Qoǵam • 02 Qazan, 2022

«Aq pil» sındromy

207 ret kórsetildi

Qazaq qaı isiniń de qaıyrymy men qaıtarymyn kórgisi keletin izgi de ilkim­di halyq. Kóshpeli ómirinde zamana kóshi­nen qalmaı bir malyn ekeý etip, tórt tuıaqtysynyń etin azyq, júnin kıim, sútin nár etip tirshilik keshti. Otbasyna oımaqtaı paıda tıgizbeı el kezip, jalǵyz atymen dalaqtap shapqan dalabezerdi «berekesiz» dedi. Qoraly janǵa qonys bolsa da jyqqanda bir atanǵa ǵana júk bolar kıizúıin jazda jaılaýyna, qysta qystaýyna tigip, túzde malyn kóbeıtti, úıinde urpaǵyn órbitti. Iаǵnı ıkemsiz iske kúıindi, ıgilikti iske súıindi.

Aǵylshyndarda osy uǵymǵa kereǵar keletin «aq pil» (white elephant) degen ıdıoma bar. Bastaý tarıhy Taıland, Bırma sııaqty Ońtústik Azııa elderinde monarhtardyń qol astyndaǵy qyzmetshilerine molshylyqtyń sımvoly sanalatyn aq pil syılaý dástúrimen ózektesip jatyr. Qojaıyn ózine unap, kóńili qulaǵan adamǵa aq pil syılap qurmet kórsetken. Onyń bir jamany ámirshisi syılaǵan álgi pildi endigi jerde ne satýǵa, ne atýǵa nemese basqa bireýge syılap jiberýge tyıym salynady. Biraq tańdap jep, talǵap ishetin bul kıeli haıýandy kútip-baptaýda syılyq ıesi shash etekten shyǵynǵa batady. Aqyrynda aq pil bul beısharaǵa syılyq emes, beıqutqa, zorǵa emes, sorǵa aınalady. Qazirgi zamanǵy túsinikte «aq pil» uǵymy paıdasynan góri shyǵyny kóp múlikti, zatty, dańǵaradaı ǵımaratty bildiredi.

Búginde «aq pil» sındromynan etek-jeńin jınaǵan álemniń árbir eli tezirek arylýǵa umtylyp jatyr. О́ıtkeni XXI ǵasyrda ómirde, óńirde, aýlada aqparattyq tehnologııalar, dálirek aıtsaq, zamanaýı únemshildik ústemdik quryp tur. Eshkim albaty tirlik, artyq-aýys shyǵynǵa barýǵa múddeli emes. Eýropada mıl­lıar­derlerdiń metroda júrýi, Amerıkada alpaýyttardyń shaǵyn kólikke kóshýi de osyny ańǵartsa kerek. Osy rette biz jahanda qazir keńinen taralyp jatqan «mınımalızm» úrdi­siniń úlgisin alystan izdemeı-aq, qazaqtyń «tarta-tarta jeseń taı qalady, qoıa-qoıa jeseń qoı qalady» degen sózine júginýimiz kerek. Bizge búgingi ǵasyr únemshildikti, ıkemdilikti, naqtylyqty talap etip otyr. Tańdaý ózimizde, ýaqyt kerýeni bizden eshqashan bizge iles dep iltıpat jasamaıdy. Kerisinshe, biz ýaqytqa, zamanǵa táýeldimiz.

Alystan oraǵytyp otyrǵandaǵy aıtqymyz kelgeni kúndelikti kózben kórip, kóńilge túıip júrgen bir-eki jaıt edi. Mysaly, sáýleti jaǵy­nan álemdegi kórikti qalalardyń qatarynda turǵan elordada kezinde halyqaralyq jıyndar ótkizý úshin salynǵan birneshe záýlim saraı tur. Alty aı boıy asyqpaı shaljıyp jatyp alatyn Arqanyń qysynda eleýli is-sharalar kóp ótkizilmeıtin mundaı saltanatty saraılardy memlekettik bıýdjetten ustap turýǵa qanshama qyrýar qarjy ketetini shyndyq. Bul oraıda alqaly jıyndardan góri naqty sharýalardy tııanaqtaýǵa kóshken qazirgideı jaǵdaıda bul ǵımarattardy nege ýaqyt suranysyna saı zamanaýı ınnovasııalyq, aqparattyq tehnologııa­lar, medısınalyq, bilim berý ortalyqtary retinde paıdalanbasqa degen oı keledi?

Ekinshi mysal ulttyq úrdiske qatysty. Halqymyzda el arasyndaǵy ardaqty adamnyń astyna at mingizip, ıyǵyna shapan jabý ejelden kele jatqan ıgi dástúr. Álbette, salttyń sabaq­tastyǵyn saqtaý, ótkendi óreleý ult erteńi úshin kerek. Alaıda dástúrdi dáripteý «aq pildiń» ar jaq, ber jaǵynda qalyp qoısa she? Jaqynda elimizge belgili tulǵany mereıtoıymen quttyqtap úıine barǵanymyzda biz ıyǵyna jabamyz degen dál sondaı shapan men bórikti bizge deıin birneshe adam syıǵa tartqanyn baǵamdadyq. Bir qaraǵanda jutynyp turǵan jaǵaly kıimdeı kórinetin mundaı shapandardy aǵamyz keıinnen taǵy da ondaǵan danasyn qabyldap alyp jatqanyn kórdik. Sóıtip bir kezderi «shapanızasııa» dep dabyl qaǵylǵan bul úrdistiń áli de sol kúıinde jalǵasyn taýyp kele jatqanyna kóz jetkizdik. Ágárkı, álgi aǵamyz ózine tartý etilgen sol shapan men bórikti kúni erteń qunttaı qylyp kıip alyp qala aralap kórsinshi. Kóshedegi, dúkendegi, aıaldamadaǵy jurt alaıa qarap, «oıpyrym-aı, myna kisiniń kıim kıisi qyzyq eken, qartaıǵan adam Naýryz meıramy keldi dep oılap qalǵan shyǵar» dep ózin ájýalaýy múmkin. Sondyqtan ardaqty aǵamyzǵa syılanǵan sansyz shapan endigi jerde qaladaǵy páteriniń qalaýly bir buryshyna jınalyp, «azııalyq aq pil» ispetti uzaq ýaqyt oryn alyp turýy múmkin. Al osy shapandardy zamanaýı dızaın úlgisine salyp kúndelikti turmysta kıip júretin sándi palto, kúrteshe túrinde daıyndasa, bir jaǵy ulttyq kıim jańasha jańǵyrar edi ári turmysta ıgilikke jarar edi.

Túıindep aıtsaq, eger zerekpen qarap, tereńnen taldar bolsaq tirshiligimizdiń biraz salasynan osy sııaqty paıdasynan zııany basym, ıakı «aq pil» sındromyn tabýǵa bolady. Álbette, ony tabý kerek, taldaý kerek, ıgilikke ıkemdeýde taǵylymdy sheshim qabyldaý kerek. О́ıtkeni zaman basqa...

Sońǵy jańalyqtar

Ile-Balqashtaǵy qulan úıiri

Qazaqstan • Keshe

Ekibastuz eleń-alańy basyldy

Aımaqtar • Keshe

Úzdikter iriktele bastady

Fýtbol • Keshe

Beısen Quranbek týrnıri

Qoǵam • Keshe

Eriktiniń eńbegi eren

Qoǵam • Keshe

Shertpe kúıler sherýi

О́ner • Keshe

Aqqan juldyz izimen

Tanym • Keshe

Sahnaǵa adaldyq

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar