Rýhanııat • 02 Qazan, 2022

Áýezov jáne ult órkenıeti

154 ret kórsetildi

Kúlli adamzatty baýyryna balap, adamshylyqty tý etken uly oıshyl Abaıdaı alypty jahanǵa tanytyp, «Abaı joly» dara jol ekenin aıǵaqtaǵan ult maqtanyshy, zańǵar jazýshy, ǵulama ǵalym Muhtar Áýezovtiń týǵanyna bıyl – 125 jyl. Osyǵan baılanysty kemeńger tulǵanyń týǵan jeri Abaı oblysynda merekelik is-sharalar keń kólemde uıymdastyryldy.

Aldymen Abaı oblysynyń ákimi Nurlan Uranhaev bastaǵan elimizdiń zııa­ly qaýym ókilderi Muhtar Áýezov atyndaǵy alań­da aıaldap, jazýshynyń eskert­kish­te­ri­ne gúl shoqtaryn qoıyp, rýhyna taǵzym etti.

Tuǵyry bıik tulǵanyń 125 jyldyq mereıtoıyna oraı qaladaǵy Shákárim ýnıversıtetinde otandyq áde­bıet pen rýhanııattyń kórnekti ókilderi «Muhtar Áýezov jáne ult órkenıeti» atty ha­lyq­aralyq ǵylymı-tájirıbelik kon­feren­sııada bas qosty.

Alqaly basqosýda belgili áýezov­ta­nýshy ǵalymdar, memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleri, ýnıversıtettiń profes­sorlyq-oqytýshylar quramy, ob­lys­tyq ákimdik pen máslıhat ókilderi, son­daı-aq Nıderlandy, Túrkııa, Qytaı jáne О́z­beks­tannan kelgen ǵalymdar M.Áýe­zov­tiń kemeńgerligi men qazaq jáne álem áde­bıetindegi aýdarma máselesi jaıly oı ór­bitip, jazýshynyń daralyǵyn tanytýdyń jáne rýhanı mu­ra­syn nasıhattaýdyń tyń joldaryn pysyqtady.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, abaıtanýshy ǵalym, Mem­­lekettik syılyqtyń ıegeri Ǵarı­folla Esim men Tashkenttegi Álisher Naýaı atyn­daǵy ózbek tili men ádebıeti mem­­­le­­­kettik ýnıversıtetiniń professory Abdýlla Ýlýgov M.Áýezovtiń uly­lar elin­­degi orny men elimizdiń órken­dep da­mýy­na qosqan úlesi jaıly toq­ta­lyp, kon­fe­­rensııanyń tabysty ótýine tilekterin jet­kizdi.

v

«Abaı, Shákárim jáne Muhtar Áýezov­tiń shyǵarmalary arqyly jetken qazaqtyń kórkem, ádebı tili – Semeı óńirinde saq­tal­ǵany kúmánsiz. Sondyqtan da taǵy­ly­my mol alqaly jıynnyń Shákárim ýnı­ver­sıtetinde ótýi zańdy», dedi mınıstr S.Nurbek.

Qatysýshylar Áýezovtiń álemine boı­laǵan kez kelgen adam zulymdyqtan ada, adamgershilikti tý etetin kemel tulǵa bolyp qalyptasatynyn aıtty.

«Oqý ornymyzdyń mıssııasy – ulttyq qundylyqtardy boıyna sińirgen bilikti mamandy daıarlaýmen birge Abaı ańsaǵan, Áýezov armandaǵan tolyq adam, kemel tulǵany qalyptastyrý.

Abaı álemine qanyqqan árbir stýdent abaıtanýshy, muhtartanýshy bolyp ketpeıtin de shyǵar, biraq izgilikke sha­qyr­ǵan tulǵalar sózi kez kelgen jastyń jú­regine tunsa – onda bizdiń maqsa­ty­myzdyń oryndalǵany», dedi Shakarim University basqarma tóraǵasy Baýyrjan Erdembekov.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­­versıtetiniń professory, belgili ǵa­lym Dandaı Ysqaqulynyń aıtýynsha, qazir ózekti bolyp turǵan adamı kapıtal máselesin sheshýdiń tıimdi joly Muhtardaı Alash ardaqtylarynyń máde­nı murasynda jatyr. Tek sol murany zertteýge tyń kózqaraspen kelip, zańǵar tul­ǵa­­larymyzdyń eńbegi meılinshe laıyqty deń­geıde nasıhattalsa ıgi.

«Birinshiden, adam kapıtaly myqty bolý kerek. Adam kapıtalyn damytsaq, materıaldyq ári rýhanı jetistikterimiz eseleı túseri anyq. Túrki halyqtar ishinde qazaqtardyń arasynda da adamı resýrstyń áleýeti zor. Álbette, keıbir baǵyttarda tyń­nan túren salýǵa týra keledi.

Halqymyzdyń rýhanı kemeldenýi yqylym zamandardan, Kúltegin, Maıqy bı, Asan qaıǵylardan bastaý alyp, hakim Abaıdyń dáýirinde shyrqaý shyńǵa jetken syndy. Al Álıhan Bókeıhan jáne Muhtar Áýezovteı alash azamattary ony bilim men ǵylymǵa aınaldyryp, ulttyq ıdeologııa­myzdy qalyptastyrýǵa súbeli úlesterin qosty», dedi D.Ysqaquly.

Qazaq ádebıetiniń álemdik arenaǵa ke­ńinen taralýyna baýyrlas túrik aǵaıyn­dardyń da atsalysyp kele jat­qanyn aıta ketken oryndy. Máselen, Kas­ta­moný ýnıversıtetiniń professory Orhan Sóılemez Abaı men Muhtardyń shyǵar­ma­laryn túrik jáne aǵylshyn tilderine aýdaryp, onyń birazy batys basylymdarynan kórinis tapqan.

«Osydan 30 jyl buryn AQSh-taǵy Kolýmbııa ýnıversıtetinde doktorantýrada oqyp júrgen kezimde Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynyń tárjimalanǵan nusqasy qolym túsken bolatyn. Odan buryn áıgili akademık, ǵalym Rahmanqul Berdibaıulynyń shákirti atanyp, qazaq tili men ádebıetine degen qushtarlyǵym artqan edi. «Abaı joly» romany maǵan Kolýmbııa ýnıversıtetinde doktorlyq dıssertasııamdy qorǵaýǵa oń yqpalyn tıgizdi. Dıssertasııamnyń taqyryby «Qa­za­q­tyń mádenı biregeıligin saqtaý» dep ataldy.

Taıaý keleshekte túrki halyqtarynyń yntymaq-birligi búgingiden de nyǵaıyp, onyń jemisin urpaqtarymyz kóredi degen úmittemin», dedi O.Sóılemez.

Budan bólek professor Arap Es­penbetov «Muhtar Áýezovtiń bir maqa­lasy haqynda», dosent Jandos Áýbákir «Muhtar Áýezovtiń daralyǵy», S.Aman­jolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnı­ver­sıtetiniń professory Aıjan Qar­taeva «Muhtar Áýezov murasyndaǵy túrki álemi» ǵylymı tujyrymdasyn kóp­shilikke usyndy. 

Konferensııa aıasynda qatysýshylar jazýshynyń ádebı mektebi, ózi negizin qalaǵan «Abaı» jýrnalynyń búgingi taǵdyry, ǵylymı ómirbaıany, ulttyq qun­dy­lyq, ana tili, Áýezov shyǵarmalaryn sah­­nalandyrý máseleleri tóńireginde pikir almasty.

Sonymen qatar jıynda álemdik deń­­geı­­­degi monýmentaldy óner týyndy­laryn Áýezovtiń kórkem shyǵar­ma­la­­ryn­daǵy keıipkerlerge arnalǵan kom­pozısııalyq eskertkishter men IT ónim­­der, anımasııalyq týyndylaryn jasaý kerektigi aıtyldy.

Ármen qaraı mereıtoılyq is-sharalar legi zańǵar jazýshynyń týǵan jeri Abaı aýdanynda jalǵasyn tapty. Mártebeli meımandar M.Áýezovtiń áke-sheshesi Omarhan men Nurjamaldyń kesenesine baryp quran baǵyshtap, rýhyna taǵzym etti.

k

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń rektory, Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Erlan Sydyqov bul mereıtoı Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jańa Qazaqstan» tujyrymdamasy aıasynda ashylǵan Abaı oblysynda ótip jatqan alǵashqy halyq­aralyq deńgeıdegi ǵylym men bilimniń, máde­nıet pen rýhanııattyń toǵysqan toıy ekenin jetkizdi.

«Biz turǵan qasıetti ólkeni el tarıhyn­da mártebesi erekshe, tipten qut qon­ǵan yrysty, berekeli topyraq dep árbir qazaq maq­tanyshpen aıtady. О́ıtkeni Abaı óńiri dúıim qazaqqa aqyl aıtqan abyz Ánet babanyń, kemeńger Keńgirbaı bıdiń, marǵasqa Mamaı, qol bastaǵan Toqtamys batyrlardyń, sonymen birge qudiretti Qunanbaı syndy suńǵyla aǵa sultannyń izi qalǵan kıeli meken. Qazaqtyń bas aqyny hakim Abaı osy Shyńǵystaý baýyryndaǵy Aqshoqy men Jıdebaıda otyryp kúlli álemge «adamzattyń bárin, súı baýyrym dep» degen sáýleli sózin shashty. Al dala da­nyshpany atanǵan Shákárim babamyz da osy ólkede keleshektiń oıyn ashyp, óziniń tanymy tereń tarıhı-fılosofııalyq eńbekterin jazǵany barshańyzǵa aıan. Abaıdyń aqyndyq dástúrin jalǵastyrǵan Kókbaı, Aqylbaı, Maǵaýııa, Týraǵuldyń da elge belgili muralary osy óńirde dú­nıege keldi.

«Muńly qońyr týǵan anam, týǵan jerim Bórili» dep ózi jazǵandaı, Aıaqqaraǵanda kindik qany tamyp, Bórilide balalyq bal­dáýreni ótken Muhtar Omarhanuly Áýe­zov­tiń el tarıhyndaǵy oryny aı­ryqsha. HH ǵasyrda qazaqty álemge tanyt­qan eki tulǵa bolsa, sonyń biri – Muhtar Omar­hanuly.

Abaı men Muhtar egiz uǵym. Muhańnyń basqa da kórkem shyǵarmalary men ǵyly­mı zertteýlerin bylaı qoıǵanda, tek Abaı taqyrybynyń ózi onyń daralyǵyn aı­qyndap beredi. О́zderińiz jaqsy bile­tin­deı, Muhań el tarıhynda kóptegen alǵash­qy bastamanyń negizin qalady. Semeıde qurylǵan «Iаrysh» fýtbol komandasy, Oıqudyqta qoıylǵan «Eńlik-Kebek» spektakli, Júsipbek Aımaýyt­uly­men birge shyǵarǵan «Abaı» jýrnaly, alǵashqy ádebı «Abaı» mýzeıiniń ashylýyna sińirgen eńbegi Áýezovtiń jan-jaqtylyǵyn aıǵaqtaıdy», dedi E.Sydyqov.

Abaı aýdanynda jergilikti kásipkerler men aýdan halqynyń qoldaýymen Keń­girbaı bıge eskertkish ornatyldy. Sondaı-aq «Eńlik-Kebek» kesenesine de jóndeý júr­­gizilgenin aıta ketken jón.

Uly tulǵanyń mereıtoıyna baıla­nys­ty Qaraýylda qazaq kúresinen dúbirli saıys uıymdastyrylyp, alaman báıge men jorǵa jarysta naǵyz tulparlar anyq­tal­dy. Budan soń merekelik is-sharalar kon­ferensııa, fýtbol saıysy jáne gala konsertpen túıindeldi.

 

Abaı oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Aıtyp kelgen apat

Aımaqtar • Keshe

«Myń bala» jeńimpazdary

Rýhanııat • Keshe

Aqıqattyń aı dıdary – baspasóz

Egemen Qazaqstan • Keshe

Yntymaqtastyq yqpaly

Ekonomıka • Keshe

Jańa formattaǵy saýda

Ekonomıka • Keshe

Jótelge jeńil qaramańyz

Medısına • Keshe

Kókjardaǵy modýldi medpýnkt

Medısına • Keshe

Bitimgershilik sardarlary

Qazaqstan • Keshe

Jyp-jyly júrek býyndaı

Ádebıet • Keshe

Daýystyń da túsi bar

Ádebıet • Keshe

Talantty ánshige taǵzym

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar