Suhbat • 02 Qazan, 2022

Elen Álimjan: Jazýshy jazý ústelinde qudiretti

1102 ret kórsetildi

Táýelsizdik alǵaly beri kórkem ádebıetimizge jańa romandar qosyldy. Sol súıekti shyǵarmalardyń biri jazýshy Elen Álimjannyń «Anajar» romany. Biz osy suhbatymyzda jazýshymen óz shyǵarmashylyǵy, qazirgi ádebıet týraly oı bólisken edik.

Ulttyq qundylyqtar ulttyq maqtanyshty týdyrady

– Jazýshy úshin qoǵam mańyz­dy faktor ǵoı, siz eki bir­deı qoǵamdy kórdińiz, áde­bıetimizdiń bul eki kezeńin jaq­sy bilesiz. Al qazir jańa qo­ǵamǵa bet aldyq, endigi áde­bıet­tiń betalysy qalaı bol­ǵany jón dep sanaısyz?

– Ár qoǵamnyń ózindik erek­sheligi bar. Sol ereksheliktiń áde­bıetke ózindik áseri bolady. Máselen, sosıalızm jos­parly qoǵam edi. Sondyqtan da shyǵarmashylyqqa baǵyt-baǵ­dar berip, jazýshylardy mo­ral­dyq, materıaldyq jaǵynan kótermelep otyrdy. Táýelsiz Qa­zaq­stannyń burynǵy bıligi aldymen ekonomıka, sodan soń saıasat degen baǵyt ustandy da shý degende ádebıetti naryqqa jiberdi. Sol naryqqa jiberip turyp, qazaq tildi ádebıetti aǵyl­shyn, qytaı, ıspan, orys tildi júz mıllıondaǵan oqyr­ma­ny­men teń jiberýge bolmaıty­nyn eskergisi kelmedi. Onyń ústine kórkem ádebıettiń ıdeolo­gııanyń eń irgeli quraly retinde adam tárbıeleýdegi rólin jete baǵalamady. Bálkim, qandaı ıdeo­logııa ustanaryn bilmedi.

Ádebıettiń bet alysy týraly aıtqanda mynany eskergen jón. Ádebıet saıtannyń sapalaǵy qusap aldymen shoshań­daı jóneletin jeńil, jelókpe janr emes, aýyr qozǵalyp óte tereńnen tartatyn janr. Qoǵa­my kókiregine qandaı sher baılasa, sony jazady jazýshylar. Olardyń biren-sarany da­nysh­p­andyq deńgeıge jetip, bola­shaqqa baǵdar berip ketse, kópshiligi qoǵamy men onyń adamynyń kelbetin keskindeıtin sýretkerlikpen shekteledi. Sý­ret­kerlikke baılanysty my­na bir áńgimeni aıta ketsem deı­min. Ana jyly men Qadyr Myrza­lıev aǵamen úsh-tórt kún saparlas boldym. Kóp tyńdadym. Sodan soń «qyzyq» jasaǵym kelip, áńgimeni ylǵı kórinbeıtin álemge bura berdim. Sol-aq eken kórinetin álemniń bilgiri kibirtikteı bastady. Sodan soń ol kisige Qazan tóńkerisinen keıin dúnıege kelgen ǵalymdarymyz ben qalamgerlerimizdiń tek materııany ǵana oqyǵandyqtan bilimderi de jarty ekenin aıttym. Ol kisi kelisip, «shirkin, tolyq bilimimiz bolsa, óleńdi basqasha jazar edik qoı» dedi. Mine, qazir tolyq bilim alyp, álemdi de tolyq sýretteı alatyn múmkindik týdy. Máselen, belgili jazýshy Áshirbek Kópishevtiń «Máńgilik maıdan» (2018j) romany Abaı atap ótken «kórinetin jáne kórinbeıtin» álemdi tutas qamtyp sýretteıtin týyndy. De­mek, qazaq romanynyń túri men mazmunyna jańa zamannyń jańalyǵyn ákelgen shyǵarma.

Degenmen jańa zaman jazý­shy­larynyń túrli tehnıka-teh­nologııalarmen «muzdaı qarý­lanǵan» básekelesteri kóp. Kerek bolsa, bul jaǵynan ozyq elder bizdiń sábılerimizdiń sanasyn jaýlap alyp jatyr. О́ıtkeni ádebıetimizdi tehnıka-tehnologııa zamanyna laıyqty túr men mazmunǵa ıe ete almaı kelemiz. Bul turǵyda HIH-HH ǵasyr jazýshylaryna qaraǵanda HHI ǵasyr jazýshylaryna aýyr salmaq túsip tur.

– Bizde qazaq jazýshylary orys qalamgerlerinen kóp nárse úırendi degen túsinik bar, osy ras pa?

– Ras. Orys jazýshylarynan kóp úırendik. О́zgelerdi de orys jazýshylarynyń aýdarmalary arqyly oqyp bildik. О́ıtkeni ózge sańlaýlardyń bári tars beki­tilip, tek orys qaqpasy ǵana ashyq tursa basqa ne isteısiń? Onyń ústine HIH ǵasyrdaǵy orys ádebıetinen jalǵyz biz úırengen joqpyz.

– Jazýshy úshin tarıhty jaqsy bilý qanshalyqty mańyz­dy?

– Jazýshy ǵana emes, kez kel­gen azamat úshin eliniń tarı­hyn bilý mindet. Tarıhyn bil­meıtin adamnan patrıot jasaı almaısyń. Tarıhyn bilmeıtin adam el de basqara almaıdy. О́ıt­keni keshegini bilmegen soń bolashaqty boljamaq túgili búgingini de baıyptaı almaıdy. Mine, bireýdi at deseń atatyn, shap deseń shabatyn tapsyrma oryndaǵyshtar solar, tarıhı sanadan jurdaılar. Al tarıhty bilgen adam óz halqynyń ulttyq qundylyqtaryn boıyna sińirip ósedi. Ulttyq qundylyqtar – ulttyq maqtanyshty týdyrady. Ulttyq maqtanysh – patrıo­tızmniń qaınar kózi. Sondyqtan jazýshy tarıhty ózgelerden artyǵyraq bilip, sezinýi kerek. О́ıtkeni búgingi kúndi de tarıhı sanamen jazbasa shynaıy shyqpaıdy.

– Baýyrjan Momyshuly týraly tyń derekter taýyp, onyń basqa da azamattyq beı­nesin jarııa ettińiz, qazir batyr atamyzdyń esimin durys ulyq­tap júrmiz be?

– «Baýyrjantaný» orta­lyǵy memlekettik jáne je­ke muraǵattardaǵy kóp materıal­dardyń kóshirme­sin jınaqtaǵan edi. Olarmen ortalyqtyń ózge qyzmetkelerimen birge men de tanystym. Sonda baıqaǵanym osy ýaqytqa deıin biz Baýkeńdi soǵys batyry jáne jazýshy dep qana kelippiz. Biraq onyń basty erligi – maıdanda jıǵan bedelin paıdalanyp, 1937-1938 jyldary atylyp ketken Alash arystarynyń ıdeıasyn qaıta kótergeni jasyrylyp kelipti. Men sony birinshi bolyp aıttym. Ol kisi eń aldymen Alash arystarynyń isin jalǵaýǵa kóptegen áreketter etken qoǵam qaıratkeri ekenin derekterdegi naqtyly mysaldarmen dáleldedim.

О́kinishke qaraı áli de Baýkeń­di soǵys batyry jáne jazýshy dep ataýdan ári aspaı júrmiz. Biz­diń elde bir jaman túsinik qalyp­tasqan. Resmı, laýazymdy qyzmet istemediń be, sen qaırat­ker emessiń. Al shyn máninde halyqtyń belgili bir bóliginiń sanasyna áser etken adamdy ǵana qoǵam qaıratkeri deıdi. Báýkeń búkil qazaqtyń sanasyna áser etken qaıratker, Alash arystarynyń jalǵasy.

– Siz batyr týraly drama jazdyńyz, biraq Baýyrjan Momyshuly týraly kóp jazyldy ǵoı, sizdiń jazǵanyńyz nesimen erekshelenedi?

– Bul suraǵyńyzǵa jartylaı jaýap berip qoıǵan sııaqtymyn. Mekemtas aǵamen áńgime ústinde joǵarydaǵy pikirlerimdi aıtyp júretinmin. Alysty boljaǵysh adam ǵoı, maǵan Baýkeń týraly roman jaz degen usynys aıtty. Báýkeń óz ómirin kózi tirisinde Aleksandr Bekten bastap, birne­she jazýshyǵa aıtyp otyryp jazdyryp ketti. Oǵan balasy Baqytjan men kelini Zeıneptiń jazǵandaryn qosyńyz. Men olardyń birde birin qaıtalamaı Baýkeńdi soǵys qaharmany ǵana emes, bolmyspen betpe bet kele alǵan ult batyry retinde kórset­kim keldi. Sondyqtan da úsh keıipkerden ǵana turatyn drama jazdym. Olar Baýyrjan Mo­mysh­uly, izgilik beınesindegi Galı­na Pavlovna jáne zulymdyq beınesindegi general.

«Bir qazaqqa – bir qatyn?!..» ómirsheń bolyp shyqty

– Qazaqtyń ǵajap jazýshysy Táken Álimqulov ta ashyl­maǵan aral sııaqty.

– Tákenniń tustastary kó­bine Qazan tóńkerisi, ekinshi dúnıe­júzilik soǵys jaıly jazyp, halqymyzdyń ótken tarıhyna da úńilip jatty. Ol bulardyń birde birine qalam tartqan joq. Kerisinshe so­lar­­dyń qaltarys-qýystarynda qalyp ketken oqı­ǵa­lar men taǵ­dyrlardy, sanalaryna túsken psıhologııalyq áserlerdi jazdy. Máselen, ol ómir súrgen dáýirdi sýrettegen shyǵarmalardyń ishinde «Aqboz at» romanynyń bolmysy múldem bólek. Tili shuraıly bola tura aıtar oıy alty qabat astarly. Aqboz at – adaldyq sımvoly. Sol sımvol aıasynda ol zamanyna kúmán­men qaraı bastaǵan jazýshyny, shyn mahabattan góri eseppen úılengen durys emes pe dep kóp oılanǵan boıjetkendi alyp keldi ádebıetke. Al «Dúbara» hıkaıatynda sosıalızmdi ne turǵyn úı, ne mazar, ne qoıma ekeni belgisiz bir qurylysqa teńedi. Muny «qyraǵy kózder» tanı almaýy, tanyǵan shyn synshylar kezinde dabyra etkisi kelmegen bolýy múmkin.

– Jazýshylyqpen qatar dra­matýrgııa salasynda da eń­­­bek etip kelesiz, eki birdeı úl­ken salada qalam terbeý qıyn­­d­yq týdyrmaı ma?

– Proza men dramatýrgııadan basqa meniń shyǵarmashylyǵymda pýblısıstıka da edáýir oryn alady. Sondaı-aq dramamen birge komedııa da jazamyn. Ártúrli janrda jaza bilý árkimniń qa­rym-qabiletine baılanysty shy­ǵar. Máselen, M.Áýezov, Ǵ.Músi­repov qazaq prozasynyń da, dramatýrgııasynyń da ne­gi­zin qalas­ty. Syn da jazyp, zertteýlermen de aınalysty. Qıynshylyq bolady, árı­ne. Ási­­rese bir janrdan ekin­shi­si­ne aýysqanda sol janrǵa laıyq tilimdi taba almaı kóp qınalamyn.

«Bir qazaqqa – bir qatyn?!» atty sahnalyq týyndyńyz jyl saıyn kórermenge kórse­tilip keledi. Bul shyǵar­mańyz arqyly qazaq qoǵamyna ne aıtqyńyz keldi?

– «Bir qazaqqa – bir qatyn?!..» táýelsizdik qarsańynda jazylyp, 1992 jyly sahnalandy. Brejnev zamanynyń sońynda-aq tutynýshy (potrebıtelskıı) sosıalızm, al Gorbachevtyń tusynda erkin kooperatıvter qurylyp, baıýdy aıyptamaı, qaıta aqtaı bastaǵan joq pa? Sol kezde sanama «qazaq baıysa, qatyn alady, sart baıysa, tam salady» degen maqal sap ete qaldy. Onyń ústine baspasózde boıdaq júrgen qyzdardyń tym kóptigi, qa­zaq áıelderiniń bala týý kórset­kishi tómendep ketkendigi tal­qylanyp jatatyn. Onyń ústine qyryqtyń ishindegi kezim edi. Bul jastaǵy otbasylardyń basynan ótken kóptegen «qyr­qyl­jyńdardy» estip-kórip júr­dim. Mine, osy problemalardy sahnada kórsetkim keldi. Biraq melodramany da, dramany da qalamaı jylatyp emes, kúldirip otyryp oılandyraıyn dep komedııa janryn tańdadym. Meniń budan da kúlkili, ári júgi de aýyr komedııa­larym bar. Biraq áıteýir «Bir qazaqqa – bir qatyn?!..» ómir­sheń bolyp shyqty. О́zi bas-aıaǵy on kúnniń ishinde jazylyp bitip edi...

– Shyndyǵynda, qazirgi qa­zaq qoǵamy úlken máse­le­ler­den turady. Osylardy negiz etip te keremet roman, pesa jazýǵa bolady ǵoı...

– Jazylmaı jatyr deýge bolmaıdy. Baspalardan jaryq kórip jatqan kitaptardyń, sah­nada qoıylyp jatqan pesa­lardyń jetkilikti bóligi bú­gingi kúnge arnalǵandyǵy sóz­siz. Olardyń ishinde qazirgi adam­nyń psıhologııasyna zaman ákelgen ózgeristerdi tap basqan shyǵarmalar jeterlik. Soǵan qaramastan suraǵyńda búgingi zamannyń tolyqqandy beınesin kóre almaǵan ókinish bar sııaqty. Men de kóre almaımyn. Tipti bardyń bárin baıyppen saraptap oqyrmannyń kóz aldyna keltirip otyrǵan synshy da kemshin.

Al shyndap kelgende qazaq qoǵamynyń problemalary bu­rynǵy keńestik ózge odaqtas res­pýblıkalarǵa qaraǵanda ál­deneshe aýyr. О́ıtkeni biz kapıtalızm kezeńin bastan ótkizbesten sosıa­lızmge bir-aq sekirdik. Demek buryn el kórmegen qo­ǵamǵa kóshpendilikten kel­dik. Reseı otarlaǵaly beri qala­lary­myzda orys ulty basym tur­dy. Al keńestik-kommý­nıs­tik bılik tyń kóterýdi je­leý­letip, aýyldardyń ózinde bizdi azshylyqqa aınaldyra bas­ta­dy. Sóıtip, san ǵasyrlar boıy qazaq­ty máńgúrttendirý saıa­saty otarlaýshylar úshin sátti júze­ge asyp kele jatty. Osylaı óz jerimizde turyp-aq orysqa ju­tyla bastadyq. Eń jamany qa­zaq tiliniń keleshegi joq, ol tur­mystyq deńgeıdegi til degenge kópshiligimiz senip, balalary­myz­dy orys mektepterine berip qana qoımaı, orys tiliniń Qazaq­standaǵy tiregine, alynbas qama­lyna aınalyp aldyq.

Bul múshkildiktiń tamyry tym tereńde ári qatpar-qatpar. О́te júıeli, ǵylymı zerttelip, oılastyrylyp jasalǵan otarlaý saıasatynyń jemisi. Demek otarlyq saldarynan arylýdy da tereń oılastyrylǵan, júıeli, ǵylymı baǵdarlamalar jasap júzege asyrýymyz kerek edi.

Bul ǵalymdardyń, pedagog­terdiń, bıliktiń basqa da tar­maq­tarynyń tikeleı jumysy bol­ǵanymen jazýshylar tys qala almady. Olar halyqqa qalaı máńgúrttendirilgeniniń kórkem kórinisin jasap, kóz aldyna keltirýge tıis. Adam degen sondaı jaratylys. Basyna túspeı nemese kózimen kórip, qolymen ustamaı qorytyndy shyǵara bermeıdi. Demek kún­delikti aıtqan qur uran-aqyldan góri sanaǵa bappen sińip, oıdy bildirtpeı alatyn kórkem áde­bıettiń róli óte zor.

Biraq qazirgi ómir týraly, ádebıettiń, ásirese kúrdeli pro­zalyq shyǵarmalardyń birden týa salmaıtynynyń sebepteri joǵaryda aıtyldy. Soǵan qosa­rym, tarıhı-fılosofııalyq tereń bilimi joq jazýshylar qazir­gi ómirdi jazýǵa jaltaq bola­dy. О́ıtkeni olar resmı baǵa­sy berilmegen oqıǵalar men saıası aǵymdardy óz betinshe baǵa­laýdan taısaqtaıdy. Degen­men úmitsiz shaıtan degen, kim biledi bir kúni bir ǵana «Abaı jolymen» búkil bir dáýirdiń kórkem ensıklopedııa­syn jasap bergen Muhań tárizdi ekinshi bir Áýezov týyp qalar.

Jańa romanymdy bitirdim

– «Anajar» romanyńyz sizdiń pasportyńyz desek te bolady, osy shyǵarmada ata-anasyn jatyrqaıtyn qyz­dyń beınesi, adamdardyń ár­túrli taǵdyry, tragedııasy sýretteledi. Osy roman arqy­ly qaladaǵy qazaqtyń ómirin jazǵyńyz kelgeni me?

– «Anajar» romany óziń aıtqandaı meniń tólqujatyma aınalǵan bolsa shyn qýanamyn ári maqtanysh etemin. О́ıtkeni kóbine búgingi kúnniń qoǵamy men adamyn beınelep kele jatqan jazýshynyń biri menmin. Tarıhı taqyrypqa da búgingi jaǵdaılarǵa jaýap izdep baramyn. «Anajarǵa» birsypyra pikirler jaryq kórdi. Dóp basyp, dál aıtqandary da, kelte túsinip, tereńine boılaı almaǵandary da bar. Ásirese «Anajar – soń­ǵy otyz jylymyzdyń kór­kem kórinisi» degen Ǵusman Jandy­baevtyń pikiri dál baǵa. Ol tipti Anajardy Don Kıhotpen salys­tyrypty. Myna ómirge beıkúná kózben qaraý jaǵynan. О́ıtkeni meniń Anajarym óte ádil adamdar turatyn taýdaǵy erekshe bir ortada, ájesiniń baýyrynda ósken. Bul qaýymnyń ádil bolatyndyǵy sol ádildigi úshin oıdaǵy qoǵammen syıysa almaı qýǵyn kórip, taýǵa kóship kelýge májbúr bolǵandar.

Mine, osyndaı «adam perish­telerdiń» ortasynda kózin ashyp, esi kirgen 8 jasar qyz qaıtsem, qandaı jolmen baıysam eken dep zýlap júrgen týǵan áke-sheshesin jatyrqamaǵanda qaıtedi? Árıne, jatyrqaıdy.

Sondyqtan ol óziniń perishte­sin ańsaıdy. Ustazynyń «Aq perishte» ánine ǵashyq bolady. Biraq ustazy ońbaı opyndyrady. Zań bıleıtin qoǵam ornatamyz degenine senip, eteginen ustaǵan Ádilet degen jigit te úmitin aqtamaıdy. Onyń ádildigi qyzmet istegen kompanııasynyń múddesin ǵana qorǵaýdan aspaıdy. Eń sońǵy úmiti – ishinen shyqqan perzenti Aqperishte de týra ózi sııaqty opyq jeıtin bolǵan soń kóp qabatty úıden qulap qaza tabady. Endi Anajarǵa ózine ózi qol salýdan basqa shara qalmaıdy.

Solaı etýge bekinip, óz kórin ózi qazyp jatqannan bastap men qaıtadan birtindep Anajardyń ómirge degen qushtarlyǵyn oıata bastaımyn. Sonyń ishinde pi­kir aıtýshylar tarapynan bir sheshýshi oqıǵa qaǵa beris qalyp júr. Onyń AQSh-qa kóship ketken synyptas qurbysy bıofızık Aqbıkesh amerıkalyq kúıeýi ekeýi jasandy adam jasaý problemasymen aınalysady. Demek ondaı adamda jannan basqasy jasandy, kúná men qylmysqa ıtere beretin qos tesikten adamdy qutqarýdyń birden bir joly osy, deıdi bıofızık Aqbıkesh.

Al Anajar bolsa ondaı jasandy adamdardy báribir pendeler basqaratynyn bilgende onyń tabıǵı jertirlikke degen qulshynysy odan ári artady. Sondyqtan «Anajarda» jalǵyz qala ómiriniń ǵana emes, búkil adamzattyń tragedııasy aıtylady. Barlyǵyn tehnıkalyq órkenıetpen sheshemin degenshe júrekpen shesh. Mine, meniń aıtpaǵym osy.

– Qazirgi qazaq jastarynyń ómiri, olardyń ómirge, dúnıege degen kózqarasy týraly tol­ǵan­baý múmkin emes shyǵar, tip­ti solardyń taǵdyryn arqaý ete­tin kólemdi shyǵarmalar ne­ge jazylmaıdy degen oı ıek­te­geli de kóp boldy. Kelesi roma­nyńyz­dy qashan jazasyz?

–  Men «Anajarda» jas­tar­dyń ómiri týraly olardyń ózi bolyp tolǵandym. Aýyldaǵy, qa­ladaǵy, bala-baqsha men mek­teptegi, aýlalardaǵy bala tár­bıesi kemshilikteriniń sábıdiń, búldirshinniń, bozbala-boıjet­ken­niń sanasyna qandaı aýyr iz qaldyratynyn shamam kelgenshe «shyryldap» turyp aıttym. Tek «aıybym» olardy sol bala kúıinde qaldyrmaı tárbıedegi kemshilikterdiń saldary eseıgen soń qaıda aparyp soǵatynyn basa kórsettim. Balanyń tilimen jazbasam da balalar da qabyldaǵan sııaqty. Taraz qalasynda «Anaǵa taǵzym» atty ortalyq bar. Sol ortalyq mektep oqýshylarynyń kórkem ádebıetti ata-analary­men birigip oqýynan jarys uıym­dastyrdy. Eń kóp oqylǵan ki­taptyń biri osy «Anajar» boldy.

Shynymdy aıtsam romannyń oqyrmanǵa artar psıhologııalyq júgi aýyr bolǵandyqtan mektep oqýshylary qabyldaı qoımas dep oılaǵanmyn. Qatelesippin. Bizdiń jastarymyz mundaı shyǵarmany da qabyldaı alady eken.

Al kelesi romandy men jazyp ta qoıǵanmyn. Jyldyń aıaǵyna deıin «Dáýir» baspasynan jaryq kóredi. «Altyn júlge jyry» dep atalatyn bul romanymnyń bas keıipkeri – belgili abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly. Odaq kezinde jazýshylarǵa keńes adamynyń, kommýnıstiń, ıaǵnı ádiletti, ómirde belsendi, adal adamnyń beınesin jasańdar degen mindetter qoıylatyn. Biraq ondaı adamdy óz basym ol kezde taba almadym. Al Mekemtas Myrzahmetulyn kezdestirgen soń, bizdiń zamanymyzdyń naǵyz qaharmany osy kisi dep tanydym. Doktorlyq dıssertasııasyn qorǵatpaı qoısa da eńbeginen Abaıǵa ıslam shyǵysynyń áseri týraly taraýlardy alyp tastamaı, qaıta múmkindik týǵan sa­ıyn jarııalap otyrǵan áreketiniń ózi ne turady?! Qara basynyń qamynan ult múddesin bıik qoıǵan aqıqat úshin kúrestiń keremet úlgisi emes pe? Romanda ulttyq múdde úshin kúrestiń basqa da sıpattary kezegimen sýrettelip otyrady. Meniń altyn júlge dep otyrǵanym adam boıyndaǵy izgilik. Sonaý Alyp Er Tońa zamanynan kele jatqan ata-babalarymyzdyń izgilik týraly ilimi. Sol ilimdi Abaı tolyq mánge ıe etti. Al munyń bárin Mekemtas ashty. Bir sózben aıtqanda «Altyn júlge jyry» – aqyn-jazýshylardyń izgilik pen ádildik jolyndaǵy kúres jyry.

– Qazir qandaı kitap oqyp júrsiz, qaıtalap oqıtyn kitap­ta­ryńyz kóp pe?

– Qystaı el tarıhynyń qa­zaq ádebıetinde kórinis tappaı júrgen Qarahandar qaǵanaty kezeńi týraly birsypyra ǵyly­mı kitaptar, monografııalar oqydym. Qazir L.N.Tolstoıdyń «Bojestvennoe ı chelovecheskoe», «Otes Sergıı» degen hıkaıattaryn qaıtalap oqyp jatyrmyn. Jazýshynyń áýlıelik pen perishtelik týraly oılary oılantady. «Abaı jolyn» ár jyldary tórt ret, B.Maılınniń, Ǵ.Mú­sirepovtiń prozalaryn, Ger­man Gesseniń «Igra v bıserin», N.Gogoldiń «О́li jandaryn» eki ret qaıtalap oqydym. Ar­naıy maqala jazatyn kezimde Táken Álimqulov pen Sherhan Murtazanyń prozalaryn da túgel qaıtalaǵanmyn.

– Jazýshy degen kim?

– Jazýshy ózin birde zor, birde qor sanaıtyn adam. Ásirese jazý ústelinde otyrǵanda qudiretti. Alaqandaı aq qaǵazǵa nebir dáýir­ler men oqıǵalardy sıpattap, patshanyń da, danyshpannyń da, sheshenniń de, kósemniń de aýzyna sóz salyp otyrǵanda on­daı adam zor bolmaǵanda qaı­tedi? Sol zor adam jazý úste­linen alystap,aınalasymen ara­lasqanda tirshiliktiń túıtkilderin sheshe almaı qor bolady.

Al atqaryp otyrǵan jumy­sy turǵysynan baǵalasań ol rý­ha­nı ıgilik óndirýshi. Iá, adam­dardyń eki toby bar. Biri – ma­terıaldyq ıgilik, ıaǵnı tán azyǵyn, ekinshisi – rýhanı ıgilik – jan azyǵyn óndirýshiler. Tán azyǵyn adam iship-jeıdi. Al jan azyǵyn qaıtedi? Jazýshy men kompozıtordyń tula boıynan tolǵatyp týǵan jan azyǵyn adamdar anasyn emgen sábıdeı emedi. Sanasymen, júregimen emedi. Demek shyn jazýshy – ultynyń rýhanı anasy.

 

Áńgimelesken

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Aıtyp kelgen apat

Aımaqtar • Keshe

«Myń bala» jeńimpazdary

Rýhanııat • Keshe

Aqıqattyń aı dıdary – baspasóz

Egemen Qazaqstan • Keshe

Yntymaqtastyq yqpaly

Ekonomıka • Keshe

Jańa formattaǵy saýda

Ekonomıka • Keshe

Jótelge jeńil qaramańyz

Medısına • Keshe

Kókjardaǵy modýldi medpýnkt

Medısına • Keshe

Bitimgershilik sardarlary

Qazaqstan • Keshe

Jyp-jyly júrek býyndaı

Ádebıet • Keshe

Daýystyń da túsi bar

Ádebıet • Keshe

Talantty ánshige taǵzym

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar