń qarasha aıynda Sákenge Qazaqstan úkimeti, ıaǵnı Qazaq ASSR Halyq komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy qyzmeti qosa tapsyrylǵan edi. Sáken osy eki qyzmetti de úsh jyl – 1925 jylǵa deıin qatar atqarǵan. Osy tusta «Eńbekshi qazaq» gazetinde jarııalaǵan Sákenniń súbeli maqalalarynyń biri – «Ahmet Baıtursynuly elýge toldy». Maqala taqyryby aıtyp turǵandaı, Ahmet Baıtursynulynyń qurmetine eń birinshi bolyp maqala jarııalaǵan – Sáken. Saltanatty jıyndy uıymdastyrǵan da – Sáken, kirispe sózben ashyp, bastan-aıaq júrgizip otyrǵan da Sáken» dep jazady. Sákentanýǵa zor úles qosyp júrgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kúlásh Dildaqyzynyń joǵarydaǵy paıymyna alyp-qosarymyz joq.
Osy oraıda «Eńbekshil qazaq» gazetine jarııalanǵan Sáken Seıfýllınniń maqalasyn búgingi urpaq oqyp, bilsin jáne ótken ǵasyr basynda qazaq zııalylary arasynda Buqar babamyz aıtqandaı, jatty janynan túńildirip, jaqynyn jattaı syılaǵan úrdis bolǵanyn túsinsin demekpiz:
«Osy ótken ıanvardyń 28-inde Ahmet Baıtursynulynyń jasy 50-ge toldy. Halyqqa ózinshe qyzmet qylǵan adam kámil toqtaıtyn kisilik jasyna tolǵanda, sol kisiniń bastan-aıaq halyqqa istegen qyzmetteriniń qandaı ekenin baıandap ótý ár úlgili halyqtyń ádeti. Ahmet Baıtursynuly qarapaıym kisi emes, oqyǵan kisi, oqyǵandardyń arasynan shyqqan óz zamanynda patshanyń aram qulyqty atarman shabarmandarynyń qorlyǵyna, mazaǵyna túsken, halyqtyń namysyn jyrtyp, daýysyn shyǵarǵan kisi. Árıne, Ahmet qazaq halqynyń baıy men jarly-jalshy tabynyń jigin ashyp, bul eki tap qatar turǵanda jarly tabyn baılar taby jumysqa jegip qoıyp, borsyqsha sora beretindigin aıtqan joq. Baılardan bólip, jarly tabynyń ǵana namystaryn jyrtyp, aryn joqtaǵan joq. Jarly tabynyń shoqparyn soqqan joq. Qazaq halqyn baı men kedeıge bólmeı, namysyn birdeı jyrtty, aryn birge joqtady. О́zge oqyǵan myrzalar shen izdep júrgende qorlyqqa shydap, quldyqqa kónip, uıqy basqan halyq – qazaqtyń ult namysyn jyrtyp, ulttyq aryn joqtaǵan patsha zamanynda jalǵyz-aq Ahmet edi. Qazaqtyń ol ýaqyttaǵy keıbir oqyǵandary ýez, gýbernator, sottardyń kúshin salyp, tilmashy bolyp, keıbir oqyǵandary arlaryn satyp, ulyqtyq izdep júrgende Ahmet qazaq ultyna janyn aıamaı qyzmetterin qyldy. Áýeli ol mektepte qazaq balalaryn oqytyp turdy. Nadandyqpen kúresip, patsha úkimetiniń ádilsiz úkim zorlyǵymen kúresip, Krylov degen orys jazýshysynyń 40 mysalyn qazaq tiline aýdardy. Ol 40 mysaldyń árqaısysyna sol patsha zamanynyń ádiletsiz turmysynan alyp, qazaqqa patsha úkimetiniń isteıtin jábirshiligin aıtyp, ózinen mysaldar keltirdi. Qazaq halqynyń aryn, namysyn joqtap «Masa» esimdi óleń kitaptaryn jazyp shyǵardy. Odan soń Orynborda «Qazaq» degen gazetti shyǵardy. Odan soń qazaqtyń bastaýysh mektepterine arnap «Oqý hám til quraldaryn» jazyp shyǵardy. Kommýnıstershe jalpy baılardyń quldyǵynda júrgen jarlylardyń ǵana aryn, namysyn joqtamasa da, kommýnıstershe jalpy baılarǵa oq atyp jalpy jarlylardyń taıaǵyn soqpasa da, Ahmettiń halyqqa bul istegen qyzmetteri – zor qyzmet. Bul qyzmetiniń, ásirese kózge kórinetindigi: ózge oqyǵan zamandastary óz bastarynyń paıdasyn ǵana izdep, ar hám ımandaryn satyp júrgende, Ahmet halyqtyń aryn izdep, sol óziniń oıǵa alǵan isi úshin bir basyn báıgege tikken. Ahmet Baıtursynuly ultyn shyn súıetin, shyn ultshyl. Sol ultyn súıýdiń zorlyǵynan 1917 jyly patsha túsip, revolıýsııa (ózgeris) bolǵanda qazaqtyń burynnan arsyz, ımansyz oqyǵandary «ultshyl» bola qalyp «Alash» partııasyn ashqanda bir qazaq úshin sol sumdarmen birge «Alash» partııasynda boldy (árıne, «oqyǵan» degenderimizdiń arasynda biren-saran adal adamdar da bar). Shyn nıetti Ahmet bir tutynǵan joly úshin, shyn súıetin ulty úshin qandaı partııaǵa da kirmeı qoısyn ba? О́zi úshin ultshyl qýlardan bólinip, Ahmet sol ult qamy úshin kommýnıstik partııa qataryna da kirdi. Árıne, Ahmet atalǵan partııa sapynda kóp bola almady. Onyń bola almaıtyndyǵy belgili edi. Aqań:
«Yzyńdap ushqan názik bizdiń masa,
Sap-sary aıaqtary uzyn masa.
О́zine bitken túsi ózgerilmes,
Degenmen qara, ıakı qyzyl masa.
Ústinde uıyqtaǵannyń aınala ushyp,
Qaqy jıyp qanattary buzylǵansha,
Uıqysyn az da bolsa bólmes pe eken,
Qoımastan qulaǵyna yzyńdasa?»
Ras aıtady, Aqań – «názik masa». Ol uıyqtaǵan qazaq halqynyń ústinde qoımastan «uıqysyn az da bolsa bólýge yzyńdady». Kommýnısterdiń erteli-kesh «yzyńdap» júrýdiń ornyna myrzalardyń, baılardyń betine bylsh etkizip salyp qalǵany názik jandy Aqańa qolaıly kórinbedi. Qansha jerden ult úshin kommýnıst partııasyna kirse de, dúnıedegi barlyq adam balasynyń ultyna qaramaı bárin birdeı súıetin kommýnısterdi kórip, óz ultyn ǵana súıetin Aqań ózi aıtqandaı «qyzyl» bola almady. Aqań baılardyń quldyǵynda shirigen jarlylardyń aıǵaıshysy emes, olardyń shoqparshysy emes, biraq adal júrek, baıyn, kedeıin aıyrmaı qazaqty ǵana súıetin taza ultshyl. Qalaı bolsa da jazýshysy az, ádebıeti nashar qazaq jarlylaryna «Oqý hám til quraldarymen» qylǵan qyzmeti taýdaı. Aqań týraly tolyq qylyp jazbaq edim. Gazet betiniń orny shamaly bolǵandyqtan qysqa, ústirtin jazyldy. 50 jasqa tolǵanyna Aqańdy shyn kóńilden quttyqtap, bylaıda ómiriniń uzaq bolýyn tileımiz», dep jazypty Shámil Manap, ıaǵnı Sáken Seıfýllın.
Sáken Seıfýllınniń «Ahmet Baıtursynov 50-getoldy» atty maqalasy («Eńbekshil qazaq» gazeti. 1923 jylǵy 2 aqpan. №64).
Maqala sońyna «1923 jyl, 30 ıanvar. Orynbor» dep qol qoıylypty. – Sákenniń «Ahmet Baıtursynuly elýge toldy» degen alǵashqy maqalasy 1923 jyly 30 qańtarda jazylyp, 2 aqpanda «Eńbekshil qazaq» gazetinde jarııalandy. Bul keńes úkimeti qaıratkerleriniń atynan jarııalanǵan birden-bir maqala. M.Áýezovtiń essesi «Aqjol» gazetinde 4 aqpanda jaryq kórdi. Árqıly túsiniktegilerdiń maqala-quttyqtaýlary bolyp jatty. «Stepnaıa pravda» gazetinde jarııalanǵan Ábdikárim Áıtıevtiń «Faktıcheskıe popravkı» degen eskertpesine Sáken «Taǵy da Ahmet týraly» degen maqalamen Áıtıevke jaýap berdi», depti ataqty sákentanýshy ǵalym Tursynbek Kákishev marqum.
Rasynda Tursekeń atap ótkendeı, S.Seıfýllınniń maqalasyn árqıly adamdar ártúrli qabyldady. Sonyń biri joǵarydaǵy Áıtıevtiń jazbasy. Osyǵan qarsy Sáken ózi basqaryp otyrǵan «Eńbekshil qazaq» gazetiniń 1923 jyly 6 naýryzdaǵy 70-sanyna «Taǵy da Ahmet týraly. Áıtıevke jaýap» degen taqyryppen kólemdi jazba jarııalady.
Sáken Seıfýllınniń «Taǵy da Ahmet týraly. Áıtıevke jaýap» maqalasy («Eńbekshil qazaq» gazeti 1923 jyl, 6-naýryz. № 70)
Avtor atalǵan maqalasynda: «Orynborda orys tilinde shyǵatyn «Stepnaıa pravda» degen gazettiń 33-nómirinde Áıtıev joldas meniń «Eńbekshil qazaq» gazetiniń 64-shi nómirinde Ahmet Baıtursynuly 50 jasqa tolǵan taqyrypty jazǵan maqalamdy minep, meniń «qatelerimdi» túzep, sóz jazady («Faktıcheskıe popravkı»). Bireýdiń sóziniń bireý qatesin túzetip jazǵanda sol qate maqala jazylǵan gazettiń ózine jazýshy edi. Egerde ol gazet baspasa, sonda baryp basqa gazetterge jazýshy edi – bul bir. Jáne de meniń maqalam qazaq tilinde qazaq gazetine jazylǵan edi. Al Áıtıev joldas meniń maqalammen tanys emes orys oqýshylarynyń aldyna óziniń «qate túzetken» maqalasyn bylsh etkizip uryp qaldy... Sondaı-aq «ol qazaq gazetine jazsa, men orys gazetine jazamyn» degen Áıtıevtiń qýlyǵy bolǵan-aý deımin. Áıtıev meniń durys dep jazǵanymdy túzetemin dep qısaıtyp jibergen soń, men bul týraly sol «Stepnaıa pravda» gazetine «Túzetýge túzetý» dep jazyp edim, «Stepnaıa pravda» meniń sózderimdi adyr-budyr, úshkirli-qyrly kórip, basýǵa laıyq kórmegen soń, lajsyz «sypaıyǵa sypaıy» qylyp, maqtabiltelep qazaq gazetine jazyp otyrmyn...» dep bastap, ári qaraı kósiledi.
Maqalada ult ustazy Aqań men maqala avtory Sákenge tańylǵan aıyptar: «Alashty» jasaǵannyń biri – Ahmettiń ózi emes pe?», «Ahmettiń bul qur ultqa qyzmet qylmaq bolyp kommýnıst partııasyna kirgenin Shámil Manap joldas durys dep biledi hám basqalarǵa solaı qylýdy máslıhat qylady», «Partııaǵa Ahmet ultshyldyǵymen kirip, ultshyldyǵymen shyǵyp qalǵan joq. Árkimniń saıası ujdanyn yjtımaǵı turmysynyń negizi týǵyzady...» degen sııaqty Áıtıevtiń pikirlerine Sáken: «Alashty» jasasqannyń biri Ahmet ekeni ras. Olardyń ishinde shenqumar jalǵan ultshyldar boldy. Ahmet, áıteýir qazaqqa qyzmet qylamyn dep solarmen birge boldy», «Shyń-quzdyń basyna shyq Áıtıev joldas, biraq meni basqysh qylmaı shyq! Ahmettiń onysyn durystaǵan biz joq. Jalǵyz-aq Ahmettiń durys jeri adaldyǵy, shenqumar emestigi dep bilemiz. Jáne shyn ultshyldyq, shyn kommýnıstik kóringen adamnyń qolynan kelmeıdi. Biz solaı dep jazǵamyz. Ony siz orys joldastarǵa teris ańǵartpaq bolǵanmen, qazaq jarlysynyń gazet oqıtyndary teriske barmaıdy. Ultshyldyqqa qarsy kim qattyraq kúresedi eken, ony jurt aıtar», «Kommýnıst bolýǵa osyndaı shart kerek ekeni ras. Ahmet bul sharttarǵa qaramaı, ózin-ózi kúshtep, kompartııasyna kirip edi. Kommýnısterge ere almaı shyǵyp qaldy. Munysy joǵary qaǵıdanyń durys ekenin kórsetti. Biraq burynǵy patshalardyń atarman-shabarmandarynyń, baqtashylarynyń aram tabandaryna túsip, ezilgen ulttardan kommýnıst bolǵandardyń kóbine qazir joǵary qaǵıda dál kelmeıtin bolyp kórinip otyr. Máselen, qazirgi kommýnıst bolyp júrgen qazaqtardyń kóbi ultshyl muǵalim, hatshy, birazy feldsher, doktor, agronom, tehnık, hatta atbeket, bolys, starshyn bolǵandary da bar. Mine, buǵan qaraǵanda Ahmettiń kommýnıst partııasyna ere almaı, shyǵyp qalǵanyna úlken sebep – óziniń shyn názik jandy ultshyldyǵy» dep jaýap bergen eken.
Sózimizdi túıinder bolsaq, ult ustazy Aqańdy óz kezinde qazaq zııalylarynyń bári qadir tutty. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli myrza aıtqandaı, osydan ǵasyr buryn Orynborda atalyp ótken Alash ardaqtysynyń 50 jyldyq mereıtoıy tóńkeristiń qara bulty tónip, eldiń ishki yntymaǵyna syzat túse bastaǵan almaǵaıyp zamanda zııalylardyń basyn biriktirip, tutastyqqa shaqyryp, oı-sanasyn jasampazdyqpen túletip, parasattylyqpen bir arnaǵa, eldik muratqa burýymen mańyzdy. Aqańnyń toıy qazaq halqynyń tarıhynda alǵash ótken mereıli mereke, sonymen birge ultymyzdyń ar-namysyna, bekem birligine sapalyq betburys jasaǵan uly toı deýge ábden negiz bar. Zamana yqpalymen aq pen qyzylǵa bólingen, túrli ıdeıa men partııanyń jeleýinde júrgen ıgi-jaqsylar osy toı kezinde aýyzbirshilik tanytyp, bir ǵana eldik murattyń aınalasyna jınaldy. Smaǵul Sádýaqasuly, Sáken Seıfýllın, Mustafa Shoqaı sekildi ult serkeleri Aqańdy altyn dińgek sanady, urany men rýhynyń kemeldigine bas ıdi. Sol kezde jıyrma bes jastaǵy Muhtar Áýezovtiń osy mereıtoıda elýge endi kelgen Aqań týraly tolǵanysy búgingi urpaqqa – asyl amanat.fs
