Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Bul rette «Eńbegine qaraı – qurmet, jasyna qaraı – izet» dep biletin, qazaqy qalpymyzdan aınymaǵan qoǵamymyzda qarııalardy qadirleý – qashannan kele jatqan myzǵymas, berik dástúrimiz. Al qazannyń basyn qazynaly qarttarymyzdy qurmetteýmen bastaýymyz osynaý dástúrimizdiń dińgegin odan saıyn bekite túsedi.
Rasynda, osy dataly kúni bataly qarııalarymyz aınalasyndaǵy aıaýly adamdarynyń jyly lebizin estip, júzinde shýaq oınap, kóńili shalqyp, mereıi tasyp, bir jasap qalady. Jasy egde tartqan shaǵynda ardaqty ata-ájelerimiz syı-qurmetke kenelip, eńbegi elenip jatsa, nur ústine nur. Úlkenderimizdiń «Jasymda beınet ber, qartaıǵanda zeınet ber» dep qulshylyq etýiniń máni de osynda.
Zeınet demekshi, elimizdiń áleýmettik saıasatynda qamsyz qarttyqty qamtamasyz etý maqsatynda birqatar baǵdarlama júzege asyrylyp jatyr. Onyń biri – «Kúmis jas» baǵdarlamasy bıyldan bastap qolǵa alyndy. Sonymen qatar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy aıdyń basyndaǵy halyqqa Joldaýynda zeınetaqy kólemin jyldan-jylǵa arttyra túsýge tapsyrma berdi, buǵan qosa áıelderdiń zeınetkerlik jasyn 2028 jylǵa deıin ulǵaıtýǵa moratorıı jarııalady.
«Biz zeınetaqy júıesin qaıta jańǵyrtamyz. Zeınetaqynyń eń tómengi bazalyq mólsherlemesin birtindep eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70 paıyzyna, al joǵarǵy shegin 120 paıyzyna jetkizý qajet. Buǵan deıin qabyldanǵan sheshimdermen birge bul qadam 2025 jylǵa qaraı jıyntyq zeınetaqy mólsherin ortasha alǵanda 27 paıyzǵa kóbeıtedi. Sondaı-aq áleýmettiń talap-tilegin eskere otyryp, áıelderdiń zeınet jasyn 2028 jylǵa deıin 61 jas deńgeıinde qaldyramyz», dedi Prezıdent.
Memleket basshysy jarııalaǵan bul moratorıı jóninde jan-jaqty maǵlumat bergen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova eńbekke jaramdy jastaǵy áıelderdiń zeınetaqysyn molaıtýǵa múmkindikter qarastyrylǵanyn aıtyp berdi.
«Búgingi tańda elimizde 325 myńnan asa eńbekke qabiletti jastaǵy, tabysy joq áıelder bar. Tıisinshe, olar memleketten alatyn eń tómengi bazalyq zeınetaqyǵa ǵana sene alady. Qazir atalǵan zeınetaqy kólemi 20 myń teńgeden sál-aq asady. Al 2023 jyldan bastap 24 myń teńge bolady. Bizdiń mindetimiz – osy kezeńde jergilikti atqarýshy organdarmen birlese otyryp, olardy jumyspen qamtýdyń belsendi sharalaryn barynsha keńinen uıymdastyrý. «Kúmis jas» jobasyna qatysýshylardyń shekti jasy tómendetildi, endi jobaǵa 50 jastan asqan áıelder de qatysa alady. Jalaqy memleket tarapynan sýbsıdııalanyp, kem degende 100 myń teńgeni quraıdy. Bul áıelderge eńbek ótilin, aýdarymdardy alýǵa jáne zeınetaqy jınaqtaryn tolyqtyrýǵa múmkindik beredi. Jobaǵa qatysqan jaǵdaıda kórsetilgen 5 jyl ishinde áıel 70 myń teńge kóleminde zeınetaqyǵa úmit arta alady», dedi T.Dúısenova.
Mınıstr 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap bazalyq zeınetaqynyń eń tómengi jáne eń joǵary mólsherlemelerin kezeń-kezeńimen arttyrý zeınetaqynyń ósýine yqpal etetinin aıtty. Bul rette jyldyq ósim shamamen 13%-dy qurap, barlyq 2,2 mln zeınetkerge áser etedi. Sonymen qatar yntymaqty zeınetaqyny esepteý úshin eń joǵary tabys mólsheri 46-dan 55 AEK-ke deıin ulǵaıtylady, bul zeınetaqy mólsherine de áser etedi.
Jańa is-sharalar kesheni 2025 jylǵa qaraı zeınetaqynyń jalpy kólemin orta eseppen 27%-ǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul is-sharalardy júzege asyrýǵa bıýdjetten 1,3 trln teńgege jýyq qarajat bólinedi. Jumys berýshilerden qyzmetkerdiń paıdasyna mindetti zeınetaqy jarnalary esebinen shartty jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin engizý de zeınetaqy mólsherin arttyrýǵa yqpal etedi. Bul norma 2024 jyldyń qańtarynan bastap 5 jylǵa kezeń-kezeńimen engiziledi.
Atalǵan is-sharalar aldaǵy ýaqytta qarııalardyń áleýmettik jaǵdaıyna oń áser etedi degen úmit zor. Al olardyń densaýlyǵyn kútýine de qolaıly jaǵdaı jasalyp jatyr. Muny elimizdegi ómir súrý jasynyń jyldan-jylǵa uzaryp kele jatqanynan baıqaýǵa bolady. Qazir elimizde ómir súrý jasynyń uzaqtyǵy ortasha eseppen 70,23 jasty qurap otyr. Soǵan sáıkes jalpy qartaıý ındeksi de artyp keledi. Dálirek aıtsaq, 2021 jyly Qazaqstan óńirlerinde halyqtyń qartaıý ındeksi 26,6 qurady. Bul degenimiz 0 jastan 15 jasqa deıingi árbir 100 balaǵa elimizde 65 jastan asqan 26,6 azamattan keledi. Bes jyl buryn bul kórsetkish 25,9 (2017 j.) deńgeıinde bolǵan.
Eldi mekendermen salystyrǵanda, Qazaqstannyń qalalyq jerlerindegi qartaıý kórsetkishi joǵary – 28,7. 2019-2020 jyldardaǵy qalalyq ındeks 29,1 deńgeıinde baǵalanǵan edi. О́ńirler arasynda eń joǵary ındeks kórsetkishi Soltústik Qazaqstan oblysynda – 66,5. Al eń jas qala Shymkent bolyp shyqty, onda 100 balaǵa shaqqanda 65 jastan asqan 14,3 adamnan keledi. Astana halqy da salystyrmaly túrde jas, bul qalanyń ındeksi 17,3 qurady. Aýyl turǵyndary arasyndaǵy qartaıý ındeksi qalalyq kórsetkishten 4,9 pýnktke (23,9) az. Bes jyl ishindegi kórsetkish aıtarlyqtaı ózgergen joq, 2017 jyly 100 balaǵa 22,4 qarttan kelgen.
Qoryta aıtqanda, elimizdiń qanat jaıyp órkendeýine, urpaǵynyń keleshegine tilekshi bolyp, shúkirshilik etken qarııalarymyzdyń alańsyz, aman-saý ómir súrgenine ne jetsin?! «О́ser eldiń qarty qazyna bolar, óspeıtin eldiń qarty qazymyr bolar» degendeı, ádemi qartaıa biletin, aýzy dýaly, sózi ýáli, qazynaly qarttarymyzdyń qatary artqany adam kapıtalyna basymdyq berip jatqan elimizdiń bolashaǵyna kóp úles qosary sózsiz.
