Ekonomıka • 02 Qazan, 2022

Tehnokrattyq dáýir aıasyndaǵy AES

114 ret kórsetildi

Jýyrda Ǵumarbek Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetinde «Qazaqstanda AES ne úshin salynýy kerek?» atty dóńgelek ústel ótti. Jıynǵa qatysqan mamandar Qazaqstanǵa derbes atom elektr stansasy qajet ekenin aıtty. Bul másele qoǵamda osyǵan deıin de biraz talqylandy.

Tehnokrattyq dáýir aıasyndaǵy AES

Energetıka salasynyń sarapshysy Denıel Ergınniń sózine júginsek,  ener­getıkalyq geosaıasattyń búgingi ashýy óte qatty. Re­seıdiń Ýkraınaǵa qarsy áskerı is-qımy­ly álemdik ekonomıkadaǵy ekojúıe úılesimdiligin buzdy. Endigi baǵyt – AES qury­lysyn qaı memleket salady, qaı eldiń reaktory tıimdi degen máseleni py­syqtaý. Sońǵy sheshim memlekettik deń­geı­degi baıqaýda anyqtalady. 2025 jyldan bastap qurylys jobasy bastalady. Al paıdalanýǵa berý merzimi – 2035 jyl. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev taza atom energııasy bolmasa búkil ekonomıkamyzdy joǵaltatynymyzdy jıi aıtady.

Bıyl qyrkúıek aıynda «Samuryq-Qazyna» qorynyń basqarma tóraǵasy Almasadam Sátqalıev energetıkalyq balansqa jasalǵan boljam 2032 jylǵa deıin qýaty 2 400 megavattqa deıin atom elektr stansasyn sa­lý qajettigin kórsetkenin, sol sebep­ti qor Úkimet bas­shy­lyǵymen atalǵan jobany iske asyrýǵa kiris­ke­nin habarlady. Ener­getıka mınıstri Bolat Aqsholaqov osy­ǵan deıin Fransııa, Reseı, Ońtústik Koreıa men Qytaıdyń AES tehnologııa­lary qarastyrylǵanyn, jyl sońyna deıin atalǵan tehnologııanyń birin tańdasaq, zertteýge 1-2 jyl, qurylys­qa 7-10 jyl ýaqyt qajettigin jetkizdi.Al oǵan deıin qolda bardy jara­týǵa, onyń ishinde gazǵa basymdyq beri­ledi. Aýqymdy jobany júzege asy­rý máselesi taǵy da halyqpen keli­si­ledi. Demek múmkindikter jáne usyny­latyn jobalar tııanaqty zerttelgen soń ǵana elektr energııasyn óndirýge ońtaıly tehnologııa aıqyn­dalady.

Jıynǵa qatysqan sarapshylardyń sózine den qoısaq, KSRO ydyraǵaly táýelsiz Qazaqstanda mundaı aýqymdy joba júzege asyrylmaǵan. AES jobasyn tehnokrattyq dáýirge jol ashatyn faktor dep baǵalaýǵa bolady. Iаdrolyq fızıkalyq ınstıtýtta zertteý reaktorynda pýlt basqaratyn, ıadrolyq reaktordyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin mamandar bar. Olar teorııalyq jaǵynan da, praktıkalyq jaǵynan saraptama júrgizip, ýrandy reaktorlarǵa ornalastyrýǵa daıyn.

Elektrenergetıka jáne elektr­tehnıka ınstıtýtynyń dırek­tory Jubanysh Ábdimuratov soltús­tikten ońtústikke jóneltiletin energııanyń biraz bóligi qaıta aıdaý kezinde tehnıkalyq sebepterge baılanysty joǵalyp ketetinine nazar aýdardy. Odan bólek el ishindegi jylý elektr ortalyqtarynyń basym bóli­­giniń qoldaný merzimi 40 jyldan asyp ketti. Sarapshy AES jobasyna qatysty kóptiń kóńilinde qorqynysh baryn, aldaǵy ýaqytta atom-saýattylyqty jobamen qatar alyp júrýge týra keletinin jetkizdi. AES-tyń apatqa ushyraýy mınımaldy, nólge teńestirilgen deńgeıde ekeni halyqaralyq sarapshylar tarapynan moıyndalǵan. «Biz de ǵylymnyń jetistigin moıyndaýymyz kerek. Kó­mirdi kóptep qoldanatyn JEO qurylysyn qarjylandyrýǵa ınves­torlar yqylasty emes, álem ınves­torlary úshin endigi trend JEK, jasyl energetıka, atom jobasy bolmaq. Eger bári sátti bolsa, qazaq ekonomıkasynyń tehnokrattyq dáýiri atom elektr stansasynan bastalmaq», dedi J.Ábdimuratov.

«Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS jańa ıadrolyq jáne energetıkalyq tehnologııalar bo­ıynsha bas menedjeri Asýan Sııabekov atom energetıkasy salasyn damytý keleshegine qaýippen qaraıtyndardyń kóp ekenin, qorqynysh sındromy atom energetıkasy tarıhynda oryn alǵan keıbir apattarǵa, qaýesetter men joramaldarǵa baılanysty ekenin áńgimeledi. AES qurylysyna 9 baldyq jer silkinisine, sýnamı deńgeıindegi apattarǵa, saǵatyna 300 shaqyrym jyldamdyqpen kele jatqan ushaq qulaǵanǵa, órtke tótep beretindeı qaýipsizdik talaptary qoıylady. Ǵylymda buǵan deıin bolǵan apattardyń negizgi sebepteri zerttelgen. Sonyń nátıjesinde 3+ býyndaǵy jańa reaktorlar paıda boldy. Bul sanattaǵy reaktorlardyń qaýipsizdik júıeleri apatty jaǵdaıda reaktordy adamnyń qatysýynsyz da qaýipsiz kúıge keltire alatyn qor­ǵanys qabattary bar. Bul reaktorlar Fýkýsımadaǵy apattan keıin shyq­qan. Eger tótenshe jaǵdaı oryn alsa, radıoaktıvti zattardyń AES alańy­n­an syrtqa shyǵýy múmkin emes. Otqa balqymaıdy, radıoaktıvti qal­dyqtardyń syrtqa shyǵý qaýpi joq.

Elimiz ázirge 13 reaktor tehno­lo­gııasynyń jumysymen tany­syp, short-paraqqa Qytaı Ha­lyq Respýblıkasynyń CNNC, Oń­tús­­tik Koreıanyń KHNP, Re­seı Fede­rasııasynyń «Rosatom», Fran­sııanyń EDF kompanııa­larynyń reaktorlary engizildi. Ju­mys toby sarap­shylarmen birge Koreıa, Fran­sııa, Túrkııadaǵy «Ak­kýıý» jáne Vengrııadaǵy «Paksh» AES táji­rıbe­simen tanysty. Túrkııa úkimeti atom elektr stansasynyń qury­ly­syn bastamas buryn qazirgi AES pen 30-50 jyl burynǵy reaktor­lar­dyń aıyrmashylyǵyn, oń-teris áserle­riniń bárin aldyn ala saralady.

«Qazaqstannyń qazirgi qajettiligi – 15,8 GVt energııa. 2035 jyly bul kórsetkish 23 GVt-qa jetedi degen boljam bar. Kómir jaǵatyn JES qubyrlarynyń, jabdyqtarynyń 70 paıyzy tozǵan. 2035 jylǵa deıin 8,1 GVt energııany joǵaltýymyz múmkin degen boljam bar. AES-tyń jaramdylyq merzimi 60 jyl ekenin aıtqan sarapshynyń paıymdaýynsha, suranys bolsa ony taǵy 20 jylǵa uzartýǵa bolady. Jıynǵa qatysqan sarapshylar aıtqandaı, aldaǵy ýaqyt­ta «AES bizge qajet pe?» degen másele ózektiligin joǵaltady. Sheginerge oryn joq», dep túıindedi A.Sııabekov.

Osy jıynǵa sarapshy retinde qatysqan halyqaralyq ekonomı­ka PhD doktoranty, zertteýshi Amal­bek О́mirtaı ýran óndirisiniń ekolo­gııalyq zardaptaryn basynan ke­shir­gen adam sanasyna atom ener­getıkasynyń artyqshylyqtaryn dálel­deý óte qıyn ekenin qaperge saldy. Sebebi AES – strategııalyq nysan. Qarýly qaqtyǵystar kezinde AES qaýipsizdigi memleket úshin №1 másele retinde qarastyrylady. Sondyqtan qaýipsizdik máselesi memlekettik deń­geıde pysyqtalýǵa tıis. AES qýatty­lyǵyna qaraı ha­lyqtyń, ónerkásiptiń turaqty, uzaqmerzimdi energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Iаǵnı elektr ener­gııa­synyń ımportyna táýeldilikti azaıtady. Atom energetı­kasynyń artyqshylyqtarymen qatar, kemshin tustary da talaı aıtyldy. Sonyń ishinde eń bastysy, qorshaǵan or­taǵa tıgizer zardaptary tolyq dálel­denbegen. Radıoaktıvtik qaldyqtardy kómý máseleleri, apatty jaǵdaıdyń oryn alýy úlken táýekelderge alyp kelýi múmkin. Bul faktor da AES qury­lysy bastalmaı turyp ma­man­dar tarapynan zerttelýge tıis. Kelesi kemshilik – ıadrolyq derja­valardyń atom energetıkasyn ıgerýge umtylýshy elderge qysym kórse­týi. Álemdik qaýymdastyq kúr­de­li kezeńdi bastan keship jatyr. Eýropa elderi sııaqty odaqqa biri­­gip, ortaq energetıkalyq saıasat qabyl­daýǵa ornalasqan jerimiz ben saıası jaǵdaıymyz kelmeıdi. Qazaq­standa atom ónerkásibiniń tolyq ke­shenin qalyp­tas­tyrýǵa tolyq múmkindik baryn sarap­shylar da joqqa shyǵarmaıdy. Elektr energııasyn óndirý ındýstrııa­synda kómirdiń úlesi 80 paıyzdan joǵary.

«Qazaqstannyń álemdik qaýym­dastyq aldynda aýaǵa shyǵaratyn kómirqyshqyl gazyn 2-3 esege azaıtý týraly mindettemesi bar. AES bizge osy turǵydan kerek. AES jobasy týraly bir memleket jeke-dara sheshim qabyldaı almaıdy. AES qurylysyna, jumysyna qoıylatyn standarttar men talaptar bar. Onyń barlyǵy saqtalmaı esh memleket AES qurylysyn bastaýǵa quqy joq. Biz birinshi kezekte atom energetıkasymen baılanysty zańnamalardy kúsheıtýimiz kerek», deıdi sarapshy.

Elimizde AES salý biraz kesheýildep qaldy. Sebebi Qazaqstannyń ońtústigi – Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstanǵa ortaq úlken tutynýshylyq ortalyqqa aınalyp keledi. Eger qurylysty qarjylandyrýdyń ońtaıly jolyn tapsaq, AES Qazaqstanǵa tehno­logııalyq yntymaqtastyq alyp keledi. «Álemniń jıyrmadan astam elinde boldym. Sol elderdegi AES-tardyń tájirıbesin zerdelep júremin. Elimizdegi iri óndiris oryndaryn, jylý ortalyqtaryn aralap, birneshe ýran kenishinde boldym. О́zgermeli álemde energetıkalyq qaýipsizdikti azyq-túlik qaýipsizdigimen qatar qoıýǵa bolady. Energııany alý kózderin tıimdi strategııalaý, kombınasııalaý atomdyq energetıkamen tyǵyz baılanysty. Biz qazir saıası jáne energetıkalyq táýelsizdik bir uǵymǵa aınalǵan álemde ómir súrip jatyrmyz», dep túıindedi A.О́mirtaı.

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Aıtyp kelgen apat

Aımaqtar • Keshe

«Myń bala» jeńimpazdary

Rýhanııat • Keshe

Aqıqattyń aı dıdary – baspasóz

Egemen Qazaqstan • Keshe

Yntymaqtastyq yqpaly

Ekonomıka • Keshe

Jańa formattaǵy saýda

Ekonomıka • Keshe

Jótelge jeńil qaramańyz

Medısına • Keshe

Kókjardaǵy modýldi medpýnkt

Medısına • Keshe

Bitimgershilik sardarlary

Qazaqstan • Keshe

Jyp-jyly júrek býyndaı

Ádebıet • Keshe

Daýystyń da túsi bar

Ádebıet • Keshe

Talantty ánshige taǵzym

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar